UVOD

Životna sredina ili čovjekova okolina predstavlja sve ono što nas okružuje, odnosno

sve ono sa čime je direktno ili indirektno povezana čovjekova životna i proizvodna
aktivnost. Životna sredina je specifični resurs za nastanak, razvoj i opstanak ljudskog
života, a njeno zagađivanje predstavlja nužnost.

Zagađivanje ne vrši samo čovjek u zadovoljenju svojih potreba, već i ostala živa

bića, a takođe i sama priroda (vulkanske erupcije, zemljotresi). Ovo zagađivanje, iako
prisutno od samog postanka života, tek poslednjih decenija je shvaćeno kao ozbiljan
problem koji ugrožava razvoj i sam opstanak čovjeka. Davno su prošla vremena kada su se
ekologijom, ili bolje reći problemima životne sredine, bavili samo naučnici i o posledicama
ljudskih aktivnosti po životnu sredinu raspravljali na naučnim skupovima.

Svaki stanovnik planete zemlje danas je okružen problemima životne sredine, a

posledice   preživljavamo   svakodnevno,   kroz   vazduh   koji   udišemo,   vodu   i   hranu   koje
unosimo   u   svoj   organizam,   kroz   zagađenja   i   zračenja   kojima   smo   izloženi,   a   takođe
posledice ekoloških problema manifestuju se kroz sve manju količinu prirodnih resursa,
izumiranje   biljnih   i   životinjskih   vrsta,   i   poremećaje   u   globalnom   ekosistemu   i
biogeohemijskom procesu. Stanovništvo planete zemlje je u stalnom porastu, što znači da
je u porastu i potreba za urbanizacijom i ekonomskim razvojem.

Izgradnja i proširivanje gradova zauzima sve više prostora, a da bi se zadovoljile

rastuće potrebe za proizvodnjom i potrošnjom, iskorišćavaju se sve veće količine prirodnih
resursa. Prirodni resursi, koji se najčešce koriste za ljudske aktivnosti, potrošivi su. U
prošlosti, smatralo se, da se nikada neće potrošti globalni resursi koji predstavljaju izvor
energije, kao što su voda, rude, nafta, prirodni gas, minerali i sl. Danas, imajući u vidu
privredni razvoj, došlo se do saznanja da su globalne rezerve ovih resursa na izmaku, i
samim tim se čovječanstvo našlo na velikoj prekretnici.

1. POJAM ŽIVOTNE SREDINE

Životna sredina jeste skup prirodnih i stvorenih vrijednosti čiji kompleksni

međusobni odnosi čine okruženje, odnosno prostor i uslove za život; to su svi uslovi,
okolnosti i uticaji koji okružuju i utiču na razvoj jednog organizma ili grupe organizama,
uticaji dolaze kako od žive tako i od nežive prirode. Životnu sredinu čini svijet prirode
(biljke, životinje, zemljište, vazduh i voda), koji je postojao milijrdama godina prije
čovjeka, i svijet objekata, predmeta i institucija koje je čovjek sam izgradio koristeći
tehniku, tehnologiju i nauku da bi stvorio okruženje koje odgovara njegovim potrebama i
stremljenjima.

Životna sredina ili čovjekova okolina predstavlja sve ono što nas okružuje, odnosno

sve ono sa čime je direktno ili indirektno povezana čovjekova životna i proizvodna
aktivnost. Prirodna sredina predstavlja blizak pojam pri čemu ovdje ne moraju biti prisutne
aktivnosti čovjeka niti čovjek mora imati direktnih uticaja. Ipak, u pogledu tehnološkog
napretka, razvoja industrije i sve većeg uticaja čovjeka na globalnom nivou na prirodu i
ekosisteme granica između ova dva termina postaje sve nejasnija

Tokom svojih aktivnosti, koje mogu biti urbanizacija ili eksploatacija, čovjek menja

prirodno okruženje i to često tako što narušava prirodnu okolinu. Izgradnjom hidrocentrala
i akumulacija, sječom šuma, pošumljavanjem, eksploatacijom mineralnih sirovina,
stvaranjem deponija, emisijom gasova, nuklearnim probama i dr. čovjek utiče na promjenu
čitavih područja. Kao rezultat čovjekovih aktivnosti dolazi do promjena ili narušavanja
ekosistema i klimatskih promjena na lokalnom i globalnom nivou. Životna sredina se moze
posmatreati kao petokomponentni sistem koji čine:



Atmosfera,



Hidrosvera,



Litosvera,



Zemljište,



Organizmi.

Za svaki pojedinačan organizam okolina, životna sredina, je i neživa priroda, određena

uslovima (temperatura, vlažnost, pH zemljišta) i raspoloživim resursima (energija, voda,
mineralni elementi), kao i živa priroda, koju čine druga živa bića sa kojima je u
neposrednom ili posrednom kontaktu. U životnoj sredini organizmi nalaze sve ono što im je
neophodno za odvijanje normalnog života, metaboličkih procesa, razvoj, razmnožavanje i
opstanak.

Ona nije uvjek i na svakom mjestu darežljiva prema živim bićima, pa su ona često,

primorana da za svoj opstanak vode vrlo tešku borbu. Posebno su surovi uslovi u arktičkim
(niska temperatura, visoka vlažnost, stalno zamrznuta podloga) ili pustinjskim (visoka
temperatura, ekstremna suša, nerazvijeno zemljište) predjelima i drugim negostoljubivim
sredinam, gdje se resursi nalaze u minimumu i onemogućavaju normalan život organizma.
Životna sredina se odlikuje velikom varijabilnošću i heterogenošću u vremenu i prostoru,

Novitović, O., Ranđić, D., Novitović, A.: Zaštita životne sredine, Užice, 2009., str. 13.

2. ZAGAĐIVANJE ŽIVOTNE SREDINE

Prirodna dešavanja u odnosima između cinioca koji čine životnu sredinu

(voda,vazduh, sunceva svijetlost i dr.) u dužem vremenskom periodu ostavljaju vidan trag
na   samu   životnu   sredinu.   Ona   se   manifestuje   promjenama   konfiguracije   i   strukture
tla,vodenim   tokovima   i   vodenim   površinama,   izmjenama   u   karakteristikama   i   sastavu
biljnog i životinjskog svijeta i dr. Međutim u kraćem vremenskom periodu one su doskora
bile neznatno vidljive. Danas čovjek i u intervalu od samo desetak godina uočava vidljive,
čak   i   drastične   klimatske   promjene,   izmjene   režima   vode,   čistoće   zraka,   demografske
promjene itd.

Ono što skreće pažnju na promjene u uslovima životne sredine jesu direktne ili

indirektne posljedice ljudskih aktivnosti u prirodi.Uglavnom kao posljedica prilagodavanja
prirode   oko   sebe   sopstvenim   potrebama   koje   ne   rijetko   gube   obilježije   zadovoljavanja
potreba   ljudske   prirode.   Podspješenju   ovog   prilagodavanja   pogodovala   je   snažna
industralizacija krajem prošlog i tokom ovog vijeka, kao i tehnološka i naučna revolucija
koje   su   u   toku.   One   su   mogućnost  čovjeka   kod   intervencija  u   prirodi  (sječi,   izgradnji
saobracajnica, izgradnji infrastrukture, crpljenju nafte, rude i dr.) te raspolaganje energijom
kojom može uništiti bio - i geo- sistem u cjelini preko 60 puta podigle su na zastrašujuci
nivo.

Ovi momenti su uticali na snažnu industrijalizaciju i na prostoru Bosne i

Hercegovine sa vidnim posljedicama po činioce životne sredine. Putevi ugrožavanja su
višestruki. Moguća podjela je na direktne i indirektne. Direktno, bacanje štetnih materija i
otpada u nekim od faktora životne sredine (vazduh,voda,zemlja i dr.) ili indirektno kada
štetne materije, zbog kruženja vode u prirodi prelaze iz jednog stanja u drugi ili jednog
faktora u drugi. Ovakav oblik ugrožavanja životne sredine čovjeka i ako u svojoj početnoj
fazi (oslobadanja, izbacivanja,odlaganja) predstavlja svjestan čin, zbog ne uočavanja
posljedica do kojih dolazi, u drugoj fazi gdje se štetnost ovakvog odnosa vraća i samom
čovjeku, ubrajamo u kategoriju nedovoljno svjesnih, odnosno nesvjesnih radnji.

Ugrožavanje cinilaca životne sredine iz kategorije svjesnog čina sa neprijateljskim

pobudama, odnosno namjerama, spada u domen specijalnog rata, meteo rata ili klasičnog
rata kad se intervencijama u meteo uslovima (suša, padavine, vjetrovi, zemljotresi, požari,
razaranja i dr.) želi destabilizirati određeni politički sistem, učiniti zavisnim od drugih
sistema ili ekonomija i sl.

Slika 2: Stanje životne sredine

Izvor:

www.spc.rs

2.1. KVALITET ŽIVOTNE SREDINE I ODRŽIVOST RAZVOJA

ETIČKE ZAŠTITE ŽIVOTNE OKOLINE

Prirodni resursi su supstance koje se nalaze u prirodi, a koje se smatraju vrijednim

za ljudsku upotrebu. Prirodnim resursom obično nazivamo sve ono što potiče od Zemlje-
zemljište, biljke, životinje, vodu, drveće, naftu, metale i ostalo. Mnogi prirodni resursi se
iscrpljuju brže nego što mogu biti zamjenjeni novim

. Prema trajanju, prirodni resursi mogu

biti:



Obnovljivi resursi,



Stalni resursi,



Neobnovljivi resursi.

Diskutabilno je pitanje da li resurse koji se mogu iscrpiti, odnosno koji se ne mogu

obnoviti, sme li se ekonomska nauka tretirati kao ekonomsko dobro, posebno u slučaju
životne sredine, koja dugoročno predstavlja uslov opstanka ljudske vrste. Problem se
komplikuje i načinom djelovanjam zagađivača, jer lokacija, vrijeme i intenzitet djelovanja
ne moraju da se poklope sa uticajima na okolinu, a marginalni doprinos izvjesnih izvora
zagadivanja lokalnoj izloženosti, teško se identifikuje.

Robotizacija postaje najpouzdaniji pokazatelj stepena i tehnološkog progresa i

ekonomskog razvoja. Ona omogućava veliku proizvodnju i neverovatan brz razvoj, ali
donosi i mnoge prateće nevolje: ratne sukobe, ekološku zagadenost i pretnju opstanka
čovjecanstva uopšte. Otuda danas vrlo često govorimo o održivom ekološkom razvoju.
Naime, tehnološki progres omogućava uvećanje ekonomskog rasta i razvoja do neslućenih
razmjera, ali dovodi i do neželjenih posledica kao što su ratna razaranja, gubljenje radnih
mjesta i ekološke zagadenosti. Održivi razvoj treba da integriše prethodno iskustvo, tekuću
praksu i viziju buducnosti.

Jedino onaj razvoj, koji vodi računa o budućnosti životne sredine-životne okoline,

razvoj koji služi svima jeste ekološki razvoj. Dakle, ekološki održivi razvoj odnosi se na
razvoj zdravlja i životne sredine, na prosperitet privrede i društva, te je kao takav važan
svima. Održivost znači traženje novog smisla ekonomije i tehnologije kao vidova
čovjekove racionalne prakse. To znači koncipiranje nove vizije ne samo ekonomije i
tehnologije, već i kulture, politike, medicine i sl., odnosno nove vizije cjelokupnog načina
života i privređivanja. Održivi razvoj mora da bude održiv: na prvom mjestu ekološki i
ekonomski, socijalno, kulturno i politički.

Ekonomska održivost podrazumijeva konstituisanje takvog ekonomskog sistema

koji ce sadržavati visok stepen stabilnosti i efikasnosti radi stvaranja novododate vrijednosti
kao realnog izvora za alimentiranje svih vidova i oblika potrošnje datog društva. Socijalna
održivost znači izbjegavanje mogućih tenzija ili ozbiljnijih socijalnih konflikata u društvu.
Kulturna   održivost   podrazumijeva   sprečavanje   dominacije   jedne   kulture   nad   drugom   u
multikulturalnim zajednicama društva i na nivou cijelog čovječanstva.  Politička održivost
se   shvata   kao   obezbeđenje   ljudskih   prava   i   demokratskih   sloboda   što   je   veoma   važna
predpostavka za ostvarivanje svih ostalih aspekata održivosti.

Heleta, M.: Univerzitet Singidunum, Beograd, 2010., str. 5.