1. Pojam i osnovne karakteristike poreza
Porez predstavlja instrument javnih prihoda kojim država (uključujući i niže političko-teritorijalne zajednice)
od subjekata pod svojom poreskom vlašću prinudno uzima novčana sredstva, bez neposredne protivusluge, u
svrhu pokrivanja svojih finansijskih potreba i postizanja ekonomskih, socijalnih i drugih ciljeva. Osnovne
karakteristike poreza su:
1)Derivativnost poreza
– država od fizičkih i pravnih lica nad kojima ima poreski
suverenitet oduzima : a)deo novostvorene vrednosti (nacionalnog dohotka) u god. u kojoj se obavlja
oporezivanje, ili b)deo akumulisanog nacionalnog dohotka iz prethodnih godina (imovine), a tako
prikupljena sredstva koristi za finansiranje javnih rashoda. Pošto poreski prihodi nisu rezultat ekonomske
aktivnosti države oni su derivativni;
2)Prisilnost poreza
– u demokratskim društvima se vodi računa o tome
da namene radi kojih se ubiraju poreski prihodi imaju legitimitet u vidu podrške većine biračkog tela, što se
obezbeđuje posrednim putem-izglasavanjem odgovarajućeg zakona u parlamentu, a u pojedinim zemljama
na referendumu. Ako se u redovnom postupku ne podmiri poreska obaveza pribegava se prinudnoj naplati,
koju država obezbeđuje primenom svog aparata sile.
3)Porezima se finansiraju javni rashodi –
značajan deo
nacionalnog dohotka uzima se putem poreza od privatne privrede (fizičkih i pravnih lica) i usmerava na
javnu potrošnju.
4)Odsustvo neposredne protivnaknade
– kod poreza se ne javlja neposredna protivusluga od
strane države onome koje platio porez. Korist koju imaju lica koja su platila porez je opšteg karaktera, a njena
visina nije određena visinom plaćenog poreza.
5)Porez je novčano davanje
– porezi se u savremenim tržišnim
ekonomijama utvrđuju u novčanim jedinicama i ubiraju u novcu.
2. Klasifikacije poreza
1)
Neposredni i posredni
– Neposredni porezi su oni koji terete privrednu sposobnost obveznika pogađajući
neposredno njihovo bogatstvo ili prihode; Posredni se naplaćuju u vezi sa radnjama proizvodnje, potrošnje ili
razmene dobara.
2)
Objektni (realni)
i
subjektni (personalni)
porezi – Objektni porezi su oni koji pogađaju prihode, odnosno
imovinu prema njihovim stvarnim elementima, ne vodeći računa o ličnosti poreskog obveznika, niti o
njegovoj ukupnoj ekonomskoj snazi. Subjektni porezi vezani su za određenu ličnost koja ostvaruje prihod
(dohodak), odnosno kojoj pripada imovina. Visina poreske obaveze zavisiće od ličnih i porodičnih prilika
obveznika i od njegove ukupne ekonomske snage.
3)
Analitički i sintetički
porezi – Analitički porezi su oni koji pogađaju samo jedan elemenat poreskog događaja
(npr. samo jedan objekat obveznikove imovine, samo jednu vrstu obveznikovih prihoda). Sintetički porezi su
oni koji obuhvataju celinu neke poreske situacije (npr. ukupnu imovinu obveznika, njegov celokupan
dohodak).
4)
Opšti i namenski
porezi – Prihodi svih opštih (nedestiniranih) poreza u budžetu države čine jedinstvenu
masu iz koje se finansiraju javni rashodi. Kod namenskih (destiniranih) poreza, zastupljen je princip
afektacije: prihodi određenog poreza vezani su za određenu namenu, tačno utvrđeni javni rashod (npr. porez
na plate i zarade čiji se prihod usmerava na finansiranje izgradnje neke železničke pruge i sl.).
5)
Pretpostavljeni i faktički
porezi – Pretpostavljeni porezi su oni porezi kod kojih se poreska osnovica
utvrđuje na osnovu pretpostavke da je poreski obveznik ostvario, odnosno mogao ostvariti prihod određene
veličine. Pretpostavljeni porezi se dele na ex officio i paušalno utvrđene poreze. Faktički porezi predstavljaju
javne prihode čija se osnovica utvrđuje na osnovu podataka o stvarno ostvarenim prihodima odnosno o
ostvarenju činjenica koje su relevantne za oporezivanje (npr. porez na dohodak građana).
6)
Ad valorem i specifični
porezi – Ad valorem porezi (porezi po vrednosti) su oni kod kojih se poreska
osnovica iskazuje u novčanim jedinicama. Poreska obaveza se utvrđuje u određenom procentu od ovakve
poreske osnovice. Specifični porezi su oni kod kojih se poreska osnovica iskazuje u nekim mernim jedinicama
(npr. paklica cigareta, litar vina itd.). Poreska obaveza se utvrđuje u apsolutnom iznosu prema mernoj
jedinici.
7)
Fundirani i nefundirani
– Fundirani su oni porezi koji pogađaju fundirane prihode. To su prihodi od
imovine (kapitala) i to od nepokretnosti, hartija od vrednosti i opreme – renta, dividenda, kamata i
zakupnina. Nefundirani porezi pogađaju nefundirane prihode. To su prihodi ostvareni ličnim radom: ne
samo oni iz ili povodom radnog odnosa (plata, penzija) nego i oni ostvareni obavljenjem delatnosti.
8)
Redovni i vanredni
– Redovni porezi su oni koji se pojavljuju u poreskom sistemu neke zemlje svake godine.
Vanredni porezi su oni koji se u poreskom sistemu pojavljuju s vremena na vreme, u neredovnim
ekonomskim ili političkim prilikama u državi.
1
9)
Reparticioni i kvotitetni
– Reparticioni porezi su oni kod kojih poreska vlast tačno utvrdi iznos (kontingent)
poreskih prihoda koje treba prikupiti. Kvotitetni porezi su oni kod kojih se unapred zna samo “kvota” tj.
visina poreske stope koja će se primeniti na određenu poresku osnovicu.
10)
Centralni i lokalni
– Na osnovu nadležnosti za uvođenje poreza lokalni porezi treba da budu takvi da im
osnovica ne bude mobilna na međuregionalnom planu kako se obveznici ne bi selili iz zajednica u kojima su
stope visoke u zajednice u kojima su stope niske. Za lokalne poreze je važno i da budu lako uočljivi jer se
njima finansiraju javni rashodi lokalnog karaktera koje uvode lokalne vlasti. Centralni porezi treba da budu
oni kod kojih će centralizovano uvođenje obezbediti najefikasnije ostvarivanje ciljeva zbog kojih su i uvedeni.
11)
Klasifikacija poreza OECD
(org. za ekonomsku saradnju i razvoj) – svi porezi su prema Klasifikaciji OECD
svrstani u 6 velikih grupa: porezi na dohodak, doprinosi za soc. osiguranje, porezi na platni spisak i radnu
snagu, porezi na imovinu, porezi na dobra i usluge, ostali porezi.
3.Poreski poverioci i poreski dužnici
Poreski poverioci (aktivni poreski subjekti)
su nosioci subjektivnog poreskog prava na osnovu kojeg, od
subjekata koji su pod njihovom poreskom vlašću, obezbeđuju finansijska sredstva bez neposredne
protivusluge, radi pokrivanja svojih finansijskih potreba. Prema nekim autorima samo je država poreski
poverilac, dok u složenim državama poreski poverioci mogu biti i federalne jedinice. Da bi neka institucija
mogla postati poreski poverilac mora da: na samostalan način obavlja javnu delatnost (koja je u interesu
zajednice lica); da su joj poreski zahtev i njegova zaštita priznati od strane države zakonom.
Poreski dužnici
su pravna i fizička lica koja su dužna da izvrše dugovanu radnju iz poreskopravnog odnosa. Svaki poreski
dužnik mora biti poresko-pravno sposoban odnosno mora biti podoban da preuzme prava i dužnosti
utvrđene u poreskim zakonima. Pasivni poreski subjekti (poreski dužnici) mogu biti fizička i pravna lica.
Fizičko lice kao poreskopravni subjekt je čovek. On stiče poreskopravnu sposobnost rođenjem, a prestaje
njegovom smrću. U građanskom pravu pravno lice predstavlja org. koja je imalac prava i obaveza, koja je
pravno sposobna. Prema strukturi pravnog lica razlikuju se: 1)udruženje koje čine članovi koji su se udružili
radi ostvarivanja nekog zajedničkog cilja. Dele se na lična (ortačko, komanditno društvo), i korporativna
udruženja (a.d., d.o.o.). 2)ustanova koja u svom sastavu nema članove, a čiji učesnici ostvaruju cilj koji je
odredio osnivač. Prema cilju delatnosti pravnog lica razlikuju se: 1)profitna pravna lica koja obavljaju
delatnost prvenstveno da bi ostvarivala dobit i 2)neprofitna pravna lica koja ne vrše delatnost uz naknadu.
Ovakva pravna lica mogu biti organizovana kao ustanove (npr. bolnice) i kao nedobitna udruženja.
Vrste poreskih dužnika
: 1)
poreski obveznik
je ono fizičko ili pravno lice koje je dužno da plati porez; 2)
poreski
platac
je fizičko ili pravno lice koje zakon obavezuje da obračuna i uplati dugovani porez; 3)
poreski destinatar
je ono lice koje je po intenciji zakonodavca pozvano da snosi poreski teret tj. čiju bi ekonomsku snagu porez
trebalo da umanji; 4)
poreski jemac
je lice koje na osnovu zakona ili na fakultativnoj osnovi odgovara za
poresku obavezu drugog lica – poreskog obveznika; 5)
ostali poreski
dužnici
obuhvataju lica koja su imaoci
isključivo obaveza iz poreskog upravnog odnosa.
4. Pravna lica (preduzeća) – poreski obveznici
Društva kapitala su takva trgovačka društva koja za svoje obaveze odgovaraju isključivo svojom imovinom.
To su a.d., d.o.o. i komanditna društva na akcije. Što se tiče društava lica, za čije obaveze odgovaraju članovi
društva svojom imovinom, ona u nekim pravnim sistemima imaju status pravnog lica, a u nekim nemaju.
Uglavnom preovlađuje gledište da dobit takvih društava ne treba oporezivati drugačije nego kao deo
ukupnog dohotka svakog od članova. Porez na dobit pravnog lica uvek pogađa fizička lica – akcionare koji su
suvlasnici korporacija. Onaj deo dohotka akcionara koji potiče od dividendi je dva puta oporezovan (na nivou
korporacije – porezom na dobit korporacija, na nivou akcionara – porezom na dohodak fizičkih lica). U teoriji
su se razvila dva različita pristupa: 1)
integracionistički pristup
insistira na okolnosti da porez na dobit
korporacija konačno plaćaju fizička lica. Ovaj pristup polazi od premise da bi celokupna dobit a.d. trebalo da
bude pripisana akcionarima i oporezovana na isti način kao i ostali njihovi prihodi, što bi značilo integraciju
poreza na dobit korporacija sa porezom na dohodak fizičkih lica; 2)
klasični (apsolutni) pristup
polazi od ideje
da pravno lice u obliku korporacije predstavlja posebno telo, u a.d. se krije zaseban poreski kapacitet koji bi
trebalo oporezovati posebnim porezom, ne vodeći računa o dejstvima drugih poreza.
U većini savremenih poreskih sistema sreću se rešenja koja prihvataju ideju da pravna lica (korporacije)
treba oporezovati posebnim porezom, s tim da se pruži određena olakšica na ime okolnosti da su
raspodeljene dividende dva puta oporezovane.
2
