SKRIPTA: POLICIJA I DRUŠTVO
POJAM POLICIJE
Korijen policije u prije posotjanja države, u malim zajednicama. Integraciona veza u malim
homogenim zajednicama temeljila se na pretpostavljenim trajnim odnosima , tako da je
ponašanje pojedinaca bilo predmet kontinuiranog posmatranja.
ETIOLOGIJA POJMA POLICIJE
Izraz policija potiče od grčke riječi polis, politea što označava upravu grada društva, politea
predstavlja čitavu državnu djelatnost . Izraz poslužio rimljanima pa su koristili politia .
Polis(država), politeje(ustav države oblik vladavine), politeuma( državna uprava), i
politesa(državljanin). Riječ police se prvi put pojavila u francuskom jeziku 1250. godine.
Dugo vremena bio sinonim za unutrašnju upravu. Poseban značaj i ulogu policije u 18. i 19
st.u apsolutističkim feudalnim monarhijama. Obavljali zadatke tipa popis stanovništva,
primjena propisa o zdravstvu i moralu, održavanje ulica itd. Kasnije se ograničava na
unutrašnje poslove i to samo na one kojima je cilj uklanjanje opasnosti po javni poredak. U
19. st dobija obris moderne policije.
TEORIJSKO ODREĐENJE POLICIJE
Kao državna institucija policija je uvijek pod političkim nadzorom, jer je i država politička
tvorevina a ko ima državu taj ima i policiju kao sredstvo za uređenje političkih pogleda.
1885. policija predstavlja onaj dio društvene organizacije koji se neposredno brine oko
održavanja dobrog poretka, odnosno prevencije i otkrivanja povreda tog poretka. 1905.
policija je organizovano tijelo službenih lica sa primarnim zadacima zaštite poretka i
obezbjeđenje sigurnosti lica i imovine. R.Fosdik: policija danas označava prvenstveno
ustavom konstituisane snage za zaštitu pojedinca u okviru njihovih zakonskih prava. Policija
se posmatrala sa tri osnovna aspekta: organizacionog, funkcionalnog i administrativnog. Ovaj
pristup ne izražava višedimenzionalnost policije niti daje jednu definiciju koja je prihvatljiva
za sve ostale pravne sisteme. Formalno definisanje policije se zasniva na njenim ovlaštenjima,
organizacionim formama, autoritetom u društvu, koja kao društveni organ u zakonom
određenim sigurnosnim okolnostima sprječava sve pojave i ponašanja koja mogu dovesti do
neželjenih posljedica. Materijalni pristup u prvi plan stavlja fundamentalne ciljeve policije,
kao što je održavanje unutrašnje sigurnosti. U okviru zajedničkih definicijskih elemenata
statički pristup implicira policiju kao jedan tradicionalno okoštali zatvoreni policijski sistem
sa određenim položajem koji saglasno svojoj ulozi striktno primjenjuje. Riječ je o
legitimacijskoj funkciji koja služi kao praktična operacionalizacija donesenih regulativnih
pravila u društvu. Na drugoj strani posmatra se kao dinamičan, transparentni sistem. Radi se o
pojmovnom određenju koji smatra policiju integralnim dijelom društva. Policiju možemo
definisati kao složen, specifičan i dinamičan izvršni organ vlade, koji je u skladu sa
zakonskim ovlaštenjima zadužen za održavanje unutrašnje sigurnosti u društvu, koristeći se
legitimnom upotrebom sredstava prinude, pridržavajući se strogo etičko-profesionalnih
principa u vršenju svojih dužnosti.Historija policije ukazuje da je ona jedna od najstarijih
službi u ljudskom društvu, odnosno u državi. Kao elementarni oblik društvene kontrole
policija je starija i od same države.
2
carstva.Prvi oblik samozaštitnog organizovanja nalazimo na prostoru Engleske gdje su
postojala udruženja građana na lokalnom nivou. Udružene grupe su bile pod jurisdikcijom
lokalnih plemica.
PERIOD SREDNJEG VIJEKA
Raspadom Rimskog carstva u 5 st.počinje novo doba koje odlikuje novo društveno uređenje -
feudalizam. Religija i crkva su postale osnove društvene nadgradnje. Moć je bila izričita
funkcija privrednog položaja, te su u feude bile inkorporirane vojne, religijske i upravne
djelatnosti, gdje možemo smjestiti i policiju. Na osnovu toga mozemo apostrofirati da je ovo
doba bilo u osnovi patrijahalno politicko drustvo sa izrazitim prisustvom kondigne I
kompenzacijske moci.
Kondigna moc, koja je karakterisala ovo razdoblje, znacila je obavezu bezuvjetnog
potcinjavanja i poslušnosti I prihvatanje svih pogleda od strane potčinjenih.
Kompenzacijska moc, njena obiljezja su u tome sto su se njenim koristenjem nudile
pojedinacne nagrade za neku vrstu dobro obavljenog posla.
Feudalizam se temelji na posebnom odnosu između sizerena i vazala. Sizeren je za ratne
zasluge davao zemlju vazalima na obradu. Ako vazal prekriši obavezu prema sizerenu, biće
strogo kažnjen za djelo protivno državne vlasti i djelo protiv religije.
U tom periodu pojavljuju se dva najznačajnija predstavnika srednjovjekovne misli Aurelije
Augustin i Toma Akvinski. Zastupaju teokratske teorije koje polaze od toga da je svaka vlast
božanskog porijekla.
KASNI SREDNJI VIJEK I RENESANSA
Sa raspadanjem feudalizma i pojavom renesanse nastaje epoha građanske političke misli.
Policija postaje jedan od glavnih zaštitnika i ekskluzivni pratilac političke vlasti.
Thomas Moor je za razliku od religijskog shvatanja isticao da uzroci kriminaliteta leže u
društvu, te je predlagao da se ublaži sistem kažnjavanja.
Veoma je značajan dokument Magna cartum libertatum 1215. – Velika povelja o slobodama u
kojoj se kaže da nijedan slobodan čovjek neće biti uhapšen niti zatvoren ili lišen, niti izgnan
niti na bilo koji drugi način oštećen osim po pravno zasnovanoj osnovi.
Habeas corpus act 1679. je jedan od najvažnijih dokumenata koji je poslužio kao osnov za
demokratski politički sistem. Predstavlja sistem garancija, afirmacija i zaštitu prava građana
pred policijom i sudom. Bill of rights 1689. – Izjava o pravima okončava mukotrpan put u
borbi protiv naglašenog kraljevog apsolutizma. Prema propisima og zakona, organi izvrsne
vlasti su bili duzni da prilikom lisavanja slobode lica obavezno pokazu nalog o hapsenju.
Viliam I Marija Oranska su potpisali jos jednu vaznu politicku I ustavnu povelju- izjava o
pravima (Bill of rights).
4
U Engleskoj je 1116. godine donesen čuveni Henrijev zakonik. Ovim zakonom su decidno
ustanovljeni prekršaji protiv krune (ubistva, pljacke, namjerne paljevine, lazno kovanje
novca). Policija je imala svoje ustrojstvo po uzoru na organizaciju vojnog establišmenta.
Da bi suđenje imalo pravno utemeljene cinjenice Henry II je formirao porotu koju je
sacinjavalo 12 ljudi.
PERIOD 18. i 19. STOLJEĆA
POLITIČKE I USTAVNO PRAVNE PRILIKE
Engleska je prva zemlja u kojoj se pojavio prvi sistematski dokument kojim se oblikuje norma
državnog uređenja. Ustav je donesen 1653. godine. Iako je Engleska prva proglasila načela
osnovnih prava i sloboda još su bili strogi u kažnjavanju. Izdaja se kažnjavala smrću
ikonfiskacijom imovine a samo izricanje kazne i izvršenje je bilo stravično u cilju
zastrašivanja.
Prvi ustav i dekleraciju o pravima covjeka na srecu, na slobodu,zastitu, donijela Virđinija
1776. god.
Francuska u svojoj revoluciji 1789. godine ruši dvorski apsolutizam i feudalizam. U tom
periodu je donesena Deklaracija o pravima čovjeka i građana kao i prvi ustav koji je donesen
1791. Donosi se Krivični zakonik te se uvode grupe krivičnih djela protiv unutrašnjeg
ustavnog poretka.
Ustavom 1871. njemačka građanska klasa ostvaruje nacionalne i političke interese. Ernst
Ferdinand Klein (autor Krivičnog prava 1796.), Anselm Feuerbach (autor bavarskog
krivičnog zakonika iz 1813.); Galaus Aloys Kleinschard i Karl Grolmann su također pisali o
deliktima protiv države.
U maju 1791.godine, donesen je Ustav Poljske. Ovim ustavom se prvi put na prostorima
Istočne Evrope uvodi oblik monarhije. Na tim osnovama doneseni su ustavi u Spaniji, Belgiji,
a kasnije Italiji,Svedskoj, Holandiji, Norveškoj itd.
POJAVA I RAZVOJ MODERNE UPRAVE I NASTANAK NAUKE O POLICIJI
Vrlo rano dolazi do izdvajanja specijalizovanih organa za čuvanje javnog reda i mira.
Francuski kralj Luj XIV svojim eduktom 1667. godine uspostavlja Heute nant de police zbog
efikasnijeg izvršenja sigurnosnih poslova. Prvi priručnik nauke o upravi u tom periodu
napisao je pomoćnik šefa pariške policije izvjesni Nikola Delamar objavljen 1705. 1808. Žan
Bonen u djelu ’’Princip javne uprave’’ po prvi put istice proucavanje upravljanja na opcim
principima.
U Njemačkoj se razvija nauka o policiji. Johan Hajnrih Gottlieb von Just je 1765. objavio
„Osnovi nauke o policiji“. On riječ policija upotrebljava u dva smisla. Sa šireg stajališta pod
policijom se podrazumjevaju sve aktivnosti koje se preduzimaju u jednoj državi radi
blagostanja stanovništva. U užem smislu pod policijom podrazumjeva održavanje položaja
građanskog života gdje posebno ističe održavanje javnog reda i mira. Najznačajniji uticaj na
5
Mnogi od ovih principa su i danas aktuelni u organizaciji i preduzimanju mjera i aktivnosti od
strane moderne polcije. Ova policija nije bila naoružana, nosili su samo palice. Kriminal je u
znatnoj mjeri smanjen.
TEORIJA ORGANIZACIJE
Teorija naučne organizacije
Sistematsko proučavanje problema i unapređenja rada u svim oblastima društvenog života,
novi zamah dobija osamdesetih godina 19. st u doba druge industrijske revolucije. Razvoj
naučne organizaccije u tom periodu nazivamo klasićnom teorijom organizacije ili teorija
naučnog upravljanja preduzećem. Naučno proučavanje na tim osnovama vezano je za ime
Frederika Tejlora. 1903 napisao djelo „Upravljanje i rukovođenje radnicima“, a 1911. djelo
„načela znanstvenog upravljanja i rukovođenja“. U svojim istraživanjima postavio osnovni
zadatak teorije organizaccije: analčiziranje međudjelovanja između ljudskih karakteristika i
društvenih i radnih zadataka sredine koja se pojavljuje i okružuje pojedinca u organizaciji. U
svojim stajalištima ističe nedovoljnu snagu o ekonomiji materijala, vremenu, energiji pa je
smatrao nužnim izradu pravila za ostvarenje planskog povećanja proizvodnje. Predmet
njegovog proučavanja je organizacija i sistem rada. Najviši cilj je profit. Tejlorov koncept o
naučnoj organizaciji rada, sa kategorijom racionalnosti predstavlja takav model koji jedino
ima za cilj povećanje produktivnosti i platu radnika. Koristio se „tehničkim legitimitetom“
kao i konceptom „mislećih odjeljenja“ razvio je organizacinu šemu o „industrijskom
upravljanju“ s ciljem oblikovanja skalarne organizacije. Time je ponudio novu organizaciju
rada sa velikim stepenom efikasnosti. On je u procesu rada ustanovio četiri determinirajuća
principa:
1. princip preciznog, organizacionog radnog cilja
2. princip najbolje metode u ostvarivanju planiranog cilja
3. princip pripremljenosti alata, pribor za rad
4. princip da se radnik striktno drži određenog programa
Isticao potrebu široke specijalizacije koja je bitna u procesu diferencijacije pripreme rada i
neposrednog izvršenja radnih zadataka. Tako je nastao funkcionalni sistem rukovođenja koji
se temelji na osnovnim podjelama i specijalizaciji rada. Osnovne karakteristike organizovanja
i rukovođenja radnim procesima je u tome da svaki rukovodilac obavlja što manje funkcija.
Što je složeniji proces proizvodnje to je potrebnija uža specijalizacija podjele rada. U tom
smislu pristupio je izgradnji posebnih specijalnih mjesta za pripremu rada, koordinacije
procesa, instruktažu i kontrolu izvršenja radnih zadataka.
Ostale karakteristike funkcionalnog rukovođenja prema Tejloru su:
* maksimalna iskorištenost radnika
* specijalizacija i standardizacija
* jasna definicija i davanje zadataka
7
