Pa
ge
1
POJAM I PREDMET KRIMINOLOGIJE
Po knjizi ’’Kriminologija’’ Milo Bošković, 2011. g. i
nekoliko pitanja po knjizi ’’Osnovi kriminologije’’ Ivanka Marković,
2007.g.
Pa
ge
2
1. POJAM KRIMINOLOGIJE
KRIMINOLOGIJA je nauka o zločinu , latinski crimen-zločin. Kriminologija je nauka
koja izučava kriminalitet kao negativnu društvenu pojavu.
U najopštijem smislu kriminologija je nauka o zločinu. Ovaj termin je prvi upotrebio
francuski antropolog P. Topinard u svom delu “Antropologija” 1879, označavajući
kriminologiju kao nauku o proučavanju krivičnih dijela. Prvo delo pod nazivom
Kriminologija objavio je italijanski pozitivista –sudija krivičar RAFAELE GAROFALO
1884.
Definisanjem pojma kriminologije bavio se veliki broj autora. TRADICIONALAN
POJAM zločin, u savremenom značenju to je kriminalitet. Kriminalitet je veoma
stara društvena pojava i za nju se zanimaju mnoge nauke kao što su: pravna nauka,
sociologija, psihologija, psihopatologija, antropologija, fenomenologija i dr. Istorijski
posmatrano moramo navesti Hamurabijev zakonik 1800.g.p.n.e. Indijski zakoni
Manu 1200. g,p.ne. Zakon dvanaest tablica kojim se kriminalitet kažnjavao.
Proučavajući kriminalne probleme sa raznih aspekata vremenom su se razvile i
posebne kriminološke discipline kao što su: kriminalna antropologija sociologija,
psihologija, politika, etiologija, fenomenologija i druge koje ne nose predznak “
kriminalne” kao što su: viktimologija, penologija i slično.
Nekadašnji direktor kriminološkog društva u Beču Grasberger smatra da
kriminologija obuhvata brojne naučne discipline koje međusobno povezuje jedino
to što predmete njihovog istraživanja predstavljaju krivična dela. On smatra da je
Franc List s pravom okvalifikovao kriminologiju kao pomoćnu nauku krivičnog
prava. Po mišljenju Grasbergera kriminologija nije čista već je pre prirodna nauka
jer se u metodi istraživanja služi njihovim metodama.
Profesor kriminologije Graunhurt u Oksfordu smatra da je kriminologija empirijska
nauka koja naučno proučava rezultate, forme i uzroke zločina, kaznenog i
popravnog postupka sa zločincima.
Koncepcija kriminologije ima onoliko koliko ima i samih kriminologa. Neki autori
smatraju da postoji pet i više područja na kojima se iskazuje predmet kriminologije.
Holist tvrdi da se u teoriji kriminologija pojavljuje: prvo, kao samostalna naučna
disciplina koja se bavi istraživanjem krivičnih dela i kazni, zatim kao nauka o
zločinu u širem smislu, kojom se obuhvataju uzroci kriminaliteta, metodi njihovog
suzbijanja, pitanje kriminalne politike, penologije, materijalnog i formalnog
krivičnog prava; treće kao nauka o pojavama i uzrocima kriminaliteta, uz
kriminalistiku, krivično pravo i kriminalnu politiku; četvrto kao nauka o ličnosti i
peto područje po kome se kriminologija u užem smislu shvata kao nauka o uzrocima
Pa
ge
4
multidisciplanarna nauka koja obuhvata parcijalne discipline: od kojih se jedne
bave kriminalnom stvarnošću-kriminalna fenomenologija, kriminalna sociologija,
kriminalna psihologija i kriminalna antropologija; druge se bavi činjenicama
krivičnog postupka -kriminalistika, sudska medicina, sudska psihologija, a treće
sprečavanjem krivičnih dela kriminalna profilaksa, kurativna pedagogija,
penologija.
SINTETIČKA SHVATANJA kriminologiju vide kao sintetičku nauku koja se svodi na
enciklopedijsko shvatanje kriminaliteta. Nju su postavili Nićeforo i Feri. Ovo
stanovište su kasnije prihvatili i drugi naučnici, a od savremenih francuski
kriminolog Pinatel. Prema Feriju kriminologija je opšti pojam za sve krivične nauke,
pa i za krivično pravo. Ovakva shvatanja temelje se na teoriji da je kriminologija
nauka koja se bavi sveobuhvatnim proučavanjem zločina i izvršioca, kao delatnost
čoveka i masovne pojave. Ona koristi saznanja drugih nauka poput biologije,
medicine, psihologije, sociologije i psihopatologije.
KRIMINOLOŠKE DISCIPLINE I PODRUČJA nastale su iz različitih pristupa u
definisanju. Najčešća podela je na kriminalnu fenomenologiju, kriminalnu etiologiju
i kriminalnu profilaksu-prevencija i suzbijanje. Kriminalna fenomenologija –
simptomatologija, bavi se pojavnim oblicima kriminaliteta, tj. dinamikom i
strukturom delikta, kao njihovom rasprostranjenošću (kirminalna geografija), dok
oblasti kriminalne etiologije pripadaju pitanja faktora i uzročnosti koje su usmerene
prvenstveno ka ličnosti delikventa. Slična ovoj je i podela na opštu i kliničku
kriminologiju.
UŽI POJAM KRIMINOLOGIJE predstavlja kriminologiju kao nauku koja se bavi
izučavanjem etiologije i fenomenologije kriminaliteta, kao masovne i individualne
pojave. Kriminologija je nauka o deliktu i delikventima. Pristalice ovog koncepta
kriminologije su Garofalo, Dirkem, Lombrozo, Pinatel i dr.
Može se reći da preovlađuje shvatanje ŠIREG POJAMA KRIMINOLOGIJE po kome
pristalice ove koncepcije smatraju da kriminologija pored istraživanja kriminaliteta
u užem smislu izučava i sve ostale oblike prestupnog i devijantnog ponašanja; zatim
sistem državnih mera i mehanizama za suzbijanje kriminaliteta, uključujući
organizaciju i rad pravosudnih i policijskih organa i ustanova za izvršenje krivičnih
sankcija. Unutra ove koncepcije ima više shvatanja i pristalice ove koncepcije su:
Ferri, Gassberger, Gros, Seeling i dr.
2. PREDMET KRIMINOLOGIJE
Predmet proučavanja kriminologije je delikventna ličnost ili sam delikt ili i jedno i
Pa
ge
5
drugo.
Prva shvatanja o predmetu kriminologije potiču od italijanskog kriminologa
Lombroza koji je smatrao da je osnovno pitanje nauke zločinac, a ne njegovo delo.
Shvatanja koja predmet kriminologije svode na ličnost polaze od stava da ličnost
prestavlja najviši pojam za kriminologiju i njeno proučavanje je glavni predmet
kriminoloških ispitivanja. Pod ličnošću se podrazumjeva duševna struktura čovjeka,
’’njegova forma mentis’’, način njegovor posmatranja, reagovanja i sfere intelekta
(razum, volja, senzibilnost).
Drugo stanovište koje je sociološko i pravno polazi od toga da je predmet
kriminologije zločin. Ovo shvatanje potiče od francuskog sociologa Dirkema, gde se
pretežna kriminološka istraživanja kreću u dva pravca: posmatranje unutrašnjeg
stanja ličnosti i ispoljavanje slobodne ili prinudne volje, koje su uslovljene
socijalnom okolinom. Ličnost delikventa, kao predmet kriminologije, može se
posmatrati iz dva aspekta:
- kako se njegovo unutrašnje stanje manifestuje u socijalnoj sredini
- i na drugoj strani, kako se socijalna sredina odražava na njegova unutrašnja
svojstva.
Neki autori polaze od stanovišta da su predmet izučavanja kriminologije
kriminološki faktori, odnosno uzroci koji čoveka dovode do vršenja krivičnih dela.
Predstavnici ovih shvatanja su: Feri, Hurvit, Pinatel i dr. Ovo stranovište potiče od
italijanskog pozitiviste Feria. Ovo shvatanje je važilo pola veka kao vladajuće
shvatanje. Na osnovu toga se kriminologija konstituisala kao kriminalna etiologija,
odnosno kauzalistička kriminologija.
Neki autori (Tarde i Lakasanj) polaze od stava da je predmet kriminologije zločin, ali
ne zločin u statičkom smislu, već kao istorijska i retrospektivna kategorija.
PREDMET KRIMINOLOGIJE U PRAVNO-SOCIOLOŠKOM SMISLU
su inkrimisane
pojave shvaćene kao individualno ili grupno ponašanje u realnom društvenom
životu i odnosu. Tako shvaćen predmet kriminologije nije samo kriminalitet s
formalnopravnog stanovišta, već je
kriminologija nauka koja izučava, pored
izvršioca
kao individualnog i
kriminaliteta
kao društvenog fenomena,
i
kriminogene faktore
(spoljne i unutrašnje)
i njihovu strukturu
u datim
društvenim uslovima; uzroke, uslove i povode, a sve sa aspekta određenih
istorijskih, kulturnih, socioloških i dr. okolnosti.
PREDMET KRIMINOLOGIJE
U NAJOPŠTIJEM SMISLU je kriminalitet kao
individualni čin i društvena pojava, njegovi uzroci i pojavni oblici. To podrazumeva
da je PREDMET KRIMINOLOGIJE: s jedne strane
skup individualnih pojava
, što
znači skup delikata koje je počinio pojedinac, a sa druge strane
to je
negativna
Pa
ge
7
poput Ferija tvrde da je krivično pravo grana kriminologije. Ta povezanost potiče
usled toga što je kriminologija usmjerena ka proučavanju etioloških i
fenomenoloških problema kriminaliteta, a krivično pravo na opšte pravne institute
krivičnog dela. Krivično pravo izučava sistem pozitivnih pravnih propisa, posebno
onih koji se odnose na krivična dela i sankcije. Krivično pravo i kriminologija su dve
autonomne naučne discipline sa srodnim predmetom i ciljem izučavanja, koje su
komplementarne iz razloga što jedna drugu obogaćuju i dopunjavaju.
Kriminologija i krivično procesno pravo
KRIVIČNO PROCESNO PRAVO kao naučna disciplina bavi se postupkom i procesnim
subjektima utvrđivanja postojanosti uslova da je određeno delo izvršeno i da se na
osnovu toga izriču krivične sankcije za počinjeni delikt. CILJ KRIVIČNOG
PROCESNOG PRAVA je da se na propisan način utvrdi postojanje krivičnog djela i
odgovornosti izvršioca, odnosno da se izrekne odgovarajuća krivična sankcija. Veza
između kriminologije i krivično procesnog prava odnosi se na tretman učinilaca
krivičnog djela, u postupku utvrđivanja odgovornosti, te izbora i izricanja sankcija.
Kriminologija i kriminalistika
Kriminalistika i kriminologija su dve naučne discipline koje su uzajamno povezane.
Kriminalistika, kao naučna disciplina, bavi se izučavanjem sredstava i metoda
otkrivanja i razjašnjavanja krivičnih djela, otkivanja i hvatanja izvršioca krivičnih
djela, otkrivanja i obezbjeđivanja dokaza i sprečavanja izvršavanja krivičnih dijela,
a kriminologija uzrocima kriminaliteta i njegovim pojavnim oblicima. OSNOVNI
CILJ KRIMINALISTIKE JE proučavanje naučnih metoda na utvrđivanju materijalnih
činjenica, odnosno prikupljanja dokaza u vezi sa krivičnim delom i izvršiocem.
Najtešnji odnos između ove dve naučne discipline postoji kod proučavanja ličnosti
delikvenata, kod kojih su metodi veoma slični, a u nekim područjima (psihologija
ličnosti delikventa) i identični.
Kriminologija i penologija
PENOLOGIJA je nauka o načinu i efikasnosti sistema izvršavanja kazni i drugih
sankcija, sa aspekta njihovog uticaja na resocijalizaciju ličnosti izvršilaca krivičnih
djela i suzbijanja kriminaliteta. Osnovna pitanja i područja penologije su sistem i
organizacija kazneno-popravnih ustanova; klasifikacija i razvrstavanje osuđenika;
način i uslovi izdržavanja kazni. Penologija kroz praktičnu primjenu krivičnih
sankcija daje kriminologiji uvid u ispravnost i pouzdanost određenih kriminoloških
stavova. Posebno značajna je penološka disciplina ANDRAGOGIJA koja se bavi
pitanjima usavršavanja metoda, oblika i sredstava vaspitanja, obrazovanja i
prevaspitanja osuđenih lica.
