POJAM FINANSIJA
Pojam finansije vodi porijeklo od latinskog izraza „finatio“ odnosno „finantio pecuniaria“ koji se
upotrebljavao da se obilježi plaćanje. Najranije se javlja u Francuskoj u XV stoljeću i označavao
je državni prihod, državnu ekonomiju ( fran.les. finance).
Finansije, kao složena oblast obuhvata pet glavnih područja:
-
monetarne
finansije
-
javne finansije
-
finansijska tržišta i institucije
-
međunarodne finansije
-
bankarstvo
JAVNE FINANSIJE
kao dio finansija predstavljaju pravoshodnu ekonomsku disciplinu koja
izučava finansijsku djelatnost države i drugih pravnih lica javnog prava – javnopravnih
kolektiviteta kojima je zakon povjerio da vrše takvu djelatnost.
Funkcija javnih finansija se odnosi na pribavljanje javnih prihoda i izvršavanje javnih rashoda za
finansiranje potreba društva u cijelini.
Predmet izučavanja javnih finansija kao nastavno-naučne discipline mogao bi se precizirati u
okviru sljedećih instituta:
-
sistem i politika javnih rashoda
-
sistem i politika javnih prihoda
-
budžetska politika
-
politika javnog duga
U užem značenju, finansije obuhvataju državne, odnosno javne prihode i rashode, budžet i
javne kredite. Ovakvo tumačenje pojma prvi puta se pojavio u Francuskoj, a zatim se proširilo i
na druge zemlje. Za Finansije u užem smislu često se upotrebljava izraz javne ili državne
(društvene) finansije.
U širem značenju, pojam finansija obuhvata izučavanje novca, kredita i bankarstva. Finansije
koje imaju za predmet ovo drugo, šire značenje obično se nazivaju monetarno-kreditnim
finansijama. Razvoj finansija ide u pravcu izučavanja: finansijske teorije, finansijske politike,
finansijskog prava i finansijske historije.
BUDŽET
Na nastanak budžeta su uticali:
-razvitak novčane privrede
- postojanje centralizovane i organizovane državne uprave
- napredak u tehnici knjigovodstva i računovodstva
Prvi pravi budžet izrađen je u Francuskoj za vrijeme poznatog ministra SILIJA. (1601 god)
NOVAC se definiše kao specifična roba koja se u razvoju robne proizvodnje izdvojila i trajno vrši
ulogu opšteg ekvivalenta. Nastanak novca kao sveopšte mjere vrijednosti roba vezan je za
potrebe razmjene proizvoda. Novac se javlja već sa prvim začećima robovlasništva, 10.000
godina prije naše ere. Potrebu za novcem su izazvale pojave privatnog vlasništva i društvena
podjela rada.
Kao opšti ekvivalent se u početku javljaju: školjke, stoka, krzno, platno, žito, strijele, suha riba,
pirinač, čaj, ali ih ubrzo potiskuju metali, naročito plemeniti. Osobine plemenitih metala, posebno
zlata (djeljivost trajnosti, lako prenošenje, kovanje, čuvanje) izdvojili su zlato kao najpraktičniju
novčanu robu.
Pojam bimetalizam vezan je za period kada su kao sredstvo razmjene služili metali: gvožđe,
bakar, nikl, srebro i zlato (zlatni kovani novac – pojam talizam).
Iz činjenice da u prometu mogu cirkulirati i sredstva plaćanja čija stvarna vrijednost nije jednaka
nominalnoj razvile su se prvo banknote ili novčanice, a zatim i papirni novac. One su se mogle u
svakom momentu zamijeniti u zlatni novac odgovarajuće vrijednosti. Ovo svojstvo zamjenljivosti
naziva se konvertibilitet.
Novčanice su se pojavile iz potrebe prometa, naime trgovci su svoj metalni novac povjeravali
bankama, a ove su im izdavale potvrde, certifikate koje su na početku glasile na ime.
Onog momenta kada je princip zamjenljivost novčanica za zlato ukinut (sistem pokrića), tj. kada
je njen imalac izgubio pravo da za njih dobije metalni novac one gube dotadašnji karakter
surogata novca i postaju novac, tj. papirni novac kao zakonito i definitivno sredstvo plaćanja.
Zlatno pokriće je bila određena količina zlata koja je služila kao osnova za izdavanje papirnog
novca, a nalazila se u trezorima emisionih banaka. Država je određivala emisionoj banci odnos
zlata koji služi kao pokriće i količine papirnog novca koje stavlja u opticaj. U početku je od banke
traženo 100% pokriće, ali je ubrzo napušten takav zahtjev pa je tražen manji procenat, 40%,
30%, pa i manje. Ovaj sistem (zlatno važenje) je funkcionisao do prvog svjetskog rata.
Na temelju papirnih novčanica razvio se žiralni, knjižni ili skripturalni novac koji predstavlja sva
novčana potraživanja kod banaka. Vlasnik žiro-računa daje banci nalog za prenos (ili ček) i
banka na osnovu toga naloga preknjižava naloženu sumu i prenosi je na drugi račun. Time je
izvršeno plaćanje. Žiralni novac nastaje polaganjem gotovog novca banci ili odobravanjem
kredita.
BANKE su institucije koje se profesionalno bave uzimanjem i davanjem kredita. Glavni zadatak
banke je da slobodni kapital i novčana sredstva prikupi i da prikupljena sredstva pozajmljuje
drugima.
RAZVOJ FINANSIJSKE NAUKE
Nauka o finansijama datira s početka XIX vijeka, ali se naučna misao o finansijskim pojavama
javlja ubrzo nakon pojave privatnog vlasništva. Njemački ekonomista Lorenc fon Štajn izučavao
je finansijske pojave kao posebnu naučnu disciplinu. Prve ozbiljne studije o finansijskim
pojavama nailazimo kod antičkih mislilaca, Ksenofana i Aristotela koji su se bavili
