POLITIČKA ISTORIJA JUGOSLAVIJE
Odgovori na ispitna pitanja
1. Aprilski rat i podela jugoslovenske teritorije 1941.
Aprilski rat se odnosi na rat između Nemačke i Jugoslavije koji se odigrao od 6. do 17.
aprila 1941. godine. Srž samog rata nalazi se u 25. martu 1941. kada je knez Pavle
Karađorđević, u Beču, potpisao Trojni pakt sa Nemačkom. Dva dana kasnije, 27. marta
1941, ljudi su masovno protestvovali na ulicama Beograda. (može da se priča i o
komunistima koji su posle tvrdili da su oni pokrenuli demonstracije 27. marta, a možda
postavi i kao potpitanje). Na vest o potpisivanju Trojnog pakta takođe su reagovali i
generali i izveli državni udar i preuzeli Vladu. Dužnost predsednika Vlade preuzeo je
general Dušan Simović (zamenik Bora Mirković). Iako je novi predsednik vlade bio
britanski miljenik, nisu dobili podršku ili instrukcije u kontaktima sa Britancima koji bi
opravdali bilo kakve tvrdnje da je Britanija upravljala državnim udarom. Na presto su
doveli maloletnog kralja Petra II Karađorđevića. Nekoliko dana pred sam napad,
jugoslovenski vojni ataše u Berlinu upozorio je Simovićevu vladu, ali svakako ništa nije
moglo da se preduzme. Nemačka je bila superiornija vojna sila u to vreme sa svojih 1500
borbenih aviona naspram 459 jugoslovenskih od toga 87 modernih. 6. aprila 1941.
započeta je operacija „Kazna“. Jugoslovenska armija je mobilisala oko 700.000 ljudi koji su
bili razvučeni duž granice te je nemačka vojska lako mogla da probije. Jugoslovensko
naoružanje bilo je vrlo oskudno. Poginulo je nekoliko hiljada ljudi (uglavnom jugoslovena,
nemačka vojska je izgubila oko 200 vojnika), oštećena je infrastruktura, uključujući
Narodnu biblioteku. Mnogi stanovnici su pobegli iz grada, zajedno sa liderima vlade. Kralj
Petar je proglašen punoletnim i već 11. aprila predstavnici Vlade stigli su do Pala, a onda iz
Nikšića 14. i 15. aprila odeleti za Atinu, pa potom i London. Simovićeva vlada bila je
srdačno dočekana u Londonu i stekla priznanje 21. juna. Vojni ministar i vojno osoblje
ostali su u Kairu. Posle 10 dana blickriga, Jugoslavija je morala da kapitulira 17. aprila.
Posle kapitulacije, Jugoslavija je podeljena. Nemačka i Italija podelile su Sloveniju, s tim da
su Italijani dobili i dalmatinsku obalu od Zadra do Splita, crnogorsku obalu i ostatak Crne
Gore. Na prostoru Hrvatske i Bosne i Hercegovine stvorena je Nezavisna Država Hrvatska
(linija istok-zapad delila je NDH na nemačku i italijansku zonu odgovornosti). Kosovo i
zapadna Makedonija pripali su Albaniji koja je bila pod protektoratom Italije od aprila
1939. Ostatak Makedonije pripao je Bugarskoj. Mađarskoj su pripale oblasti severno od
Drave i Dunava (Slavonsko Međumurje, Prekomurje, Baranja, Bačka i Novi Sad). Nemačka
je okupirala celu Srbiju sa odvojenom administrativnom jediniciom istočno od reke Tise,
odnosno Banat.
2. Pokret Dragoljuba Mihailovića 1941.
Već u proleće i leto 1941. na prostorima Srbije, Crne Gore i Bosne javljaju se prvi pokreti
otpora tzv. četnici koje je predvodio Dragoljub Draža Mihailović, zamenik rukovodioca
štaba u Jugoslovenskoj armiji. Oni su bili nacionalistički i monarhistički nastrojeni. Pošto je
Srbija bila pod nacističkom okupacijom, odmah nakon kapitulacije 17. aprila počele su
velike odmazde Vermahta. Veliki broj oficira i vojnika Jugoslovenske armije deportovan je
u nacističke logore u Nemačkoj. Jedan od oficira koji nije bio zarobljen bio je pukovnik
Draža Mihailović. Posle aprilskog rata, zajedno sa još 30ak vojnika vratio se u zapadni kraj
Srbije, tačnije na Ravnu goru 12. maja 1941. Jugoslovenska vlada u emigraciji i Čerčil
ulagali su velike nade u njega i sve do 1943. primao je finansijsku pomoć od Britanaca
(može se spomenuti da je 1942. postavljen za vojnog ministra) ali njegovo kasnije
dogovaranje sa fašistima i nacistima srušili su sve nade i očekivanja.
Formalni naziv pokreta bio je Ravnogorski pokret a kasnije su bili poznati pod imenom
Jugoslovenska vojska u otadžbini. Ime „četnik“ preuzeto je od srpskih i makedonskih
pojmova za brdske gerilske bande koje su se suprotstavljale otomanskoj vladavini, a ovo
ime se takođe pojavilo i u Prvom svetskom ratu među borcima za slobodu. To je onda
postalo ime za lokalnu miliciju kojima je kralj Aleksandar 1929. dopustio da se neformalno
pojave
Mihailović je u početku privukao skoro 10 000 ljudi u svoje družine, dovoljno da se u Srbiji
raširi uverenje da je u toku otpor. Mihailović je žurio da uspostavi kontakt sa kraljevskom
vladom u egzilu i poslao je svog kurira dva dana pre priznanja vlade (21. jun) u Istanbul koji
je izvestio da Mihailovićeve snage traže priznanje kao armija.
U raznim krajevima zemlje, razlikovali su se među sobom i svi su imali različite motive:
nacionalizam, šovinizam, patriotizam. Grupe su bile dosta haotične: nedostajalo je jako
vođstvo, dolazilo je do unutrašnjih sukoba i problema sa disciplinom.
Vodeći četnički ideolog bio je Stevan Moljević koji je u junu 1941. izradio memorandum
„Homogena Srbija“ koja je podrazumevala proterivanje svih koji nisu bili Srbi da bi se
stvorila jedinstvena Srbija koja bi pokrivala 2/3 rekonstruisane Jugoslavije.
3. Partizanski pokret 1941.
Ono što je podstaklo osnivanje partizanskog pokreta 1941. je svakako nemački napad na
SSSR 22. juna 1941. godine. Kominterna je odmah naložila da se formiraju partizanski
odredi i krene u gerilski rat protiv okupatora. Tito je stigao iz Zagreba u Beograd 8. maja
1941. On je pozvao na opšti ustanak i otpočela je kampanja koordinisanih sabotaža 4. jula
1941. Beograd je bio centar, jer su njegova veličina i status privukli najveći broj članova
Svakako treba pomenuti i hrvatskog nadbiskupa Alojzija Stepinca. On nije ohrabrivao , još
manje pokrenuo zločinačku propagandu, ali je na početku otvoreno pozdravio novi režim.
5. Rat na prostoru Srbije od 1942. do 1944.
Krajem 1941. nekoliko neuspešnih pokušaja da se usaglase pokreti otpora. Nemci
desetkuju Partizane i zauzimaju Užičku republiku. Tito prelazi u istočnu Bosnu.
Ubrzo nakon okupacije prostora Srbije od strane Nemačke, postavljena je nova
marionetska odnosno kvislinška vlada na čelu sa generalom Milanom Nedićem. Tokom
ratnih godina, poredak u Srbiji održavala je Državna straža generala Nedića od 30 000
ljudi, a ona se sastojala od stare žandarmerije, četnika Koste Pećanca (koji je sarađivao sa
okupatorom od avgusta 1941.) i pokreta Dimitrija Ljotića (Zbor). U čuvanju poretka, uz
Državnu stražu, pomogla je nemačka tajna policija Gestapo i dve divizije. Oni su 1943.
otvorili tranzitni logor na Beogradskom sajmištu za zarobljenike iz NDH ili pod nemačkom
upravom. Ono što je bitno naglasiti jeste da Srbija nije patila toliko od samih ratnih
dejstava, ali je svakako najviše propatila u ratu. Stopa inflacije bila je 50% veća nego u
Zagrebu.
Kada se Mihailović 1943. vratio u Srbiju zatekao je Nojbaherovu misiju. Ova misija uspeva
da ga uvuče u pregovore sa Nemcima krajem 1943. Oni su se dogovorili o 4 zone gde su
četničke snage mogle da prežive sve dok ostanu izolovane u seoskim oblastima. Mihailović
saziva kongres u selu Ba, u januaru 1944. u kojem proglaša da je sada za federativnu
Jugoslaviju, ali naravno bez konkretnog predloga.
Do aprila do septembra 1944. saveznici bomarduju Beograd 6 meseci. 20 oktobra 1944.
Crvena armija zajedno sa Partizanima oslobađa Beograd i gradove širom Srbije. Tito se
približava iz Bosne sa 80 000 vojnika, dok Mihailovićevi četnici imaju upola manje.
6. Saveznici i jugoslovenski pokreti otpora u Drugom svetskom ratu
Britanska i američka politika su značajno doprinele u porastu broja članova Komunističke
partije, jer nije dobijala nikakvu podršku iz Sovjetskog saveza.
Što se tiče samog preusmeravanja podrške sa četnika na partizane, prvo razočaranje u
Dražu Mihailovića dolazi u februaru 1943. godine. Mihailović kritikuje Britance zbog
uskraćivanja naoružanja zbog čega treba da razumeju njegovo nenapadanje na
okupatora. Šef misije SOE, Bejli, obaveštava Čerčila da Mihailovićevi četnici sarađuju sa
Italijanima i Nemcima. Međutim, ne bi došlo do promene podrške da se nisu desila 3
ključna događaja:
●
OPERACIJA VAJS (Neretva) – partizanske snage od oko 25 000 ljudi preživele su
Operaciju Vajs (januar 1943) najveću od sedam nemačkih ofanziva u toku rata.
Partizanske snage su imale teške gubitke da bi izbegle nemačke jedinice iz
Sarajeva, a onda razbile četničke snage od oko 12 000 ljudi. Od tog momenta,
partizanski odredi iz Bosne i Crne Gore počeli su da privlače sve veći broj ljudi.
●
OPERACIJA ŠVARC (Sutjeska) – odigrala se maja 1943. Nemačke, bugarske,
italijanske i ustaške jedinice, sa više od 100 000 vojnika pokušale su da unište
Titove glavne snage od oko 20 000 ljudi u blizini planine Zelengora u Bosni. Bil
Dikin, vođa britanske misije, bio je svedok ovog događaja.
●
ITALIJA IZLAZI IZ RATA – 3. septembra 1943. Italija izlazi iz rata (malo znanja iz
SPI nije na odmet hehehe) i veliki broj njihove opreme pada u ruke Partizanima
koji su oskudevali u odeći, medicinskoj opremi, hrani, oružju... Italijanski
komadanti su odlučili da prekinu savezništvo sa četnicima i ova odluka je uticala
na neke da pređu u partizanske odrede. Ukupni broj Partizana sad je prešao
cifru od 100 000 ljudi.
Brigadir Ficroj Meklin poslao je 6. novembra 1943. izveštaj koji je bio odlučujući u tome
da se podrška preusmeri Partizanima. Na Teheranskoj konferenciji, održanoj krajem
novembra 1943. zvanično je odlučeno da se podrška preusmeri Partizanima.
7. Rat na prostoru Slovenije i NDH 1942-1944.
Nakon podele Slovenije na nemačku i italijansku okupacionu zonu dolazi i do formiranja
pokreta otpora. Oslobodilna fronta (OF) otpora formirana 1941. pod vođstvom
Komunističke patrije Slovenije. Formiranje pokreta otpora potkrepile su italijanske
represalije na jugu i početak nemačke deportacije 250.000 Slovenaca sa severa, pri
čemu je oko 20.000 izbeglo u Srbiju i Bosnu dok je oko 35.000 poslato u Rajh na
„germanizaciju“. Prvi otpori počeli su na jugu zbog labavije Italijanske kotrole. Komunisti
su privukli sledbenike iz Hrišćansko-socijalne stranke i omladinske organizacije Sokol i
podigli ustanak 1941. koji je bio ugusen i pri tome je streljano 9.000 Slovenaca, a
zatvoreno oko 35.000 u konclogore.
Sva ova dešavanja su otvorila put Mihailovićevom četničkom pokretu da privuče što više
sledbenika. „Plava garda“ i belogardejci su se okupili pod porkoviteljstvom Italije 1943-
44. ujedinjeni sa jedinicama Slovenačke narodne stranke (SLS) (Eduard Kocbek – lider)
brojali su više članova od Oslobodilne fronte. Broj članova Fronte porastao je sa 2.500
na 6.000 posle zaplene Italijanskog oružija. Fronta je zvanično priznata na kongresu
AVNOJ-a u Jajcu 1943. Sarađivali su nevoljno sa drugim pokretima otpora, karakterisala
ih je veće jedinstvo i jasniji cilj. Zajedno sa slovenačkim patijama iz Štajerske, manja
jedinica OSS uspešno je uništila železničku prugu koja je povezivala Nemačku sa
italijanskim frontom.
NDH je opstala do maja 1945. da bi služili kao zaštita nemačke linije povlačenja.
Nadiskup Stepinac i katolička hijerarhija nisu se odrekli ustaškog režima, čak je Stepinac
proslavio 4. godišnjicu režima.
Što se tiče samog oslobođenja Jugoslavije, Beograd je oslobođen 20. oktobra 1944, Crna
Gora, Makedonija i Kosovo krajem 1944, Sarajevo 6. aprila 1945. a Zagreb 8. maja 1945.
Rat u Jugoslaviji zvanično je završen 15. maja 1945. godine.
9. Stvaranje socijalističke Jugoslavije 1944-1945.
(faza Narodne demokratije)
U jesen 1944. zapadne sile nisu pretpostavile da će Jugoslavija skrenuti u komnuizam.
Prioritet je bio u bezuslovnoj kapitulaciji Nemačke. Čerčil se nadao da bi Jugoslavija mogla
da se vrati na monarhističko uređenje, ali je Vlada koja je otišla u egzil a čiji je predsednik
bio Slobodan Jovanović izgubila ugled samim tim što je napustila Jugoslaviju još za vreme
aprilskog rata i što je davala podršku u prvim ratnim godinama ratnim zločincima.
Na Čerčilov pritisak, na čelo Vlade u egzilu stao je Ivan Šubašić. Britanci su smatrali da im je
on jedina šansa da zaustave komunizam u Jugoslaviji, dok je Tito smatrao da bi put do
međunarodnog priznanja vodio preko sporazuma sa glavnim protivnicima. 16. juna 1944.
na ostrvu Vis zaključen je sporazum između Tita i Šubašića prema kojem su se uzajamno
priznali i dogovorili o zajedničkom postupanju. Tito je ovim potvrdio da mu je više stalo do
oslobođenja domovine nego do „socijalističke revolucije“. Stvorio je Jedinstveni
narodnooslobodilački front (od 1945. Narodni front) u koji su ušli komunisti,
socijaldemokrate, monarhisti, pripadnici seljačkih stranaka itd. Izvan Narodnog fronta
ostali su Demokratska stranka i HSS.
Titov prvi cilj je bio otklanjanje političkih konkurenata. Antikomunistička opozicija je bila
nesposobna za delovanje. 1. novembra 1944. Šubašić i Tito formiraju prelaznu vladu. Ta
vlada je konstituisana 7. marta 1945. pod Titovim vođstvom, a Šubašić je postao ministar
spoljašnjih poslova. Od 21 ministra, 11 NISU bili komunisti. Saveznici su ubrzo priznali
Demokratsku Federativnu Jugoslaviju.
Komunisti su u početku bili ideološki prikriveni i pokazivali su da su za Demokratsku
Jugoslaviju i da žele da dele vlast sa drugima. Zaklinjali su se u antifašizam i „bratstvo i
jedinstvo“. Već u leto 1945. donet je Zakon o krivičnim delima protiv naroda i države koji je
ograničio građanska prava, slobodu štampe i okupljanja. U novembru 1945. održani su
izbori za Ustavotvornu skupštinu. Održani su tako što nije bilo izborne liste, nego onaj ko je
bio protiv Narodnog fronta morao je da stavi svoj glas u kutiju. Narodni front je dobio
preko 90% podrške, koji su predvodili komunisti, oni su dobili većinu u skupštini. 29.
novembra 1945, simbolično dve godine nakon drugog zasedanja AVNOJ-a u Jajcu,
skupština je proglasila republiku i zabranila kralju Petru da se vrati u zemlju. Uspostavljen
je jednopartijski sistem.
10. Stabilizovanje vlasti i prvi Ustav 1946.
Na osnovu odluka AVNOJ-a iz 1943, dva meseca nakon konstituisanja republike, u januaru
1946. proglašen je Ustav Federativne Narodne Republike Jugoslavije sa dvodomom
