UVOD
Osnovni problem u dosadašnjem izučavanju poreza i poreskog sistema je u tome što se u
teoriji, uglavnom, odvojeno izučavaju porezi, i to institucionalno i instrumentalno, a slabo ili
nikako povezani s realnim privrednim agregatima i fenomenima društveno-ekonomskog
razvoja. Očito je da takvo izučavanje poreza nije moglo da se posmatra kao poreska politika, a
upravo takvim izučavanjem su sve do nedavno bile opterećene javne finansije.
Poreska politika je dio ekokonomske i socijalne politike. Ona obuhvata uskladjeno
djelovanje državnih institucija kroz ubiranje javnih rashoda na raspodjelu, razmjenu, potrošnju
i proizvodnju u odredjenom nacionalnom prostoru i vremenu, u skladu sa drustveno
prihvatljivim ciljevima i zadacima. Poreska politika predstavlja jednu od važnih karakteristika
suvereniteta jedne države i sastavni dio njene ukupne ekonomske politike.
Na našem području, subjekti poreske politike se javljaju od nivoa Republike do nivoa
opština. Mjere poreske politike se oslanjaju na poreski sistem, pod kojim se podrazumijevaju
sve vrste poreza, doprinosa i drugih davanja, koja čine javne prihoded sa jedne, i sve oblike
javnih rashoda i propise, koji ih uređuju, sa druge strane. Mjeru poreske politike čini korišćenje
pojedinog instrumenta u određeno vrijeme, da bi se ostvario jedan ili više ciljeva.
Korišćenje se sastoji u:
promjeni (povećanju ili smanjenju) postojećeg poreza
uvođenju novog poreza
zamjeni jednog poreza s drugim, s tim da prihodi mogu ostati isti ili se, pak,
mogu promijeniti.
Da bi se uspostavila koordinacija ovih instrumenata i realizovali ciljevi, koji su
prioritetni, ekonomska politika, odnosno poreska politika treba da riješi probleme unutrašnjeg
zaostajanja, putem blagovremenog uočavanja poremećaja, zatim donošenjem odluka, odnosno
određivanjem instrumenata i njihovom primjenom.
Zadatak ekonomske, odnosno poreske politike svodi se, u krajnjoj liniji, na iznalaženje
najprikladnijih instrumenata uz pomoć kojih će se ostvariti formulisani ciljevi,
U praksi se, međutim, ovim povodom javljaju različite poteškoće.
U ekonomskoj, odnosno poreskoj politici, njena ostvarljivost ciljeva je delikatno pitanje,
ukoliko se posmatra u vremenskom kontekstu. Ukoliko se previde efekti vremenskog
zaostajanja, stvarni učinak ekonomske, odnosno poreske politike mogao bi da bude suprotan
željenom.
Ograničenja ostvarljivosti ciljeva ekonomske, odnosno poreske politike proističu iz
karakteristika vertikalne i horizontalne koordinacija odluka nosilaca ekonomske, tj. poreske
politke.
Pomenuta ograničenja mogućnosti realizacije ciljeva ekonomske, tj. poreske politike
dovode do pojma efekata oporezivanja, pod kojima podrazumijevamo stvarnu promjenu, do
koje dolazi u privrednom u životu, izazvanu korišćenjem instrumenata.
Svaka mjera poreske politike može imati više različitih efekata, koji upoređen s ciljem,
može biti željen, djelimično željen ili nepoželjan.
1
2. PORESKA POLITIKA I EFEKTI OPOREZIVANJA
2.1. PORESKA POLITIKA U JUGOISTOČNOJ EVROPI
Kada je riječ o oporezivanju, postoje velike razlike u djelotvornosti i efikasnosti između
zemalja u tranziciji. U prosjeku, zemje centralne Evrope efikasnije su u prikupljanju poreza o
većine zemalja jugoistočne Evrope. To je, vjerovatno, zasluga državne uprave i institucija. Na
oporezivanje u ekonomijama u tranziciji negativno utiče nekoliko faktora.
Jedna vrsta „socijalne drzave“, koja je naslijeđena iz prethodnog perioda, znači da je
veliki broj građana navikao da u velikoj mjeri koristi javna dobra i sredstva kada države, u
trenutku kada države značajno smanjuju javni budžet. To naslijeđe ne valja, proizvodnja
privatne robe opterećena je konkurencijom osnovnih javnih dobara. Krhkost institucija
odrazava se slabom sposobnošću da se prikupi porez i da se obezbijedi poštovanje zakona i
propisa. Pod velom tajne, u ekonomijama u tranziciji, javlja se privatno oporezivanje – mito i
zaštitni porezi, koji povećavaju cijenu poslovanja. Firme bi, možda, i bile spremne da plaćaju
porez državi koja može da obezbijedi primjenu zakona, ili da ga barem efikasnije sprovodi.
Zemlje u tranziciji se razlikuju po svojoj sposobnosti da privuku novac na stranim tržištima
kapitala.
Zemlja članice OECD-a, uglavnom, imaju veću stopu poreskih prihoda od zemalja u
razvoju. Međutim, u okviru OECD-a prisutne su i razlike. Neke mediteranske države
(Poartugal, Španija i Grčka) prikupe manje poreza, dok je njihov neformalni sektor,
istovremeno, mnogo širi. Iako smjernice postoje, mora postojati opreznost, jer postoje
upadljive razlike između zemalja, koje navodno nude dobre primjere poreskog sistema
Bogate zemlje koristile su različitu stopu i strukturu poreza kada su bile na nizem stepenu
ekonomskog razvoja. Kakve veze ima ta činjenica sa predlogom da se sadasnji poreski sistemi
iskoriste kao putokazi za poresku reformu u zemljama u tranziciji? I na koje se sisteme misli?
Da li neka zemlja moze da preskoči faze razvoja pukim kopiranjem stranih institucija? Da li se
pod najboljim sistemima podrazumevaju jedinstvene poreske stope? Da li ima smisla proučiti
iskustvo zemalja koje su ostvarile zavidan ekonomski napredak u poslednjih nekoliko
decenija? I do koje mere globalizacija i pravila međunarodnog ekonomskog sistema stvaraju
ekonomski prostor za korisćenje fiskalnih instrumenata sa ciljem stimulisanja privrednog
rasta?
Izazov ekonomskog razvoja mozda je manje relevantan za zemlje koje su blizu ulasku u
EU, iako i one moraju da prebrode određeni jaz koji postoji između njih i zapadnih zemalja.
Međutim, ekonomski razvoj svakako je od ključne vaznosti za jugoistočnu Evropu. Zdrav
razum i saveti međunarodnih finansijskih institucija naglasavaju potrebu za fiskalnom
neutralnosću. Međutim, kako proceniti najmanje remetilačke efekte poreza u svetu u kome
postoje visestruke stvarnosti, brojne asimetričnosti, stetni eksterni sokovi i visestruke
ravnoteze?
Efikasnost sistema nacionalnog oporezivanja trebalo bi ocenjivati u vezi sa
međunarodnim poreskim rezimom. Istina je i da se efikasnost borbe protiv utaje i izbegavanja
plaćanja poreza moze dovesti u pitanje, kada pojedinci i preduzeća istovremeno imaju
mogućnost da koriste usluge zemalja tzv. poreskih utočista, u kojima neće plaćati porez ili će
ga plaćati po veoma maloj stopi.
2
Twinning projekat, takođe, pomaže vlastima dad formulišu i provedu makroekonomsku i
finansijsku politiku, kroz osiguravanje statističkih podataka i harmonizaciju statističkihmetoda,
te razmjenu informacija između tri statistička instituta, a sve to u skladu sa standardima EU.
2.2 MJERE PORESKE POLITIKE
Mjere poreske poreske politike utiču na integraciju preduzeća,tehničko-tehnološki
progres, obezbjeđenje sredstava za potrebe razvoja i dr.
Savremene teorije odbacuju tezu liberalizma o neprihvatljivosti miješanja države u
regulisanje privrednih tokova. Državna intervencija je neophodna u ekonomskim odnosima
između privrednih subjekata, radi korekture u sticanju dohotka i podsticaja za privredni razvoj
zemlje. Oporezivanjem se zahvata ekstradobit, odnosno različiti rentni oblici koji su rezultat
eksternih faktora.
Mjere poreske politike se usmjeravaju ka efikasnijem ostvarivanju programa razvoja.
2.2. EFEKTI OPOREZIVANJA
Savremena finansijska teorija poklanja dosta pažnje izučavanjima vezanim za razlike
efekata poreza. Naime, plaćanjem poreza, smanjuje se ekonomska snaga poreskog dužnika, a
može doći i do promjena njegovog društvenog statusa. Normalno je da na takva djelovanja
plaćanja poreza, poreski dužnici reaaguju.
Mjere poreske politike mogu, u principu, da proizvedu dvije vrste efekata:
mikroekonomske efekte, i
makroekonomske efekte.
Mikroekonomski efekti postoje onda, kada mjere poreske politike dovode do promjena
ekonomskih i drugih postupaka fizičkog ili pravnog lica. Mjere poreske politike utiču na
remećenje i ponovno uspostavljanje ravnoteže na tržištu, na nivo, strukturu i rast društvenog
proizvoda i nacionalnog bogatstva, ukoliko je riječ o makroekonomskim efektima
oporezivanja.
Efekti oporezivanja manifestuju se u evaziji i prevaljivanju poreza.
Radnje i mjere, koje preuzima, poreski dužnik da izbjegne obavezu plaćanja poreza,
nazivaju se evazijom (izbjegavanjem) plaćanja poreza. Evazija poreza može da bude dvojaka:
a.) zakonita (dopuštena i dozvoljena) i
b.) nezakonita (nedopuštena).
O zakonitoj evaziji, riječ je, kada poreski dužnik preduzima mjere i radnje da svoju
poresku obavezu, u cjelini ili djelimično, umanji, a da, pritom, ne povređuje pozitivne
zakonske propise, ne dolazi u sukob sa zakonom. Postoje dva oblika zakonite poreske evazije:
- legitimno minimiziranje poreza, tako što se smanji potrošnja ili od nje
odustaje, supstituisanje oštrije oporezovanih proizvoda i usluga onima koji su blaže
oporezovani, davanje dijela prihoda u humanitarne svrhe, promjena mjesta boravka i sl.
- neprihvatljivo minimiziranje poreske obaveze, kada poreski dužnik
nastoji da smanji poreski teret u odnosu na namjere zakonodavca, tako sto koristi pravne
praznine u zakonu, ili sačinjavaju neprihvatljive artificijalne poresko-pravne konstitucije.
4
