SEMINARSKI RAD
Predmet: BANKARSTVO
Tema: POJAM I OSNOVNE FUNKCIJE NOVCA
Brčko, Novembar, 2015. godina.
1. Funkcije novca
“Kao opšti ekvivalent upotrebljavala se različita roba, da bi se vremenom u
jednom dužem historijskom razvoju razmjene, počevši od jednostavnog oblika
vrijednosti, preko razvijenog i opšteg oblika, došlo do novčanog oblika vrijednosti,
odnosno do pojave novca. Stalnom selekcijom robe koja se nalazila u funkciji
opšteg ekvivalenta u jednom dužem vremenskom periodu izvojila se samo jedna
roba koja je preuzela tu funkciju i koja se ustalila kao opšteprihvaćeno sredstvo
razmjene. To je u početku bilo zlato, jer ga je sama njegova priroda učinila
najpogodnijim za tu funkciju.
Bitno je naglasiti zlato nije novac zbog svojih prirodnih osobina već da je pojava
novca rezultat razvoja robne privrede i razmjene robe, a da su premeniti metali,
kao što je zlato, preuzeli na sebe vršenje funkcije opšteg ekvivalenta zahvaljujući
tim prirodnim osobinama koje ih čine najpogodnijim za nju. Zlato je postojano i
otporno prema nekim prirodnim procesima, lako se može dijeliti i ponovo spajati
u veće cjeline, a da pri tome ne mijenja svoj kvalitet. Zlato je otporno na toplotu,
hladnoću, kiseline, vlagu i sl.Odlikuje se velikim sjajem i lijepom bojom.
Za novac možemo reći da je to roba kao i svaka druga roba. Zbog toga, novac
ima uportrbnu vrijednost i vrijednost. Za razliku o druge robe, novac ima i jednu
posebnu upotrebnu vrijednost- društvenu upotrebnu vrijednost, koju je stekao
tako sto monopolistički vrši društvenu funkciju izraza vrijednosti svake robe,
odnosno tako što je monopolisao funkciju opšteg ekvivalenta.
Funkcija mjere vrijednoti je polazna osnova za razvoj svih ostalih funkcija koje je
razvojem robne razmjene na sebe preuzeo novac.”
1
Glavne funkcije novca su:
1) Novac kao mjera vrijednosti i mjerilo cijene
2) Novac kao sredstvo razmjene
3) Novac kao blago
4) Novac kao sredstvo plaćanja
5) Svjetski novac
6) Novac kao zaliha
7) Novac kao obračunska jedinica
1
Dr Bogdan Ilić, Dr Milan Tomić ,
Savremena politička ekonomija
, Univerzitet u Srpskom
Sarajevu – Ekonomski fakultet u Brčkom, Brčko, 2003. str. 138.
4
1.1. Novac kao mjera vrijednosti i mjerilo cijene
“Osnovna funkcija robe koja je stekla monopol u vršenju uloge opšteg
sredstva razmjene, odnosno opšteg ekvivalenta sastoji se u tome da svojom
upotrebnom vrijednošću izražava vrijednost svake robe. Ta osnovna funkcija
novca jeste funkcija mjere vrijednosti koju novac vrši tako što se manjom ili
većom količinom svoje upotrebne vrijednosti može izraziti vrijednost bilo koje
druge vrste robe. Funkcijonišući kao mjera vrijednosti, novac omogućava da se
izrazi opšta ekvivalentsnost robe i stepen ove ekvivalentrnosti. Svaka roba mjeri
svoju prometnu vrijednost u novčanoj robi, npr. zlatu, u to u onom odnosu u
kojem količina date robe i određena količina zlata sadrže jednaku količinu
društveno potrebnog rada.
Ovdje je potrebno istaći da različita roba nije samjerljiva preko novca i zbog
novca, odnosno da je nije novac učinio međusobno samjerljivom. Ono što je
zajedničko svakoj robi jeste to da je ona rezultat ljudskog rada, odnosno da je u
njoj materijalizovana manja ili veća količina apstraktnog ljudskog rada, pa je zbog
toga ona istovjetna i međusobno samjerljiva, tj. upravo zbog toga ona može da
izrazi i izmjeri svoju vrijednost u novcu kao u svom opštem ekvivalentu.
Kada se govori o novcu u funkciji mjere vrijednosti, bitno je istaći da se vrijednost
različite robe izražava njenom jednakošću sa zlatom, odnosno određenim
odnosom prema zlatu koje ne mora biti tu i prisutno. Da bi novac funkcionisao
kao mjera vrijednosti neke robe, nije potrebno da on bude i realno prisutan, da
bismo kazali da neka roba vrijedi određenu sumu novca nije potrebno da tu sumu
novca i imamo pored sobom. Pošto je izraz robnih vrijednosti zamišljen, novac u
svojoj funskciji mjere vrijednosti služi kao idealni ili zamišljeni novac dakle, da bi
se veličina vrijednosti robe izrazila u manjoj ili većoj količini novca, nije potrebno
fizičko prisustvo novca. Vrijednost robe izražena u novcu predstavlja njenu
cijenu. Cijena robe je njena vrijednost izražena u manjoj ili većoj količini novčane
robe, cijena je novčani izraz vrijednosti robe.
Ovakvo shvatanje da novac prvenstveno služi kao mjera vrijednosti svake robe
se temelji na robnoj teoriji novca. Postoje i druga shvatanja npr. ono koje
zastupaju marginalisti po kojima se vrijednost novca izvodi iz njegove
razmjenske funkcije koju oni objašnjavaju kao korisnost.
Uvijek kada se određuje cijena bilo koje robe odnosno kada se izražava njena
vrijednost u odgovarajućoj količini novčanog materijala postavlja se pitanje:
kojom mjerom izraziti veličinu cijene? Kada je u pitanju zlato, potrebno je odrediti
težinsku jedinicu zlata koja će služiti kao osnova za mjerenje i istraživanje
vrijednosti ostale robe u zlatu. Pošto se vrijednost sve robe mjeri u novčanoj robi
(zlatu) nemoguće bi bilo mjeriti je ukoliko se prethodno ne bi odredila jedinica
mjere odnosno težinska jedinica novčane robe. Tako utvrđena težinska jedinica
5
