POLITIKA INDIREKTNIH POREZA U BiH
Po svom društevenom uređenju Bosna i Hercegovina je kompleksna država, dva entita, distrikt,
10 kantona i 105 jedinica lokalne uprave (opština). Takvo strukturno uređenje je u mnogome
određivalo ukupnu poresku politiku u post Dejtonskoj BiH. S tim u vezi neophodno je naglasiti
da se o poreskoj politici na nivo države BiH do 2003. godine, ne može ni govoriti obzirom da su
glavnu riječ u kreiranju poreske politike imali entitete i distrikt.
Imajući u vidu da je BiH zemlja u tranziciji i da ima izraženu potrebu za provođenjem reforme
fiskalnog sistema, jer je postojeći bio neadekvatan i ne efikasan i nije kompatibilan sa rješenjima
EU, bilo je neophodno stvoriti uslove da se reforma provede i na nivou BiH i na nivou entiteta,
te da oba nivoa postignu saglasnost za provođenje te reforme.
Pridruživanje BiH EU, integracija u sve tokove globalne ekonomije, te s tim u vezi stupanje u
punopravno članstvo Svjetske trgovinske organizacije ( WTO), takođe predstavlja važan dio
vizije razvoja BiH u narednom srednjoročju.
Treba istaći da je ključnu ulogu u razvoju jedinstvenog poreznog tržišta u BiH tj. prvi potez
imala međunardno zajednica te je još 2000 godine Vijeće za implementaciju mira, u Deklaraciji
donesenoj u Briselu,u konteksu naglašavanja kritičnih ekonomskih reformi, zahtijevalo stvaranje
jedinstvenog ekonomskog prostora i omogućavanje rasta privatnog sektora te pozvalo organe
vlasti BiH da nastave sa sveobuhvatnim reformama sistema oporezivanja i carina. U Komnikeu
Upravnog odbora Vijeća za implementaciju mira na nivou političkih direktora, 2002.godine, BiH
se poziva da hitno donese ekonomske reforme, uključujući “ujedinjenje carinskog sistema, kako
bi zaustavilo dupliciranje poslova i pronevjere i uvođenje PDV-a na državnom nivou kako bi se
pojednostavio i učinio efikasnim sistem oporezivanja, te pomoglo u smanjenju cjelokupnih
poreznih obaveza“.
Postupajući po navednim prijedlozima visoki predstavnik u BiH donosi Odluku o uspostavi
Komisije za indirektnu poreznu politiku sa jasnim zadacima (principima) za reformu u oblasti
carina i uvođenju poreza na dodatu vrijednost.
U skladu sa Ustavom BiH, Federacija BiH i Republika Srpska su se u 2003. godini složile da
nadležnost u oblasti indirektnog oporezivanja povjere na državni nivo, nakon čega je, krajem
2003.godine, na nivou BiH usvojen Zakon o sistemu indirektnog oporezivanja. Tim zakonom,
odgovornosti koje se tiču razvoja politike i primjene indirektnih poreza (akciza, carina, poreza na
promet, PDV-a) povjerene su Upravi za indirektno oporezivanje (UIO) kao nezavisnoj instituciji
na državnom nivou. Nakon ovogo možemo govoriti o poreskoj politici na nivo BiH.
II. POREZI
Pitanje suštine i osnovnih karakteristika poreza bilo je predmet definisanja čitavog niza autora
koji su pokušavali da iznesu osnovne karakteristike ovog oblika prihoda. Definicije se u znatnoj
mjeri razlikuju zavisno od perioda u kome su nastale.
Tako, u antičkoj Grčkoj i Rimu porez je tumačen kao davanje pokorenih pobjednicima i poreska
obaveza se izjednačavala sa pojmom potčinjenosti.U feudalizmu, porez se tretira, na prvom
mjestu kao dar, a zatim kao pomoć.
1
Novija shvatanja o suštini poreza kao oblika prihoda stavljaju akcenat na ekstra fiskalne zadatke
u uslovima državnog intervencionizma. Porezi gube neutralan karakter i vrlo uspješno počinju da
se primjenjuju u ostvarivanju vanfiskalnih ciljeva ( ekonomsko-političkih, socijalno-političkih i
političkih).
Opšte karakteristike poreza kao oblika prihoda u savremenim uslovima ogledaju se u sljedećem:
• U osnovi poreza leži prinuda, što znači da su poreski obveznici dužni da plate poreze, a u
protivnom – iznos poreza bit će naplaćen prinudnim putem.
• Porez predstavlja davanje bez direktne protunaknade. Međutim, iako nije riječ o direktnoj
protunaknadi ne može se poreći da porezi, u principu, predstavljaju indirektnu protunaknadu, čija
veličina uveliko zavisi od toga u kojoj mjeri široki slojevi naroda imaju uticaja na kreiranje
politike javne vlasti.
• Porez predstavlja takav prihod kod koga nije unaprijed utvrđena svrha za koju će se koristiti,
što znači da prilikom naplate poreza, država nije dužna da poreskom
obvezniku daje obavještenje u koju svrhu će se upotrijebiti prihodi koji potiču od poreza.
• Kao posebnu karakteristiku poreza moderne države treba navesti da se oni naplaćuju isključivo
u novcu, a samo u izuzetnim slučajevima u naturi.
• Porezi u savremenim uslovima dobijaju sve značajnije mjesto pri ostvarenju
pojedinih ekonomsko-političkih i socijalno-političkih zadataka i ova orjentacija postaje sve
izraženija.
III. PODJELA POREZA
U teoriji i praksi nailazi se na niz pokušaja da se izvrši podjela, klasifikacija poreza.Već prema
tome šta se uzima kao baza klasifikacije, mogu se razlikovati i različite grupacije poreza:
● porezi u novcu i naturi,
● redovni i vanredni porezi,
● direktni (neposredni) i indirektni (posredni) porezi i dr.
III. 1. Direktni i indirektni porezi
Klasifikacija poreza na direktne i indirektne predstavlja veoma staru klasifikaciju poreza, koja je
bila predmet čestih rasprava. Veoma često se diskutovalo o realnosti podjele poreza na direktne i
indirektne, s obzirom da je praksa pokazala da se kod izvjesnih poreza javljaju nejasnoće
prilikom utvrđivanja da li je porez direktan ili indirektan.
Tako, jedan od osnova za podjelu poreza na direktne i indirektne jeste u tome kako se
manifestuje poreska snaga. Ukoliko se poreska snaga manifestuje posjedovanjem imovine ili
2
