prihoda (porezi, doprinosi, takse i drugi oblici javnih prihoda ), s jedne strane , i njihovo plansko
(namensko) trošenje kojim se finansiraju javni rashodi, s druge strane.

Upotreba budžeta kao osnovnog instrumenta finansiranja opštih društvenih potreba

opravdana je iz sledećih razloga.Obezbeđuje se preglednost   i   jednostavnost uvida u sve javne
prihode i javne rashode, sve je u jednom dokumentu . Svi prihodi   i rashodi su vidljivi, dobro su
sistematizovani   i   lako   uočljivi.   Primena   jedinstvenog   instrumenta   finansiranja   iziskuje     manji
tehnički rad i režijske troškove.Omogućuje potpuniju i efikasniju informisanost  o izvorima prihoda i
obima rashoda, veću kontrolu bilansnih sredstava   . Sve je   sadržano u jednom pravnom aktu.
Sredstva   se   raspoređuju   prema   utvrđenim   planskim   prioritetima   zadovoljavanja   potreba
Jedinstvenost budžeta omogućuje efikasniju upotrebu budžeta kao instrumenta   ostvarivanja širih
društvenih ciljeva i aktivnog sredstva ekonomske i socijalne politike.

Prvi pojavni oblici budžeta bili su pre nove ere . U Atini je za vreme vladavine Solona

postojala  obaveza da lica koja obavljaju javne funkcije podnesu izvještaj o primljenim prihodima i
izvršenim rashodima. Pojedinačni izvještaji služili su da se sastavi zbirni prikaz javnih prihoda i
javnih rashoda Atine. U srednovjekovnim državama bila je praksa izrade završnih računa i inventara.
Završni   računi   su   sistematski   pregled   ubranih   prihoda   i   utrošenih   sredstava   -   rashodi,   koje   su
podnosili lokalni organi centralnim organima vlasti, u formi izveštaja.  Inventar je sastavljen popis
prihoda države i rashoda države. Služio je vladaru za traženje odobrenja od staleške skupštine za
uvođenje ili povećanje nekih dadžbina poslije XIV veka inventari se nalaze u svim državama i oni su
bili pokazatelji državnih finansija.
Budžet kao finansijski instrument finansiranja javne potrošnje nastao je u gradovima 17. veka, kada
su stvoreni uslovi za izradu budžeta, i to:



novčana privreda zamjenjuje naturalnu;



porezi postaju osnovni izvor prihoda;



javne potrebe su veće i brojnije;



stvorena je gradska uprava i službenici koji obavljaju upravne poslove;



formiraju se organi uprave , koji vrše poslove ubiranja prihoda i njihovo trošenje;



uvode se nove ekonomske discipline, knjigovodstvo i računovodstvo .

Izrada budžeta postaje normalna i redovna pojava. Budžet koji ima obeležja današnjeg

savremenog budžeta vodi poreklo iz Francuske i Engleske, koje su iskrčile put ovom finansijskom
instrumentru u Evropi. Od zapadnih zemalja SAD je najkasnije dobila pravi budžet. Predlog za
izradu budžeta potiče od Kongresa, a ne od upravnih organa kao u Engleskoj i Francuskoj. Postupak
budžetske inicijative je u SAD u rukama velikog broja komisije.
U savremenoj teoriji budžet se može posmatrati s više aspekta:



finansijskog,



ekonomskog,



pravnog,



političkog,



socijalnog

Prof.dr Milena Raković, (2007),Javne finansije I finansijsko pravo, Pravni fakultet Banja Luka

Pojam i funkcija budzeta

. FINANSIJSKA I EKONOMSKA OBELEŽJA BUDŽETA

Svaka savremena država ,radi izvršavanja ustavom i zakonima utvrđenih zadataka i funkcija ,

mora raspolagati određenim finansijskim sredstvima, što znači, mora imati redovne i trajne izvore
prihoda kojima će finansirati obavljanje tih zadataka .

Da bi se finansiranje ovih zadataka vršilo organizovano i planski, moraju se utvrditi potrebe

(javne potrebe ) koje treba podmiriti, i finansijska sredstva kojima će se one podmiriti. Potrebe
( javni rashodi ) se predviđaju u budžetu , po pravilu , pojedinačno i prema nameni. Sredstva (javni
prihodi ) predviđaju se po izvorima ,a utvrđuje se i visina do koje treba da se prikupe . Budžet je
prema tome , u prvom redu finansijski instrument, namenjen za finansiranje zadataka i funkcija
državnih organa, u kome se utvrđuju izvori prihoda i javni rashodi. Pored finansijskih obeležja
prikupljanja i uravnoteženja prihoda i rashoda, budžet ima i veoma značajna ekonomska obeležja i
karakteristike, koja se ogledaju u uticaju koji on ima na proizvodnju, raspodelu, razmenu i potrošnju.

Budžet je jedan od najznačajnijih instrumenata preraspodele nacionalnog dohotka. On

predstavlja fond sredstava izdvojenih iz nacionalnog dohotka , kojim se određuje dalja namena ovih
sredstava raspodeljenih na lične , materijalne i često investicione rashode.-Ta nova raspodela znatno
utiče na proizvodnju i potrošnju dobara .Uticaj budžetskih prihoda na privredna kretanja ispoljava se
neposrednim i posrednim putem. Neposrednim putem tako što se u budžetu predviđaju sredstva za
neposredno ulaganje u privredu , čija je posledica povećanje proizvodnje.Posredan uticaj na
proizvodnju ogleda se u tome što budžetom predviđaju sredstva za razne nabavke , radove i usluge,
usled čega budžet ima ulogu potrošača. Budžet je često veliki potrošač određene robe, kao što su
vojna oprema i naoružanje,što izaziva povećanje ove proizvodnje.

Poreska intervencija u oblasti privrede prihvaćena je kao neminovna posledica fiskalne politike koja
se izražava kroz budžet. Poreski intervencionizam , kao mera određene budžetske politike, ima danas
mnogo pristalica.

3. BUDŽETSKI PRINCIPI ( NAČELA )

Budžetski principi ili budžetska načela su osnovna pravila kojih se treba pridržavati prilikom

izrade, donošenja i izvršenja budžeta. Ona su nastala kao rezultat borbe i stalnog nastojanja
parlamenta da ograniči pravo vladara, kako prilikom uvođenja obaveze plaćanja raznih dažbina, tako
i prilikom utvrđivanja namene njihovog trošenja.

Budžetski principi mogu se podeliti na :

•

Formalno - statične i

•

Dinamičko - materijalne.

Prvi se odnose na sadržaj i oblik budžeta , a drugi na sastavljanje i izvršenje budžeta.

3.1. FORMALNO - STATIČKI BUDŽETSKI PRINCIPI

Formalno - statički budžetski principi su :

•

Princip budžetskog jedinstva,

•

Princip budžetske potpunosti i

•

Princip preglednosti (jasnoce)

Pojam i funkcija budzeta

3.1.1. PRINCIP BUDŽETSKOG JEDINSTVA

Primena ovog principa zahteva da svi javni prihodi i rashodi u budžetu budu prikazani u

jednom budžetu. Na taj način dobija se celovit uvid predstavničkog tela ( parlamenta ) u stanje
državnih finansija, čime se obezbeđuje uticaj parlamenta na finansijsku privredu zemlje. Princip
budžetskog jedinstva omogućuje da se lakše i uspešno prevaziđe često velika razlika između potreba
za javnim rashodima i ekonomskih mogućnosti zemlje da se ti rashodi mogu pokriti. O principu
budžetskog jedinstva govori se ne samo kada su u pitanju budžeti užih politicko - teritorijalnih
jedinica uključeni u budžet šire političko - teritorijalne jedinice, u jedinstveni opštedržavni budžet,
već i onda kada su javni prihodi i rashodi pojedine političko -teritorijalne jedinice obuhvaćeni samo
u njenom posebnom, vlastitom budžetu koji nije deo budžeta šire političko - teritorijalne jedinice.

Tokom vremena praktični razlozi i povećana mogućnost da se ostvare neki od ciljeva

budžetske politike, doveli su do promena , odnosno do isticanja zahteva za postojanjem više budžeta
( budžetski pluralizam ) , kao i za finansiranjem nekih javnih potreba ne samo putem budžeta, nego i
primenom drugih finansijskih instrumenata ( finansijskih programa, javnih fondova i sl. ) pojava
budžetskog pluralizma ili sistema specijalnih budžeta u savremenim javnim finansijama objašnjava
se povećanom ekonomskom aktivnošću države i specifičnom ulogom budžeta u ostvarivanju ciljeva
ekonomske politike zemlje. Kao specijalni budžet pojavili su se u praksi dvojni budžeti, aneksni i
autonomni   budžeti.   Savremena   teorija   pojavu   dvojnih   budžeta   objašnjava   potrebom   postojanja
redovnog i kapitalnog budžeta. Redovni budžet sadrži redovne prihode ( od redovnih dažbina i od
javne privrede ) i rashode za tekuću delatnost državnih organa. Međutim, kapitalni ili investicioni
budžet   sadrži   prihode   od   zajmova   i   ostale   vanredne   prihode,   a   njegovi   rashodi   obično   idu   na
investicije. Aneksni budžeti idu uz budžet kao njihov prilog i služe za podmirenje onih potreba koje
nisu istovremeno i potrebe državnih organa. Najčešće se donose za državna preduzeća koja vrše
određenu   javnu   službu   ,   kao   što   su   :   železnica,   pošte,   radio,   televizija   i   sl.   Postoje   i   državna
preduzeća monopolističkog karaktera, kao što su fabrike duvana, šećera, soli, i sl. Autonomni budžeti
su   slični   aneksnim   budžetima   ,   a   razlika   između   njih   je   u   tome   sto   aneksni   budžet   odobrava
predstavničko   telo,   dok   autonomni   budžet   donose   organi   upravljanja   korisnika   sredstva,   koji   je
ovlašćen na sastavljanje takvog budžeta .

3.1.2. PRINCIP BUDŽETSKE POTPUNOSTI

Princip budžetske potpunosti podrazumeva da se u budžetu iskazuju svi prihodi i rashodi

države , koji mogu biti prikazani u punom iznosu ( bruto budžet ), ili u neto iznosu, kada se
prethodno prebiju budžetski prihodi od rashoda , tako da se u budžetu prikazuje višak prihoda nad
rashodima ( neto-budžet ). Primena neto budžeta ne omogućuje predstavničkom telu da ima potpun
uvid u finansijsku delatnost države , dok primena bruto budžeta obezbeđuje kontrolu parlamenta pri
raspolaganju javnim prihodima i njihovom racionalnom trošenju.

U teoriji i praksi data je prednost bruto nad neto budžetom , tako da danas preovladava u

praksi nacelo bruto budžeta. Međutim, i pored primene bruto budžeta u nekim se budžetskim
sistemima susrećemo s pojavom da su prihodi i rashodi pojedinih korisnika , odnosno pojedinih
delatnosti dati u budžetu u neto iznosima.