OSNOVNA OBILJEŽJA DRŽAVE
Države kao temeljni društveno-prostorni fenomeni
Države kao društveno-prostorni fenomeni su oduvijek bile u središtu zanimanja političke
geografije. Ova disciplina je na različite načine države opisivala, klasifikovala i analizirala, a o
problematici države se raspravljalo još od vremena Aristotela i Platona. Usprkos pojavi novih
istraživačkih tema sa kojima se susrećemo pri proučvanju odnosa između političkih i prostornih
pojava i procesa, države su još uvijek jedan od glavnih predmeta političkogeografskih rasprava, što
naravno nimalo ne iznenađuje, jer su države u posljednja dva stoljeća postale dominantan odnosno
najrašireniji oblik političke organizacije u svijetu, a ništa ni ne govori da će u budućnosti biti bitno
drugačije.
Problematika države kao društveno-prostornog fenomena je veoma kompleksna i višeslojna, jer se
u državi na najočigledniji način kristaliziraju društveni i kulturni procesi, koji se odnose na pitanja
čovjekove teritorijalnosti i etnocentričnosti. Ti procesi su se u modernom dobu na evropskom
kontinentu, koji bijaše preuzeo ulogu centralnog društvenog, ekonomskog i političkog područja u
svijetu, pojavili u potpuno novom obliku sa nacionalizmom, tj. pokretom koji je na jednoj strani
težio da političku kartu kontineta prilagodi nacionalnoj strukturi, a na drugoj da političkoj
organizaciji prostora podredi etničku i jezičku strukturu stanovništva. O tom, za razumijevanje
savremenih društvenih i prostornih pojava vrlo važnom fenomenu će biti više govora u poglavlju
“Između teritorijalnosti i globalnosti”, gdje su obrađivani savremeni problemi političke geografije,
te područja društvenog i kulturnog kontakta. U okviru sistematike političke geografije treba u
kontekstu nacionalizma naglasiti na činjenicu da su mnogi politički geografi baš u odnosu između
države i naroda vidjeli glavno istraživačko polje te discipline. O prepletenosti pojma naroda i
države govori i činjenica da se u mnogim jezicima za oba pojma upotrebljava isti termin.
Dakle, šta je država? Sa jedne strane, država je ograničen dio Zemljine površine, odnosno
teritorijalna jedinica, a sa druge društvena i politička jedinica, koja također na simboličkom nivou
izražava potrebu lojalnosti svojih stanovnika – državljana, iako sve države ne ostvaruju tu svoju
težnju. Teritorijalne, odnosno društvene i političke jedinice obično moraju ispunjavati sljedeće
uslove da bi dobile status države:
kontrolisanje određenog
područja
, koje je od susjednih oblasti odvojeno više ili manje
priznatim granicama;
postojanje stalno naseljenog
stanovništva
, koje u oblikovanju i djelovanju države vidi
mogućnost rješavanja, odnosno ispunjavanja vlastitih političkih, društvenih, kulturnih i
ekonomskih potreba i očekivanja;
održavanje vlastite
državne uprave
i vlade, tj. administrativne i političke organizacije, čiji
je zadatak da rješava gore navedene primarne civilne potrebe;
organizovanje društvenim zahtjevima primjerenog
ekonomskog sistema
, koji se u
krajnjem slučaju ograničava na monetarni nadzor i usklađivanje vanjske trgovine;
uređivanje
saobraćajnog i komunikacijskog sistema
u svrhu društvenog i ekonomskog
povezivanja.
Navedene odlike se odnose na aspekte kojima se podrobnije bave društveni i politički geografi,
međutim, nemoguće je zanemariti i još dva temeljna ne-geografska kriterija za opstanak države, a
to su državni
suverenitet
i
međunarodno priznanje
. Oba koncepta su u suštini izražena na
međunarodnom nivou, tj. proizilaze iz međudržavnih odnosa, pa zato u značajnoj mjeri ulaze i u
geografsko interesno područje. Iako je geografija kao regionalna nauka bila posebno usmjerena na
istraživanje “posebnih” primjera, jer je svaka država zapravo zasebna pojava, jasno je da su njeni
pojavni oblici u svijetu u stvarnosti prije svega uniformni.
Ako je u okviru tzv. vestfalske političke organizacije međunarodno priznanje postalo ključni akt po
kojem neka političko-teritorijalna formacija dobiva status “države”, svakako da je jedna od
temeljnih odlika “modernih” teritorijalnih država upravo vezanost za određeno područje, na kojem
su one suverene. Princip vršenja upravne jurisdikcije nad nekim ograničenim područjem proizilazi
iz starovjekovnih i kasnije srednjovjekovnih gradskih statuta, dok princip posjedničke suverenosti
pretpostavlja održanje apsolutnog autoriteta, koji su u prošlosti utjelovljavali carevi i kraljevi, koji
su svoju vlast provodili po posebnoj hijerarhijskoj liniji, a ne po teritorijalnom ključu. Ova dva
principa su se prvobitno spojila sa nastankom modernih država, u kojima sada državna birokratija,
tj. državni aparat nastupa kao novi akter društvenih i političkih događanja. Državni aparat “u ime
građana” brine za sigurnost i organizaciju države, a također po teritorijalnom principu izabire
regrute za vojsku i prikuplja porez. Istraživači u političkoj geografiji su posebno naglasili razliku
između legalnog ili de iure područja i efektivnog ili de facto područja.
Ta razlika se može odnositi na unutrašnju državnu kontrolu, tj. na dio državnog teritorija kojim
vlada zaista upravlja, jer se u velikom broju neevropskih država osim službene vlade pojavljuju još
neke druge regionalne i lokalne sile koje efektivno kontrolišu dio državne teritorije, tako
ograničavajući stvarnu moć centralne vlasti. To mogu npr. biti različite pobunjeničke snage –
manjinske, klanovske, plemenske ili kriminalne grupe. Ekstremni primjer je Somalija, koja je
1991. godine ostala bez bilo kakve centralne vlasti, te je de facto podijeljena na više autonomnih
dijelova (Somaliland od 1991. godine, Puntland od 1998. godine i Jugozapadna Somalija od 2002.
godine, Galmudug 2006, Jubaland 2013).
Razlika između legalnog i stvarnog obuhvata države se također odnosi i na samu
društvenogeografsku strukturu državnog područja u kojem je efektivno naseljeno područje
značajno manje od državne teritorije. Za naseljena područja unutar države se u literaturi često
