2
Uvod
"Svaka istina, danas, može se saznati samo je pitanje da li neko želi da se istina sazna."
Utvrđivanje istine jeste problem koji su ljudi pokušavali da reše vekovima unazad. Metode za
otkrivanje da li su nečije tvrdnje istinite ili lažne nikada nisu bile nežne, a vraćanje u daleku
prošlost izbacuje na površinu nekadašnje krajnje nehumane i drastične načine utvrđivanja istine -
od najstrašnijih mučenja do spaljivanja na lomači. Pronalazači su praktično od početka naše ere
tragali za boljim, efikasnijim i manje bolnim načinom otkrivanja laži i smišljali razne naprave
koje su određivale istinitost nečijih izjava. Ipak, prvi uređaj za otkrivanje istine pojavio se tek
početkom prošlog veka, tačnije, 1902. godine. Poligrafska mašina koju je tada izmislio Džejms
Mekenzi bila je preteča kasnijeg, mnogo pouzdanijeg i efikasnijeg uređaja.
Džon Larson, student medicine na Kalifornijskom univerzitetu, izumeo je 1921. modernu verziju
detektora laži. Tri godine kasnije, ovaj poligraf počeli su zvanično da koriste policajci koji su
otkrivali počinioce zločina i drugih krivičnih dela. Od tada do danas uređaj za otkrivanje laži
drastično je promenio svoj izgled. Drveni, glomazni aparat zamenio je nov i moderan
kompjuterski poligraf, s daleko većim mogućnostima i mnogo većom pouzdanošću. Ipak, ideja o
otkrivanju istine i laži ostala je ista kao i kod Larsonovog uređaja, i ona i danas čini osnovu
detektora laži. Kada ispitanik laže, u njegovom organizmu dolazi do stresa koji utiče na promenu
psihičkih reakcija. Poligraf funkcioniše na sledeći način: senzori prikačeni na telo ispitanika u
toku testiranja prenose svaku reakciju, naročito onu nevidljivu golim okom, kao i sve promene u
organizmu, od onih u disanju i krvnom pritisku do izmena u ritmu pulsa.
Sve što se dešava u organizmu prilikom postavljanja pitanja ispitaniku prenosi se na papir
posebnim uređajima koji podsećaju na izduženo pero. Kasnije, stručnjak čita i tumači dobijene
podatke. Pitanja koja se postavljaju tokom testiranja podeljena su u grupe i postavljaju se tačno
utvrđenim redom, a samo ispitivanje obično traje oko dva sata. Na osnovu zapisa koji se danas
kompjuterski obrađuju može se utvrditi reakcija. Iako se već dugo koristi kao pomoćno sredstvo
u policijama širom sveta, detektor laži nije svuda priznat kao zvanični instrument koji se koristi u
istrazi. Društvo se oduvek susretalo sa izgovorenom laži i protiv ove pojave pokušavano je boriti
se na načine koji su odgovarali vremenu u kome je ta laž izgovorena.Istorijat obmane star je kao
i sama istorija ljudskog društva.
4
2. O poligrafu
Poligraf, danas široko prihvaćen naziv "poligraf" nije adekvatan jer ga susrećemo u različitim
znanstvvenim područjima koa tehnički termin. Pravilan nayiz bio bi "detektor emocija". U
osnovi taj termin označava uređaj koji istovremeno beleži više podataka (parametara).
4
Konstrusisanjem tehničkog pomagala pod nazivom lie detector - detektor laži, tridesetih godina
prošlog veka, nastojalo se stati na put raznim oblicima kriminalnog ponašanja. Ta operatura
danas nosi naziv "poligraf". Kako je sve napredovalo sa razvojem nauke, tako je i poligraf
doveden do takvog nivoa da danas predstavlja instrument koji evidentira sve pormene u krvnom
pritisku, pulsu disanju i psihogalvanskom refleksu ispitanika.
5
Poligraf kao instrument ne otkriva diretkno laži jer te promene nisu samo karakteristične za laž.
već se to odnosi i na uticaj jakih zvukova, mirisa ili bilo kojih drugih promena koje bi se odrazile
na emocionalno stanje ispitanika. Cilj poligrafskog ispitivanja je isprovocirana prishološka
situacija u koju je doveden ispitanik i koja se postiže postavljanjem unapred pripremljenih
pitanja.
6
Slika broj 1. Primena poligrafa
4
"
Rječnik kriminalistike", Duško Modly, Marijan Šuperina, Nedžad Korajlić, Strukovna udruga kriminalista, str.:
593
5
"Detektivska delatnost", Dragomir Jovičić, Vojin Pilipović, Fakultet za pravne i poslovne studije dr Lazar Vrkatić,
Novi Sad, 2015. godine, str.: 137
6
"Detektivska delatnost", Dragomir Jovičić, Vojin Pilipović, Fakultet za pravne i poslovne studije dr Lazar Vrkatić,
Novi Sad, 2015. godine, str.: 138
5
Poligraf registruje pojedina afektivna stanja koja nastaju prilikom davanja lažnog odgovora na
pitanja u vezi sa izvršenjem krivičnog dela ili nekog drugog događaja. Takva stanja mogu biti
registrovana i kroz simptomansku sliku lica, odnosno njegove spoljašnje manifestacije vezane za
izgled, položaj tela, govor, grimase i slično.
Prema psihološkoj definicji, poligraf je aparat kojim se ispituju specifične reakcije organizma u
specifičnom trenutku ličnosti. Specifične reakcije organizma su promena krvnog pritiska, pulsa,
disanja i znojenja, a specifičan trenutak u kome se ličnost prilikom merenja nalazi jeste momenat
kada se postavlja kritično pitanja. Poligraf je instrument koji grafičkim putem istovremeno
registruje više emocionalnih, autonomnih promena u organizmu lica koje se a ovaj način ispituje.
Dobijene promene se istovremeno registruju na jednoj pokretnoj traci da bi ih kasnije tumačio za
to posebno obučen stručnjak - ispitivač na poligrafu.
7
Slika broj 2. Registrovanje emocionalnih i autonomnih promena u organizmu
7
"
Detektivska delatnost", Dragomir Jovičić, Vojin Pilipović, Fakultet za pravne i poslovne studije dr Lazar Vrkatić,
Novi Sad, 2015. godine, str.: 139
