Sadržaj :
1. Uvod………………………………………………………...……2
2. Pojam poreske evazije………………………………………...….4
3. Pojavni oblici poreske evazije…………………………….…..….9
4. Vidljivo i nevidljivo podmićivanje……………………..…...…...10
5. Zakonita poreska evazija…………………………………………11
5.1Neprihvatljivo izbegavanje poreza……………………………….12
5.2Međunarodna zakonita poreska evazija……………………...…..14
6. Nezakonita poreska evazija…………………………………........15
6.1 Utaja poreza (defraudacija)………………………………….........16
6.2 Krijumčarenje (šverc, kontrabanda)...............................................16
6.3 Siva ekonomija...............................................................................17
6.4 Ekonomski modeli nezakonite poreske evazije..............................18
7. Mere protiv nezakonite poreske evazije..........................................20
8. Faktori poreske evazije……………………………………….…...21
9. Zaključak……………………………………….……………....…22
Literatura……………………….………………………………...24
Inače, nezakonita evazija se naziva defraudacijom ako se odnosi na utaju
neposrednih poreza, odnosno kontrabandom ako se odnosi na utaju posrednih
poreza.
O prevaljivanju poreza se radi onda kada je osoba poreskog obveznika različita
od osobe koja stvarno snosi teret poreza. Prevaljivanje poreza se javlja bilo
zbog nastojanja obveznika da neželjene efekte plaćanja poreza otkloni sa sebe
tako što će ih prevaliti na drugoga bilo zbog namere zakonodavca da se
prevaljivanje ostvari.
Prevaljivanje je veoma kompleksan fenomen kojim su se mnogi teoretičari
bavili. Ono se može posmatrati sa raznih stanovišta. Tako se govori o
nameravanom i nenameravanom prevaljivanju, o prevaljivanju unaprijed,
unazad ili bočno, o jednostrukom, dvostrukom ili višestrukom prevaljivanju.
Sam čin prevaljivanja ima više faza i
to: perkusiju, reperkusiju,incidencu i difuziju.
Perkusija je prva faza kada dolazi do označavanja i utvrdjivanja poreskog
obveznika koji je po zakonu dužan da plati porez.
Druga faza, reperkusija (prevaljivanje) označava situaciju kada obveznik
prihvata da plati porez, ali ga definitivno ne snosi, već ga prevaljuje na drugo
lice (unapred, unazad ili bočno).
Treća faza, incidenca, predstavIja fazu kada lice koje treba da plati porez ne
može da ga prevali, već ga definitivno snosi.
Difuzija je posebna faza u prevaljivanju kojom se označavaju opšti efekti
oporezivanja. U ovoj fazi se efekti poreza talasasto šire preko tržista i dovode
do niza drugih efekata.
Ovaj rad je podijeljen na dva tematska dijela. U prvom delu prikazane su
odrednice poreske evazije. Drugi deo daje prikaz fenomena prevaljivanja
poreza.
2. Pojam poreske evazije
Reč evazija potiče od latinskog glagola
evadere
, koji znači izmaći,
bežati, izbeći, i sl. U poreskoj terminologiji ovim pojmom označavaju se
različiti načini izbegavanja plaćanja poreza.
Radnje i mere koje preuzima poreski dužnik da smanji, ili u potpunosti
izbjegne obavezu plaćanja poreza, nazivaju se evazijom (izbjegavanjem)
plaćanja poreza.
Većina nacionalnih poreskih zakonodavstava priznaje pravo poreskom
obvezniku da svoje poslovanje organizuje tako da plati manji porez.
Karakterističan je stav jednog sudije američkog Vrhovnog suda: „
Svako može
organizovati svoje poslove tako da mu porezi budu što je moguće niži; niko nije
obavezan da izabere ponašanje koje bi se najviše isplatilo Ministarstvu
finansija; ne postoji čak ni patriotska dužnost da neko uveća svoje poreze
.“
Ipak, sa druge strane, ova sloboda nije apsolutna.
Na osnovu poreskih zakona poreskim obveznicima je dozvoljeno da svoje
investicije organizuju na način koji minimizira njihovu poresku obavezu, ali
pod uslovom da ne krše slovo (letter) i namjeru (intent) zakona.“
Upravo kršenje slova ili namere (cilja, duha) zakona, određuje u širem smislu,
pojam izbjegavanja plaćanja poreza, tj. poresku evaziju.
Evazija poreza je posledica nastojanja poreskog obveznika da smanji poreski
teret. Evazija se razlikuje od prevaljivanja poreza po tome što ovdje ne dolazi
do plaćanja poreza.
Evazija poreza dovodi do preraspodele poreskog tereta u društvu, u odnosu na
istu koju je predvidio zakonodavac.
Poreska evazija predstavlja fenomen koji ima raznovrsne posledice, kako na
fiskalnom planu (jer u budžet ne pristižu planirana sredstva), tako i na
socijalno-političkom (jer ugrožava princip horizontalne pravičnosti), a
ponašanja koja su usmerena na to da se porez ne plati često narušavaju neke
društvene vrednosti, što mora da povuče odgovarajuću reakciju - bilo na
moralnom, bilo na pravnom terenu
.
U osnovi poreske evazije nalazi se otpor plaćanju poreza. Intenzitet otpora
zavisi od mnogih elemenata:
- visine poreskog opterećenja,
- namene trošenja sredstava prikupljenih porezom,
- poreskog oblika, i
- percepcije javnosti da li je poreski sistem pravičan ili nije.
primjene poreza utiču na ekonomske prilike poreskih obveznika veoma je
bitan. Sistem oporezivanja i njegova primjena mogu podstaći poreske
obveznike da prikriju i netačno predstave svoje aktivnosti. Prirodna je težnja
poreskih obveznika da plate obaveze poreza i doprinosa u manjem iznosu
koristeći nedorečenosti ili nedovoljnu preciznost propisa, kao i njihova težnja
da pod najpovoljnijim uslovima iskoriste poreske propise.
Poreska evazija je rasprostranjena u svim zemljama, bez obzira na stepen
ekonomskog razvoja i bez obzira na oblik društvenog uređenja, što znači da je
povezana sa ekonomskom situacijom u određenoj zemlji. Ona je posljedica
krize ekonomskog sistema i predstavlja metod akumulacije kapitala. Uzroci
evazije su mnogostruki:
- ekonomsko i političko stanje u zemlji,
- nejasnoće u zakonskim tekstovima,
- neefikasnost poreske administracije,
- visoka poreska davanja,
- nestabilnost poreskih stopa,
- stanje poreskog morala
i sl.
Kao osnova evazije poreza javlja se težnja za sticanjem profita i bogaćenjem.
Čest je slučaj da evaziju poreza vrše lica koja nastoje da svoja dobra uvećaju
iznad nivoa koji im je neophodno potreban. To znači da su kod te kategorije
ljudi prisutni profiterski motivi uvećanja zarada, nagomilavanja bogatstva i
drugi motivi bogaćenja, kao izraz individualnih težnji i interesa. Egoizam
čovjeka treba kanalisati mjerama poreske politike tako da se, koliko je to
moguće, ostvare interesi i države i obveznika javnih prihoda, i to prije nego što
se ostvare njegova negativna obeležja u obliku evazije poreza.
Posljedice evazije su kako nepovoljni fiskalni efekti, tako i reperkusije na
ekonomsko-političkom i socijalno-političkom planu. Postojanje prilično
velikog obima izbjegavanja plaćanja poreza i drugih javnih prihoda izaziva
posljedice koje po svom značaju mogu da budu ozbiljne za datu nacionalnu
privredu. Širenje ove pojave pokreće pitanje ekonomske pravde i jednakosti,
ekonomske politike i privredne efikasnosti.
Problem ekonomske pravde i jednakosti, ili problem socijalnih razlika, naročito
je važan u politici raspodjele tereta plaćanja javnih prihoda. Pojava da neka lica
ostvaruju dohodak na koji se ne plaća porez utiče na nivo javnih prihoda, usljed
čega stope poreza za legalne aktivnosti moraju da budu veće nego što bi bio
slučaj da su plaćanjem poreza bili obuhvaćeni svi koji stvaraju dohodak
proizvodnjom roba i vršenjem usluga. Lica koja izbegavaju plaćanje poreza i
