4 .Politika kao praktična filozofija
Ideja o politici kao praktičnoj aktivnosti je nastala u Aristotelovoj filozofiji.Aristotel je filozofiju osl-obodio metafizičih
okvira i logičkih spekulacija i od nje stvorio deskriptivnu i istorijsku nauku.Deskriptivnuzato što je opisivala uređenja, ustave
i odnose u političkim zajednicama sa kojima je Aristotel dolazio u dod-ir, a istorijsku zato što je proučavala prošlost ljudskog
društva kroz političke elemente ljudske zajednice.Ari-stotel je smatrao da je politika praktična delatnost, kojom se stvara
polis, kao jedna uređena zajednica ljudi ikojom se u okviru polisa ostvaruje opšte dobro i zajednički interesi ljudi.Osnovni
cilj politike je dobar život,koji se može ostvariti kroz dobro i svesno deljanje.Zbog toga je Aristotel smatrao da je politika kao
praksanastavak etike.Predmet proučavanja politike je ustav i to, pre svega, pitanja o nastanku ustava, o razlikova-nju dobrog i
lošeg ustava i o načinima ostvarenja ustava u društvu.Aristotel je svojom teorijom uticao na ka-snije mislioce.Toma Akvinski
je video politiku kao praktičnu delatnost, kojom se ostvaruje opšte dobro i ci-ljevi društva, a koja je nastavak i dopuna
etike.Politički teoretičari su do 19. veka politiku shvatali na osno-vu Aristotelove teorije i o njoj govorili kao o praktičnoj
delatnosti, kojom se stvara jedna zajednica, ustano-ve u njoj, kao i odnosi među tim ustanovama i ljudima.
5. Odnos slobode i politike u antičkoj i savremenoj političkoj filozofiji
Odnos slodode i politike u antičkoj i savremenoj političkoj filozofiji je u potpunosti suprotan i različ-it.U antičkoj filozofiji
politika se može ostvariti samo u uslovima slobode, tj. samo onda kada prestanu odn-osi dominacije i potčinjavanja.Politika
se u antičkoj filozofiji shvata kao horizontalan odnos jednakosti me-đu slobodnim ljudima i karakteriše je tri vrste
jednakosti.To su jednakost pred zakonom, jednakost u plaća-nju poreza i jednakost u govoru.Politika je takođe oslobođena
religioznog i mitskog mišljenja, budući da jegrčko društvo, relativno rano, zamenilo mit i religiju logičkim razmišljanjem.U
modernoj filozofiji politika se zasniva na odnosu dominacije tj. podređenosti između onih, koji vl-adaju i onih nad kojima se
vlada.Ovaj odnos dominacije je ’’prvi princip’’ politike i on ima tri elementa: os-tvarivanje efiksnosti političkog poretka,
izbor i priprema političkih funkcionera i obezbeđenje legitimiteta.Usavremenoj filozofiji ne postoje one jednakosti, koje su
postojale u antičko doba i cilj politike, tj. ostvarenjedobrog života, je u potpunosti promenjen.
6. Moć i etos u Tukididovoj političkoj filozofiji
Politička moć i etos su središnji pojmovi Tukididove političke filozofije.Tukidid definiše političkumoć kao odnos dominacije
i podređenosti između pojedinaca, grupa i država.U zavisnosti od toga ko su nos-ioci političke moći i kako je politička moć
koncentrisana u društvu postoje dve vrste političkih poredaka i tosu:
1. autokratski režimi
, u koje se ubrjaju oligarhija i tiranija, a koji se karakterišu po tome što se zas-nivaju na principu sile, što u njima postoji
dominacija jedne političke snage i po tome što postoji maksimal-na sigurnost onih, koji su nosioci moći.
2. demokratski režimi
, u koje se ubrajaju polis, liga i savez.Polis je osnovni oblik demokratskog ur-eđenja i Tukidid smatra da je Atina idealno
uređen polis.Više polisa se može spojiti u ligu, kako bi ostvarilineke zajedničke interese ili kako bi uvećali moć i ojačali
položaj, koji imaju.Demokratski režimi se temeljena principu pravde i koordinacije.Politička moć je jezgro politike i ona je
impuls, koji pokreće ljude da se bave politikom.Kroz politi-ku pojedinci mogu da ostvare dominaciju nad drugim
individuama i njihovom imovinom, što im daje osećajsigurnosti, slave, prestiža, časti, materijalnog bogatstva i blagostanja,
što su ujedno i porivi, koji pokreću čo-veka da se bavi politikom.Moć se u državi temelji na novcu, trgovini i vojsci.Politički
etos se može definisati kao unutrašnja priroda političkog režima, tj. kao skup osobina i kar-akteristika, koje se nalaze u
osnovi jednog političkog poretka.Politički etos se razvija pod uticajem tri grupečinilaca: principa na kojima se temelji
poredak i prirode ustanova, ponašanju ljudi i osobinama ljudi.Tukidid je proučavao političke etose Atine i Sparte i na osnovu
njih došao do zaključka o dobrom i lošem etosu.Do- bri odnosi među ljudima, dobro uređeno društvo i dobre ustanove su
preduslov za ostvarenje dobrog etosa iidealnog uređenja, koje je Tukidid nazvao politeja.To je ono uređenje u kome su ljudi
usresređeni na ostvarivaenje opšteg dobra, pravde, slobode i jednakosti.Političke etos se razara pod uticajem dve grupe
činilaca i tosu nepostojanje saglasnosti oko osnovnih političkih ciljeva društva i građanski rat, koji sem etosa razara ce-
lokupno društvo.
7. Teorija o ujedinjavajućim činiocima političke zajednice
Tukidid
se smatra za osnivača ovih teorija zbog toga što je prvi u istoriji političkih teorija govorio očiniocima koji ujedinjuju političku
zajednicu.Po njemu to su politička moć i etos.
Haldun
, arapski teoretičar je smatrao da su tradicija i lojalnost ujedinjujući faktori.Naime, poštovanje tradicije stvara dobre ustanove
isamim tim dobar politički poredak.Solidarnost ljudi i izbegavanje sukoba unutar društva vode ka stvaranjustabilnog društva,
koga ne može biti tamo gde ima sukoba između političkih i socijalnih lojalnosti.
Makijav-eli
je smatrao da su dobra religija, dobri zakoni i jaka armija faktori jedinstva i stabilnosti društva.
Boden
jesmatrao da politička zajednica mora biti usklađena sa prirodom ljudi, koji je čine, sa njihovim pravilima, ne- pisanim
zakonima i shvatanjima, kao i sa prostorom i vremenom i kome to društvo postoji.Narodi severa seujedinjuju oko sile, narodi
srednje Evrope oko pravde, a narodi juga oko religije.
Monteskje
je smatrao dasu faktori ujedinjenja sledeči: saglasnost ljudi oko temeljnih vrednosti političke zajednice, usklađenosti zaje-
dnice sa temeljnim vrednostima, shvatanje da nema idealnog poretka i sentiment koji se razvija u zavisnostiod političkog
poretka – u republikama vrlina, u monarhijama čast i u despotijama strah.
Hobs
je smatrao da je jedini činilac jedinstva zajednice saglasnost oko osnovnih političkih ciljeva, a pre svega, opšteg dobra.
8. Rasprava o idealnom političkom poretku – Aristotel i Platon
Teorije i idealnom političkom poretku nastale su u antičkoj Grčkoj u Platonovim i Aristotelovim de-lima.
Aristotel
je svoju teoriju o idealnom političkom poretku zasnovao na proučavanju osnovnih principana kojima se temelji politički
poredak.On je smatrao da je za ostvarenje vrline neophodan dealtni život čo-veka, jer samo tako može nastati dobar politički
poredak, koji će brinuti o svojim građanima.Osnovni princi- pi, koje Aristotel naglašava su stanovništvo i
obrazovanje.Smatrao je da država mora imati broj stanovnikasrazmeran teritoriji, tj. ne treba imati malo stanovnika, jer tada
ne može biti ekonomski nezavisna, a ne trebaimati ni previše, jer tada postaje imperija.Smatrao je da svako mora da radom
doprinosi boljitku države, a to je moguće samo kada svako radi ono u čemu je najbolji, a to se utvrđuje vaspitanjem.Aristotel
je smatrao dase vaspitanjem stvara karakter, koji opisuje čoveka, a da je najbolji onaj karakter, koji objedinjuje hrabrost
iinteligenciju.Sistem vaspitanja zavisi od odnosa dominacije u društvu, tj. od odnosa vladara i podanika.Bud-ući da niko ne
treba da bude iznad nekog drugog, vaspitanje treba biti jednako za sve i dostupno svima.
Platon
o idealnoj državi govori u svom delu ’’Država’’, gde iznosi svoje viđenje osnovnih principana kojima se takva država treba
temeljiti.O drugom idealnom poretku Platon govori u ’’Zakonima’’, gde ka-že da se država temelji na zakonima, koji su
oličenje vladara, ali koji važe za njega kao što važe i za ostale podanike.Zakone su stvorili ljudi, i ljudi ih mogu menjati,
ali pod određenim okolnostima.Takođe, zakoni su jači od tradicije i običaja i mogu ih menjati, ali tradicija i običaji ne mogu
derogirati zakone.
9. Drugi najbolji poredak – Polibije i Ciceron
Teorija o najboljem poretku se iz grčke prenela u rimsku političku filozofiju.Najznačajnije viđenjeovog pitanja izneo je
Ciceron.On je svoje shvatanje idealnog političkog poretka zasnovao na teoriji grčkogistoričara Polibija.Polibije je smatrao da
samo mešoviti poretci mogu da opstanu u dužem vremenskom peri-odu i u određenim iskušenjima.Nemešoviti politički
poretci su rigidni, nisu otporni na promene i propadaju,a na njihovo mesto dolaze odgovarajući loši poretci.Naime, na
mesto morahije dolazi tiranija, na mesto aris-tokratije dolazi oligarhija i na mesto republike dolazi demokatija.Ciceron je
preuzeo ove stavove i smatrao je da se Rimska država mešavina monarhije, aristokratije i demokratije, te da zbog toga
opstaje.Karakteristi-ka monarhije je privrženost, aristokratije je savest i vrlina, a demokratije je sloboda.Međutim, Ciceron
sma-tra da svaki dobar politički poredak u sebi nosi klicu lošeg, koja vremenom prevlda i stvara loše uređenje.Na primeru
Rima ovo se vidi u tome što neke karakteristike monarhije, aristokratije i demokratije nisu međuso- bno saglasne te vode ka
problemima.4
10. Princip republikanizma – Makijaveli i Boden
Makijaveli je svoju teoriju izgradio proučavajući Rimksu republiku.Smatrao je da postoje dva obli-ka uređenja političkog
poretka.To su republika i monarhija.Republika nastaje u mirnim uslovima, ona je sta- bilnija od monarhije i lakše se održava,
dok monarhija, kao vid personalizovane vlasti, nastaje u teškim oko-lnostima, teže se održava i samim tim manje je
stabilna.Makijaveli je stvorio širi i uži pojam republike.U ši-rem smislu republika se izjednačava sa Ciceronovom
res publicom
, tj. republika je zajednica usmerena kaopštem dobru i koja se zasniva na principu građanstva.Takođe, te republike nema
bez grada i građana.U už-em smislu republika je drugi idealan oblik političkog poretka, ona je forma umerene i mešovite
vlasti, kojase temelji na uticaju i moći nosilaca javnih funkcija, na moći legalne vlasti i na vladavini naroda.U oba sluč-aja
republika se temelji na principu ravnoteže između vlasti i na principu jednakosti.Da bi republika nastalamoraju biti
ispoštovani sledeći uslovi: poštovanje tradicije, dominacija gradova, institucionalizacija vlasti imoći naroda i postojanje
građanske vrline.
Boden
je izvršio tipologiju vladavina uz pomoć dva kriterijuma.Prvi je pitanje nosilaca suvereniteta,dakle, da li je nosilac
suvereniteta pojedinac, manjina ili većina.Drugi je pitanje osnova političkog poretka.Boden je smatrao da monarhija može
imati vladavinu naroda ili vladavinu aristokratije.Razlika je u činjenicida kod vladavine naroda monarh, prilikom
izbora pojedinaca na funkcije, ne obraća pažnju na ugled, bogats-tvo, položaj ili poreklo pojedinca koga bira.Boden je
smatrao da je najbolji, drugi idealan oblik vlasti komb-inacija demokratije i monarhije, tj. republika, koja će imati
karakteristike oba ova poretka.
11. Princip republikanizma – Monteskje i Kant
Monteskje
je smatrao da je republika forma umerene i mešovite vladavine, u kojoj vlada narod u ce-lini, ili jedan njegov deo.U slučaju
kada republikom vlada ceo narod reč je o demokratiji, a u slučaju, kadarepublikom vlada deo naroda, reč je o aristokratiji.U
demokratiji se izbor za javne funkcije vrši među jedna-kima, a u aristokratiji među najboljima.Republika se zasniva na
principu aristokratije, jer je za društvo najb-olje kada njime vladaju istaknuti pojedinci.Pored toga, važan osnov republike je
republikanska vrlina, to jeosećaj, koji je sublimiran u javnom duhu i patriotizmu i koji kod pojedinca stvara osećaj
pripadnosti jednojdržavi.
Kant
je u delu ’’O večnom miru’’ izvršio tipologiju političkih poredaka.Sa jedne strane je stoje for-me dominacije, što su
politički poretci u kojima postoji dominacija nekoga nad nekim.Ovde se ubrajaju aut-okratija, gde postoji dominacija
pojedinca nad društvom; aristokratija, gde postoji dominacija manjine nadvećinom i demokratija, gde postoji dominacija
većina nad manjinom.Nasuprot formama dominacije stoji fo-rma vladavine, tj. republika.Ona se zasniva na ustavu, koji je akt
opšte volje, kroz koji mnoštvo postaje nar-od.Ustav je važan zato što stvara strukturu države i veoma teško se usvaja zato što
je komplikovano zadovo-ljiti interese i potrebe svih u društvu.Obrazovanje je važno za društvo, jer ono stvara moralne ljude.
poredak bio demokratski moraju biti ispunjeni neki uslovi.Pre svega, mora postojati mo-gućnost naroda da smeni vladara
po unapred utvrđenim principima bez upotrebe nasilja.Mora postojati razv-ijena politička kultura i svest o odgovornornosti i,
na kraju, društvo mora biti otvorena ka drugim društvimai ka novim dostignućima.Ono što je opasno za demokratiju je
prenaglašavanje njenih vrednosti što može do-vesti do odbacivanja demokratije.
57. Demokratija kao prirodan politički poredak
Kod nekih teoretičara demokratija se spominje kao prirodan politički poredak zato što se zasniva na prirodnim
pravima.Naime, teoretičari prirodnog prava su smatrali da je demokratija jedini poredak, koji šti-ti slobodu i jednakost među
ljudima i da ona uspostavlja sistem vrednosti, koji je najbliži prirodnim vredno-stima.Čovek po svojoj prirodi teži ka
zajednici jedinstva, tj. ka demokratiji.Demokratija je vladavina, kojasprečava razvoj tiranskog oblika vlasti i svake forme
pritisaka u društvu.
58. Osnovne vrednosti demokratije
Osnovne vrednosti demokratije su sloboda i jednakost.Još od antičkih političkih teorija sloboda i jed-nakot su bile osnovne
kategorije i uslovi dobrog političkog poretka i samo je ona vladavina, koja se na nji-ma zasnivala karakterisana kao dobra
vlast.U antičko vreme sloboda je bila kriterijum razlikovanja ljudi, bu-dući da su postojali slobodni ljudi i robovi.Antički
mislioci su smatrali da je ropstvo prirodno i da rob nika-da neće biti slobodan čovek.U skladu sa tim shvatanjem uređena je
struktura društva u kojoj robovi nisu im-ali nikakva prava, dok su slobodni ljudi užavali određena prava u zavisnosti od
položaja i porekla.
U Grčkoj
slobodni ljudi su činili političku zajednicu i imali su pravu učešća u političkom životu.U Rimu nisu svi slob-odni
ljudi imali ista politička prava.Zbog drugačijeg političkog sistema samo su odabarani mogli da uživaju puna politička prava,
dok je većina slobodnih ljudi bila na selu ili je činila srednji sloj u gradovima.U savre-menoj demokratiji sloboda je shvatana
drugačije.Naime, od 17. veka i utemeljenja demokratije u Engleskojsloboda je drugačije shatana.Iako više nisu postojali
robovi postojali su slojevi u društvu, koji nisu imali ni-kakva prava.To su bili radnici i žene, koji su tek u 19. veku dobili
pravo glasa i tome slična politička prava.Danas se sloboda shvata kao pravo čoveka da deluje u skladu sa svojim nahođenjem
nezavisno od drugih,sve dok to delovanje ne narušava slobodu drugoga.Pojam jednakosti je u tesnoj vezi sa slobodom i sa
njom se ostvaruje.U Grčkoj je bio slučaj da su svislobodni bili međusobno jednaki u pravima, koja su uživali.U Rimu nisu svi
bili jednaki, jer nisu uživali ista prava.U savremeno doba jednakost je značila mogućnost učešća u političkom i javnom životu
zajednice, astepen jednakosti je govorio o količini prava, koju je neko uživao.Jednakost znači da niko nema više pravaod
drugoga.
59. Demokratija i protivrečnosti između slobode i jednakosti
Protivrečnosti između slobode i jednakosti se u političkoj teoriji izražavaju kao razlikovanje liberal-ne i participativne
(popularne) demokratije.Liberlna i popularna demokratija se nalaze na različitim krajevi-ma demokratskog kontinuuma, ali i
jedna i druga poseduju osnovne demokratske vrednosti.Postoje četiri ta-čke razlikovanja:
1.
pitanja o osnovama vlasti.Liberalna demokratija postavlja pitanje koliko vlasti ima nad društvomu smislu da li je vlast
ograničena i čime je ograničena.Liberalna teorija smatra da je vlast ograničena prirod-nim pravima i zakonom.Popularna
demokratija pita ko vlada i zaključuje da društvom može vladati pojedin-ac, neka grupa ili ceo narod.
2.
shvatanje naroda.Popularna demokratija shvata narod kao kolektivnu
zajednicu, koja ima opštuvolju, kroz koju izražava
svoje staove, potrebe i zaheve.Liberalna teorija shvata narod kao konstituisano civ-ilno društvo, koje se sastoji od pojedinaca,
koji su nosioci izvesnih prava i koji stoje u određenom pravnomodnosu prema poretku.Posledica ivakvog liberalnog
shvatanja je pravo građana na otpor i smenu loše vlasti.
3.
pitanja o suverenitetu.Popularna demokratija smatra da je narod nosilac suvereniteta, koga prenosina nosioce vlasti
izborom.Liberalna demokratija smatra da država nema veze sa suverenitetom i da ona tre- ba biti ograničena u svom nastupu
prema pojedincima.
4.
kritika liberalne teorije od strane pripadnika popularne demokratije, a koja se odnosi na činjenicuda u liberalizmu,
vremenom, na legalan način, dolazi do stvaranja nejednakosti i ograničenja u društvu, kojaštetno deluju na opstanak
zajednice.
60. Uslovi demokratije
Uslovi demokratije su stanja, koja u društvu moraju biti ostvarena da bi se razvila demokratija:
1.
pluralizam svojinskih odnosa, što podrazumeva postojanje ekonomske konkurencije, otvorenogtržišta kao i privatnog
i državnog vlasništva.Demokratija se ne može razviti u uslovima postojanja samo jed-nog tipa svojine, kojim se lako može
kontrolisati društvo, a pre svega radništvo kao najbrojniji sloj tog druš-tva.Takođe, opasno je postojanje samo društvene
svojine, jer tada birokratija postaje premoćna.
2.
autonomija građanskog društva, što podrazumeva postojanje nezavisnih političkih grupa i pojedin-aca, koji su sposobni da
se odupru političkom centralizmu valsti.
3.
društveni interesi, koji predstavljaju cilj ka kome teži društvo, a čijim ostvarenjem se stvara odre-đeni sistem vrednosti
i funkcionisanja društva.
4.
vladavina prava i pravna država, koji govore o potrebi konstiticionalnog zasnivanja vlasti.
5.
otvorenost sredstava informisanja ka svim akterima političkog procesa
6.
javnost rada vlasti i mogućnost kontrole akata i zakona, koje ta vlast donosi.
7.
izborna reprezentacija, koja se ogleda u postojanju pravila izbora i sistema raspodele mandata, ko- ji su adekvatni
za određenu državu.
61. Oblici demokratije: Atinska demokratija
Atinska demokratija je prvobitni oblik demokratije.Ona se razvijala u okviru polisa i različita je pomnogim karakteristikama
id svojih kasnijih oblika.Atinska demokratija se karakteriše učešćem svih slobod-nih muškaraca u političkom procesu.Budući
da je stanovništvo polisa bilo malo i da su postojale podele narobove i slobodne ljude, te da žene nisu imale pravo političkog
angažovanja broj učesnika je bitna smanjen.Političke aktivnosti su vođene u okviru skupštine građana, tj. Agore, gde je svako
imao pravo da izrazi svojstav ili da štiti svoje interese.Atinska demokratija se zasnivala na principu građanstva, hrabrosti i
pravdi.Da bi se ovakva demokratija razvila potrebno je zadovoljenje nekolikih uslova: mora postojati mala i svakomdostupna
država zasnovana na robovskom radu; žene i deca moraju biti isključeni iz političkog procesa i nakraju, mora postojati
dovoljan broj javnih funkcija kako bi polis normalno opstajao.Pored direktnog učešćau političkom odlučivanju, Atinska
demokratija se karakteriše i jednakošću građana u izboru na javne funkci- je, koji se vršio kockom.Obavljanje javnih funkcija
je bilo ograničeno relativno kratkim mandatom, a to jav-ne funkcije su bile plaćane.
62. Oblici demokratije: Razvojna demokratija
Postoje dva oblika razvojne demokratije.To su: radikalna i umerena razvojna demokratija.
Radikalna
razvojna demokratija se temelji na teoriji Žan-Žak Rusoa.Ruso je smatrao da se prelaz iz prirodnog u društveno stanje odvija
putem ugovora, ali da predemt tog ugovora nije individualni pristanak pojedinaca, već konstituisanje ’’opšte volje’’, koja je
posledica istovetnog gledišta članova jedne zajednicena pitanje opšteg dobra.Najviši organ vlasti u državi je narodna
skupština, koja se ne sastoji od predstavnikanaroda, već od njihovih zastupnika, koji izvršavaju opštu volju.Ne sastoji se
od predstavnika zato što je suv-erenitet neodvojiv od naroda, pa ga narod ne može na nikoga preneti.Princip opšte volje štiti
prava manjine,mada je obavezuje da poštuje odluke većine u društvu.Radikalnu razvojnu demokratiju, Ruso je temeljio
naslobodi i jednakosti.Sloboda se sastojala u tome da svako ima pravo da čini što mu je volja, bez uticaja dru-gih, ali samo
dok ne naruši ista takva prava drugih.Jednakost je bila ekonomska i politička i ona je obezbeđ-ivala da u društvu niko ne
vlada nekim drugim, već da svi imaju jednaka prava.
Umerena
razvojna demokratija se razvija u Engleskoj, početkom 19. veka.Glavni zastupnik ove teo-rije je Džon Stjuart Mil.On je
smatrao da se društvo treba temeljiti na reprezentativnoj vladi, otvorenom trži-štu i privatnom vlasništvu.Ovo su ujedno i
glavne crte umerene razvojne demokratije.Mil je uvideo da u dr-uštvu dolazi do razvoja državne imovine, koja povlači za
sobom i jačanje birokratije, koja u jednom trenu-tku, postaje premoćan sloj, koji kontroliše društvo.Da bi se izbegla ovakva
situacija, vlada mora intervenisa-ti i štititi privatno vlasništvo i ona mori biti umeteljena na što većoj podršci naroda.To znači
da je potrebno proširiti izborna pravo na širi sloj stanovništva, pa i na žene, kako bi vlada, zaista, bila reprezentativna.Potr-
ebno je stvoriti privatno vlasništvo, koje će nastupati na tržištu uz zaštitu vlade.Ova varijanta razvojne dem-okratije se temelji
na liberalnim načelima.
63. Oblici demokratije: Protektivna demokratija (liberalna demokratija)
Protektivna (liberalna) demokratija se javlja u okviru liberalnih političkih teorija.Lok i Monteskje susmatrali da se ovaj oblik
demokratije mora temeljiti na minimalnoj ulozi države, tj. na činjenici da državaima pravo da deluje u ekonomskoj i
praivatnoj sferi tek kada dođe do nekih devijacija i do poremećaja na tr-žištu ili u privatnoj svojini.Lok i Monteskje su se
zalagali za ostvarenje političke jednakosti za sve punolet-ne građane, a koja bi se sastojala u mogućnosti da pojedinci
adekvatno reaguju na arbitrarne akte drugih in-dividua ili društva.Bentam i Mil su dopunili ovo shvatanje sa dva stava.Prvi je
bio zahtev za ostvarenje slo- bode pojedinca, koja bi podrazumevala mogućnost da pojedinac učestvuje na tržištu i u
političkom procesuzastupajući svoje interese, a drugi stav je bio zahtev za javnošću i mogućnosti kontrole rada
vlade.Osnovniuslovi, koji moraju biti ispunjeni da bi se ostvarila protektivna demokratija su: razvijeno civilno društvo, trž-
išna ekonomija, privatno vlasništvo, patrijahalan porodica i proširena teritorija države (kolonijalizam).
64. Oblici demokratije: Kompetitivni elitizam (demokratski elitizam
