POJAM POMORSKOG PRAVA

POMORSKO PRAVO

predstavlja skup pravnih odredaba, kojima su regulisani određeni odnosi fizičkih i

pravnih lica u vezi sa plovidbom na moru i pomorstvom uopšte. Ova definicija se odnosi na režim plovidbe i
prevoz robe i putnika brodom, ali i na veliki broj drugih poslova kao što su ugovor o tegljenju, o pomorskom
osiguranju, vađenju potonulih stvari... Takođe u pojam pomorskog prava se ubrajaju plovidbene nezgode i
intervencije koje se mogu dogoditi na moru, kao što su: sudar brodova, posebna i zajednička havarija ili
spasavanje lica i imovine.
Pomorsko pravo se nalazi u porodici saobraćajnih prava, zajedno sa još 3 podgrane: vazduhoplovnim,
drumskim i željezničkim pravom.

PODJELA POMORSKOG PRAVA

- pomorsko međunarodno pravo,
- pomorsko procesno pravo,
- obligaciono,
- administrativno,
- upravno pravo.

ISTORIJSKI RAZVOJ POMORSKOG PRAVA

Prvi propisi o plovidbi i u vezi sa plovidbom nastali su još u vrijeme prvih robovlasničkih država. Tako
Hamurabijev zakonik sadrži pomorsko-pravne odredbe npr. o brodogradnji, zaposlenosti posade, o
ugovorima o prevozu.
Među starije izvore se ubraja i zbornik rimskog cara Justinijana (Digeste).
U srednjem vijeku na obalama Mediterana ekonomski jačaju pomorski brodovi i statuti tih gradova sadrže
propise o pomorskom pravu.
Početkom novog vijeka jake evropske države nastoje sistematski obuhvatiti cilj kretanja pomorskog prava.
Tako je u Francuskoj donijet Zakon o trgovačkoj mornarici, a u Italiji Zakon o plovidbi.
Kod nas je na snazi Zakon o unutrašnjoj i pomorskoj plovidbi iz 1977. godine koji govori o bezbjednosti
plovidbe, plovnim putevima, lukama i pristaništima, baždarenju, brodskim ispravama i knjigama. Takođe
sadrži brojne ugovore o gradnji, o iskorišćavanju broda. Kodifikacija obuhvata i plovidbene nezgode (sudar
brodova, spasavanje na moru). Sadrži i postupak izvršenja i obezbjeđenja na brodovima, nadležnost sudova u
pomorskim sporovima, kao i krivična djela.

KARAKTERISTIKE POMORSKOG PRAVA

1. DVA BITNA ELEMENTA PREDMETA REGULISANJA OVE GRANE PRAVA:

  -   saobraćajni   put   na   kome   se   odvija   pomorska   plovidba   i   saobraćajno   sredstvo   kojim   se   ta   plovidba
ostvaruje.   Riječ   je   o  plovnom   pomorskom   putu  koji   ne   traži   nikakva   posebna   održavanja   niti   ljudska
ulaganja.
-   i   drugi   element   predmeta   pomorskog   prava   je  brod  kao   saobraćajno   sredstvo   koje   povlači   obavezu
ozbiljnijih ulaganja i održavanja, ali ne trpi prostorna i vremenska ograničavanja u svom kretanju.

DRUGA SPECIFIČNOST POMORSKOG PRAVA

se tiče širine njegovih instituta i raznovrsnosti

njegovih odredaba.

3. POMORSKO PRAVO JE AUTONOMNO PRAVO

što nas upućuje na njegovu samostalnost,

zaokruženost i relativno slobodan razvoj.

4. SLEDEĆA KARAKTERISTIKA JE NJEGOV UNIVERZALNI KARAKTER

- Univerzalnost je

danas najviše prisutna u onom dijelu pomorskog prava koje tretira obligaciono-pravna i tehnička pitanja
(ukrcavanje, iskrcavanje, havarije, čuvanje robe na brodu...).

5. TERMIN TRADICIONALIZAM

ukazuje na sporost evolucije pomorskog prava, njegovu nedovoljnu

promjenljivost, pa čak i konzervatizam npr. ugovor o prevozu robe.

6. POMORSKO PRAVO JE SLOŽENA GRANA PRAVA -

Misli se na pom. pravo kao složenu cjelinu i

mješavinu unutrašnjeg i međunarodnog prava, obligacionog, administrativnog i drugih grana prava.

IZVORI POMORSKOG PRAVA

Razlikujemo materijalne i formalne izvore prava.

MATERIJALNI IZVORI

su volja vladajuće klase u jednom određenom društvu, dok

FORMALNI

predstavljaju specifičnost pomorskog prava.

1. Zakoni i drugi pozitivni propisi -

Na čelu liste izvora pomorskog prava nalaze se zakoni kojima

nacionalni zakonodavci regulišu određene društvene odnose u pomorstvu. Zakoni nijesu uvijek samostalni
pomorski zakoni, već trgovački zakoni ili zakonici. Pored trgovačkih zakona među izvorima pomorskog
prava se nalaze i zakoni javnog ili administrativnog prava. Zakon o pomorskoj i unutrašnjoj plovidbi iz 1977.
godine je jedan od najobuhvatnijih zakona te vrste na svijetu, jer sadrži odredbe iz više grana prava,
određujući na taj način i najširi pojam pomorskog prava. Zakon govori o bezbjednosti plovidbe, plovnim
putevima, lukama i pristaništima, plovidbi i pilotaži, utvrđivanju sposobnosti broda, baždarenju i brodskim
ispravama i knjigama, kao i posada broda, drž. pripadnost, upis broda.

2. Običaji i lučke uzanse -

Običaji mogu biti lokalnog, opšteg i međunarodnog karaktera, zavisno od toga da

li se njihova primjena odnosi na jedno mjesto, širu teritoriju ili međunarodnu zajednicu.

Od pomorskih običaja treba razlikovati pomorske uzanse tj.

lučke uzanse.

One predstavljaju kodifikovane i

objavljene običaje - u ovom slučaju običaje koji važe u određenoj luci. Kod nas su imali primjenu Opšte
uzanse za promet robe, koje je Glavna arbitraža donijela 1954. godine.

3. Konvencije i drugi međunarodni akti

a) Regulisanje starih i novonastalih odnosa u pomorskom pravu praćeno je težnjom međunarodne zajednice
da   se   pored   stalne   kodifikacije   vrši   unifikacija   međunarodnih   odredaba.   Takva   tendencija   je   posljedica
potreba da se more koristi na jedinstven i praktičan način koji bi bio prihvatljiv za korisnike iz raznih
zemalja, bez obzira na njihovu udaljenost ili društveno-ekonomsko uređenje.
Međunarodne konvencije su:
- Konvencija za izjednačavanje pravila o sudaru brodova iz 1910. godine,
- Konvencija o izjednačavanju nekih pravila o teretnici iz 1924. godine,
- Konvencija o režimu plovidbe na Dunavu iz 1948. godine,
- Konvencija o zaštiti ljudskih života na moru iz 1960. godine.
b)   Kategoriji   međunarodnih   izvora   treba   dodati   i  međunarodne   akte,   kao   što   su   međunarodni   izvori
autonomnog   karaktera,   donijeti   od   međunarodnih   organizacija   ili   udruženja.   Ovi   izvori   nisu   potpisani   i
ratifikovani od država, već prihvaćeni od brodarskih organizacija u svijetu. Najbolji primjer za to su: Jork-
Antverpenska pravila kojima se sa povremenim revizijama regulišu odnosi između učesnika plovidbenog
poduhvata za vrijeme zajedničke havarije.
c) Međunarodni izvori pomorskog prava su:
- Međunarodne organizacije,
- Svjetsko udruženje za međunarodno pravo,
- Institut za međunarodno pravo,
- Organizacija UN,
- Međunarodna trgovinska komora,
- Međunarodna akademija za uporedno pravo,
- Međunarodna unija za telekomunikaciju, MOR.

4. Sudska praksa i pravna teorija

- Kod nas sudska praksa ima uticaj na pravilno tumačenje i jedinstvenu

primjenu odredaba pomorskog prava. Nauka daje svoj doprinos razvoju ove grane prava i svojim
tumačenjem i stvaralačkom kritikom pomaže sudsku praksu i posredno utiče na usavršavanje svih izvora
prava.

UNIFIKACIJA POMORSKOG PRAVA

Unifikacija međunarodnih odredaba je posljedica današnjih potreba da se more koristi ili saobraćaj na moru
odvija na jedinstven i najpraktičniji način koji bi bio prihvatljiv za korisnike iz raznih zemalja, bez obzira na
njihovu udaljenost ili društveno-ekonomsko uređenje.

Kao element individualizacije povezan sa imenom javlja se

luka upisa broda tj. pristanište upisa broda

unutrašnje plovidbe. Ovaj pojam označava mjesto u kome je brod upisan u upisnik tj. mjesto prema kome se
određuje teritorijalna nadležnost u slučaju sporova u vezi sa brodom i regulišu drugi pravni odnosi.
Dio individualizacije pomorskog broda može biti i

znak raspoznavanja po međunarodnom signalnom

kodeksu

. Svaka pokretna radio stanica ima pozivni znak koji joj služi za javljanje i identifikaciju. Brod koji

ima radio-telegrafski ili radio-telefonski uređaj mora da ima svoj pozivni znak po međunarodnim propisima.

UPIS BRODA

Zakon o pomorskoj i unutrašnjoj plovidbi predviđa:

- obavezno i
- fakultativno upisivanje brodova.

OBAVEZAN UPIS

važi za brodove koji su u cjelini u svojini preduzeća ili drugog pravnog lica ili svojini

državljana CG sa prebivalištem u CG ili pravnog lica sa sjedištem u CG.

FAKULTATIVNO UPISIVANJE BRODA

u crnogorske upisnike odnosi se na više kategorija brodova, od

kojih su najznačajniji sledeći:
a) brod koji je u cjelini ili dijelom u svojini stranaca ili crnogorskih državljana sa prebivalištem u
inostranstvu, ako je brodar tog broda crnogorska organizacija ili pravno lice sa sjedištem u našoj zemlji
odnosno crnogorski građanin sa prebivalištem u CG. U svim ovim slučajevima je potrebno da se za upis
saglasi i strani vlasnik broda.
b) brod unutrašnje plovidbe koji je u dijelu većem od polovine u svojini stranog državljanina sa prebivalištem
u našoj zemlji ili stranog pravnog lica, pod uslovom da se ovim brodom redovno upravlja iz nekog
crnogorskog mjesta.
Fakultativni oblik upisa broda kod nas se odnosi i na brodove u gradnji.
Naš zakon ne dozvoljava upis brodova u crnogorski upisnik ako je taj brod već upisan u inostranstvu. Ovo je

jedini slučaj zabrane upisa

Brisanje broda iz upisnika:

- kao posljedica gubitka stvarnih pretpostavki, koje je vlasnik broda ispunjavao pred upis
- ako brod propadne ili se pretpostavi da je propao,
- ako ne ispuni uslove za upis,
- ako se trajno povuče iz plovidbe,
- ako se upiše u drugi upisnik brodova.

UPISNICI BRODOVA (POJAM I VRSTE)

UPISNICI BRODOVA

su javne knjige u koje se unose najvažniji podaci o brodovima. Upisnici brodova

imaju dokaznu snagu javnih isprava, čija se tačnost uvijek pretpostavlja.
Upisnici ispunjavaju dvostruku funkciju:
- prvo, zasnivaju pravni režim brodova i omogućavaju im dobijanje određenih isprava, a time i sticanje
određenih prava i obaveza;
- drugo, upisnici kao javne knjige su okrenuti svima koji žele da saznaju njihov sadržaj ili da dobiju izvod o
pojedinim podacima.

Postoji više vrsta upisnika brodova:

- upisnik pomorskih trgovačkih brodova,
- upisnik pomorskih ribarskih brodova,
- upisnik pomorskih javnih brodova (jedini sadrži list A i B)
- upisnici brodova unutrašnje plovidbe i
- upisnici brodova u izgradnji.

Svaki upisnik se sastoji iz:

- glavne knjige i
- zbirke isprava.
Svaka glavna knjiga se sastoji iz uložaka, a svaki uložak od po 3 lista A, B i C.
U list A se unose podaci o brodu (ime, tonaža, nosivost broda, dužina, snaga motora i sl.)
List B je svojinski list i sadrži podatke o vlasniku broda i sve kasnije promjene u pogledu vlasništva.

List C sadrži terete na brodu i druga obavještenja u vezi sa brodom (stvarna prava kojim je brod opterećen,
zakup broda)
Zbirka isprava sadrži isprave upisa broda, podneske stranaka i sl.

SPOSOBNOST BRODA ZA PLOVIDBU

obuhvata:

- utvrđivanje sposobnosti broda,
- baždarenje broda,
- brodske isprave i
- knjige.

Utvrđivanje sposobnosti broda

se šire tumači kao prethodni uslov bez kojeg se ne može ostvariti nijedan

pravni odnos u vezi sa brodom.
U užem smislu sposobnost broda se tumači kao sposobnost za plovidbu.

Utvrđivanje sposobnosti broda za plovidbu regulišu dvije vrste propisa od kojih su:

- prvi posvećeni provjeravanju konstrukcije broda i opreme, a
- drugi su posvećeni broju i stručnoj spremnosti članova posade.

Postoje sljedeći oblici utvrđivanja sposobnosti:

- tehnički nadzor nad gradnjom ili prepravkom broda
- inspekcijska kontrola
- obavezan osnovni pregled broda
- redovni i kontrolni pregled broda i
- vanredni pregled broda.
Obavezni osnovni pregled broda obavlja se prije upisa broda u upisnik, kad brod mijenja namjenu ili kad se
vrše značajne prepravke na njemu.
Vanredni pregled je značajan poslije pretrpljene havarije ili otkrivenog nedostatka broda. Sve vrste pregleda,
osim zdravstvenih, obavlja crnogorski registar brodara.

BAŽDARENJE BRODA

BAŽDARENJE POMORSKOG BRODA

je naziv za utvrđivanje bruto ili neto registarske tonaže broda.

Kod brodova unutrašnje plovidbe, ovim postupkom se utvrđuje najveća dozvoljena istisnina. Baždarenje je
jedan od načina mjerenja veličine brodova koja se može izraziti dužinskim metrima, nosivošću,
prostornošću... Smisao baždarenja je u tačnom utvrđivanju tonaže broda, što je važno zbog bezbjednosti
plovidbe, za pristajanje u lukama i pristaništima, kao i za sposobnost broda da prevozi određeni teret ili
obavlja plovidbene poslove na moru.
Baždarenje brodova kod nas je povjereno crnogorskom registru brodova. Ono se prvenstveno odnosi na
crnogorske brodove, ali njemu podliježu i strani brodovi, koji nemaju svjedočanstvo o baždarenju. Praktična
strana baždarenja je u tome što se takse i nadoknade u pristaništima plaćaju prema registarskoj tonaži.
Zahtjev za baždarenje crnogorskog broda dužan je da podnese nosilac prava raspolaganja u prometu brodom
ili sopstvenik broda.

BRODSKE ISPRAVE I KNJIGE

su dokumenti koji sadrže činjenice i dokaze o identitetu broda,

sposobnosti za plovidbu i drugim svojstvima broda, kao i o podacima i događajima u toku plovidbe.

BRODSKE ISPRAVE

služe za identifikovanje broda i po karakteru su javne isprave. Brodske knjige sadrže

konstatacije i opažanja u vezi sa plovidbom. Otuda brodske knjige nijesu javne, već privatne isprave, što
znači da njihovi podaci imaju samo određenu dokaznu snagu.