POLITIKA INDIREKTNIH POREZA U
BiH
Po svom društevenom uređenju Bosna i Hercegovina je kompleksna država, dva
entita, distrikt, 10 kantona i 105 jedinica lokalne uprave (opština). Takvo
strukturno uređenje je u mnogome određivalo ukupnu poresku politiku u post
Dejtonskoj BiH. S tim u vezi neophodno je naglasiti da se o poreskoj politici na
nivo države BiH do 2003. godine, ne može ni govoriti obzirom da su glavnu riječ u
kreiranju poreske politike imali entitete i distrikt.
Imajući u vidu da je BiH zemlja u tranziciji i da ima izraženu potrebu za
provođenjem reforme fiskalnog sistema, jer je postojeći bio neadekvatan i ne
efikasan i nije kompatibilan sa rješenjima EU, bilo je neophodno stvoriti uslove
da se reforma provede i na nivou BiH i na nivou entiteta, te da oba nivoa
postignu saglasnost za provođenje te reforme.
Pridruživanje BiH EU, integracija u sve tokove globalne ekonomije, te s tim u vezi
stupanje u punopravno članstvo Svjetske trgovinske organizacije ( WTO), takođe
predstavlja važan dio vizije razvoja BiH u narednom srednjoročju.
Treba istaći da je ključnu ulogu u razvoju jedinstvenog poreznog tržišta u BiH tj.
prvi potez imala međunardno zajednica te je još 2000 godine Vijeće za
implementaciju mira, u Deklaraciji donesenoj u Briselu,u konteksu naglašavanja
kritičnih ekonomskih reformi, zahtijevalo stvaranje jedinstvenog ekonomskog
prostora i omogućavanje rasta privatnog sektora te pozvalo organe vlasti BiH da
nastave sa sveobuhvatnim reformama sistema oporezivanja i carina. U
Komnikeu Upravnog odbora Vijeća za implementaciju mira na nivou političkih
direktora, 2002.godine, BiH se poziva da hitno donese ekonomske reforme,
uključujući “ujedinjenje carinskog sistema, kako bi zaustavilo dupliciranje
poslova i pronevjere i uvođenje PDV-a na državnom nivou kako bi se
pojednostavio i učinio efikasnim sistem oporezivanja, te pomoglo u smanjenju
cjelokupnih poreznih obaveza“.
Postupajući po navednim prijedlozima visoki predstavnik u BiH donosi Odluku o
uspostavi Komisije za indirektnu poreznu politiku sa jasnim zadacima
(principima) za reformu u oblasti carina i uvođenju poreza na dodatu vrijednost.
U skladu sa Ustavom BiH, Federacija BiH i Republika Srpska su se u 2003. godini
složile da nadležnost u oblasti indirektnog oporezivanja povjere na državni nivo,
nakon čega je, krajem 2003.godine, na nivou BiH usvojen Zakon o sistemu
indirektnog oporezivanja. Tim zakonom, odgovornosti koje se tiču razvoja
politike i primjene indirektnih poreza (akciza, carina, poreza na promet, PDV-a)
povjerene su Upravi za indirektno oporezivanje (UIO) kao nezavisnoj instituciji
1
na državnom nivou. Nakon ovogo možemo govoriti o poreskoj politici na nivo
BiH.
II. POREZI
Pitanje suštine i osnovnih karakteristika poreza bilo je predmet definisanja
čitavog niza autora koji su pokušavali da iznesu osnovne karakteristike ovog
oblika prihoda. Definicije se u znatnoj mjeri razlikuju zavisno od perioda u kome
su nastale.
Tako, u antičkoj Grčkoj i Rimu porez je tumačen kao davanje pokorenih
pobjednicima i poreska obaveza se izjednačavala sa pojmom potčinjenosti.U
feudalizmu, porez se tretira, na prvom mjestu kao dar, a zatim kao pomoć.
Novija shvatanja o suštini poreza kao oblika prihoda stavljaju akcenat na ekstra
fiskalne zadatke u uslovima državnog intervencionizma. Porezi gube neutralan
karakter i vrlo uspješno počinju da se primjenjuju u ostvarivanju vanfiskalnih
ciljeva ( ekonomsko-političkih, socijalno-političkih i političkih).
Opšte karakteristike poreza kao oblika prihoda u savremenim uslovima ogledaju
se u sljedećem:
• U osnovi poreza leži prinuda, što znači da su poreski obveznici dužni da plate
poreze, a u protivnom – iznos poreza bit će naplaćen prinudnim putem.
• Porez predstavlja davanje bez direktne protunaknade. Međutim, iako nije riječ o
direktnoj protunaknadi ne može se poreći da porezi, u principu, predstavljaju
indirektnu protunaknadu, čija veličina uveliko zavisi od toga u kojoj mjeri široki
slojevi naroda imaju uticaja na kreiranje politike javne vlasti.
• Porez predstavlja takav prihod kod koga nije unaprijed utvrđena svrha za koju
će se koristiti, što znači da prilikom naplate poreza, država nije dužna da
poreskom
obvezniku daje obavještenje u koju svrhu će se upotrijebiti prihodi koji potiču od
poreza.
• Kao posebnu karakteristiku poreza moderne države treba navesti da se oni
naplaćuju isključivo u novcu, a samo u izuzetnim slučajevima u naturi.
• Porezi u savremenim uslovima dobijaju sve značajnije mjesto pri ostvarenju
pojedinih ekonomsko-političkih i socijalno-političkih zadataka i ova orjentacija
postaje sve izraženija.
2
• porez na prihod od imovine i imovinskih prava,
• porez na prihod od autorskih prava,
• porez na nasljeđe i poklon,
• porez na dobitke od igara na sreću...
U indirektne poreze u Bosni i Hercegovini ubrajamo:
• uvozne i izvozne dažbine,
• akcize,
• putarine,
• porez na promet proizvoda i usluga i
• porez na dodatu vrijednost
• porez na potrošnju alkoholnih i bezalkoholnih pića u ugostiteljstvu, (diskutabilna
opstojnost obzirom da nisu propisani na nivou BiH)
III.1.1. Uvozne i izvozne dadžbine
Carine su javne dadžbine koje država naplaćuje prilikom prelaska robe preko
državne granice od vlasnika roba i to u domaćoj valuti.
S obzirom na ulogu, ciljeve kao i tehniku obračuna carine se dijele na nekoliko
kategorija. Tako, prema pravcu kretanja robnog prometa razlikujemo: uvozne,
izvozne i tranzitne carine.
Uvozne carine predstavljaju najvažniju kategoriju carina, budući da se plaćanje
carina na izvoz praktikuje samo u izuzetnim slučajevima. Za razliku od ovog
tranzitne carine predstavljaju istorijsku kategoriju, s obzirom da se od
Barcelonske konferencije 1921. godine ne primjenjuju.
Sa stanovišta načina obračuna, carine se dijele na carine po vrijednosti (ad
valorem) i specifične carine. Dok se carine po vrijednosti izražavaju u procentu
od vrijednosti robe, specifične carine se utvrđuju na bazi posebnih mjernih
jedinica kao što su kilogram, litar i slično.
Razlikujemo još kategorizaciju carina na fiskalne i zaštitne carine. Fiskalna
komponenta carina ogleda se u prikupljanju prihoda za ostvarenje javnih
potreba, mada je u praksi teško utvrditi šta dominira ekonomsko-politička ili
fiskalna komponenta carine. Zaštitne carine imaju ulogu zaštite domaće
priozvodnje.
4
