1
UVOD
Rec “diplomatija” vodi poreklo od grčke reči „diploma“. Pored uobičajenog značenja,
ova reč predstavlja povelju ili ispravu koja se nakon pregovora između predstavnika dve države
predaje jednoj strani i obrnuto, na svečan način, kao znak da je posao uspešno obavljen.
Učesnici takvih pregovora nazivani su diplomatama, a umešnost i znanje pregovaranja
diplomatijom.
Diplomatija je kao institucija stara koliko i država, odnosno koliko i politika. Oduvek je
bila sredstvo kojim se određeni ciljevi postižu pregovorima, kako bi se izbegao rat, da države
nastave i dalje da održavaju normalne međusobne odnose.
Diplomatija se razvijala uporedo sa razvojem drustva i države, postala posebna grana
politike koja se bavi zastupanjem interesa jedne vlade odnosno države, u drugim državama ili
kod međunarodnih organizacija, uključujući čitav mehanizam sredstava i posebnu organizaciju
za ostvarivanje svoje funkcije. U savremenim uslovima diplomatija je postala moćno sredstvo u
rešavanju svetskih problema, iako ne uvek na pravedan i pravičan način, posebno kada u
procesu pregovaranja moćne države ne vode računa o interesima malih država.
Reč ''diplomatija'' je prvi put pomenuta samostalno kao pojam od strane irskog
državnika i filozofa Edmunda Berka. Za visoke predstavnike država danas se koristi reč
''diplomatski kor'' (corps diplomatique) koja je francuskog porekla odakle se proširila širom
sveta.
ISTORIJSKI RAZVOJ DIPLOMATIJE
Istorija diplomatije stara je koliko i istorija međunarodnih odnosa. Ona je kao sredstvo
spoljne politike poznata i primenjivana od začetka međunarodnih odnosa. Diplomatija je
prolazila kroz različite promene. Dokazi o savezima, te mirovnim i drugim sporazumima
zabeleženi su na najstarijim istorijskim spomenicima
i pisanim tragovima.
Antička Grčka je, zbog svoje podeljenosti na brojne gradove-države, bila pogodna za
razvoj diplomatskih odnosa. Grčki su gradovi-države međusobno slali izaslanike u diplomatske
misije koji su bili prihvaćeni i tretirani s dužnom i protokolarnom pažnjom. Rimljani su takođe
poštovali strane izaslanke, pa su im davali određenu zaštitu i povlastice, ali su takav tretman
2
tražili i za svoje izaslanike (fetiales) kod stranih vladara. Međutim, do razvoja diplomatije
dolazi tek u kasnijem razdoblju Rimskog Carstva (jer su do tada svi delovi evropskog i
mediteranskog prostora bili u sastavu Carstva, pa su se i odnosi smatrali unutrašnjim pitanjem),
naročito nakon njegove podele 395. godine na Istočno i Zapadno, odnosno u doba Vizantskog
Carstva. Održavanje diplomatskih odnosa i slanje izaslanika kod drugih vladara postojalo je i
između drevnih indijskih država, ali i između država poput Sirije, Egipta, Kine. Arapski vadari
takođe šalju svoje izaslanike. Za razdoblje starog i srednje veka karakteristična je privremena ili
ad hoc diplomatija.
Prvi pravi počeci diplomatije javljaju se tek u doba renesanse, razvojem ustanove stalne
diplomatije, kada Venecija, Milano, Toskana, Firenca i drugi italijanski gradovi uvode
imenovanje diplomatskih predstavnika. Tokom 15. veka stvara se diplomatija kao stalna
državna funkicija, a ne kao dotadašnje povremeno slanje i primanje izaslanika. Stalni
dipomatski predstavnici imaju jasna određena prava i dužnosti, uz utvrđenje pravila njihovog
delovnja. Francuski kardinal Rišelje osnovao je 1626. godine prvo ministarstvo spoljnih
poslova kao središnje telo za vođenje poslova u međunarodnim odnosima. Nakon Francuske i
druge evropske države osnivaju svoja ministarstva spoljnih poslova.
Za konkretnije određenje položaja i pravila u vezi sa dipomatskim predstavnicima i
njihovim funkcijama trebalo je čekati do 1815. godine, kada su države članice Bečkog kongresa
nakon napoleonskih ratova prvi put višestranim (multilateralnim) sporazumom utvrdila
pojedina bitna pitanja.
Promene nakon Drugog svetskog rata dovode do stvaranja savremene diplomatije, za
koju je karakterističan razvoj višestrane, multilateralne diplomatije, pored tradicionalne
dvostrane, bilateralne diplomatije. Tome je pridonelo i veliko povećanje broja subjekata
međunarodnog prava (prije svega država i međunarodnih organizacija), što je dovelo do
povećanja međunarodnih kontakata, ali i jačanja diplomatske službe.
4
Diplomatija
je isto tako nauka koja proučava i podučava o relevantnim pitanjima u
međunarodnim odnosima i vođenju spoljne politke. Kao nauka ona je kompilacija raznih
naučnih područja pre svega politike, ali i istorije, geografije, prava, ekonomije i drugih.
Moderna diplomatija je proizvod našeg vremena. Dvadeseti vek je snažno uticao na njen
razvoj. Odlika ovog vremena je eksplozija interesovanja za diplomatiju i njeno izučavanje kao
nauke, veštine i društvene kategorije.
Jedna od najčuvenijih definicija diplomatije je ona koju je dao Satou: „Diplomatija je
primena inteligencije i takta na vođenje zvaničnih odnosa između vlada nezavisnih država“. Po
Beridžu, „diplomatija je vođenje međunarodnih odnosa više pregovorima nego silom,
propagandom ili primenom prava“. Hamilton i Langorn tvrde da je „osnovni posao diplomatije
advokatura, odnosno jedna od viših formi ubeđivanja“. Barston, međutim, smatra da je
„diplomatija vezana za menadžment odnosa između država i između država i drugih aktera“ i da
se odnosi na „savetovanje, uobličavanje i sprovođenje spoljne politike“.
Diplomatija je istovremeno i profesija, zanat, sa specifičnim karakterom posla, načinom
rada i sopstvenim pravilima, a i naučna disciplina, nauka, kao što je to međunarodno pravo,
međunarodni odnosi i slično. Diplomatija se u savremenom svetu nalazi na veoma složenim
iskušenjima i u neprestanim transformacijama, pokušavajući da zadrži povlašćeni status i visoki
istorijski ugled ključnog aktera međunarodnih odnosa. Stvari su se značajno iskomplikovale od
prestanka “hladnog rata”, jer su se od tada do danas barijere između država postepeno rušile i
nestajale, pa se spontano nametalo pitanje realnih potreba za diplomatijom u obimu i obliku u
kojima je ona bila zastupljena proteklog stoleća. Susreti na vrhu, “šatl diplomatija”, postojanje
samo jedne “super sile” – SAD, nagli tehnološki razvoj i informaciona eksplozija učinili su da
diplomatija iz 20. veka nije tako korisna i funkcionalna kao pre.
I pored činjenice da svet nije nešto posebno sigurnije mesto nego što je to bio tokom
prošlog veka, ipak treba konstatovati da se oseća značajnije pomeranje težišta u radu
diplomatije sa bezbednosno – vojnih i političkih pitanja na polje ekonomije. Ova tendencija nije
samo logična reakcija na promene u okruženju, već je i neophodan odgovor na potrebe
ekonomskih subjekata globalne tržišne arene.
Pojam spoljna politika u sebi već sadrži diplomatiju. Ako poredimo pojmove spoljne
politike i diplomatije, možemo uočiti da se spoljna politika oslanja na odnose države i
