Napomena: Neke opcije za prijavu su dostupne samo nakon kupovine dokumenta.
UVOD
Da bi mogla da obavlja svoje funkcije, država mora da prikupi određen
iznos materijalnih i novčanih sredstava. Od kada postoji država, postoji i potreba da se ona finansira. Svaka savremena država u svom sistemu ima fiskalni sistem kojim prikuplja sredstva u obliku poreza.
Porez, kao oblik finansiranja javnih potreba, pojavljivao se još u
srednjem vijeku, ali njegova uloga je rasla, tako da on danas ima značajnu ulogu, mnogo značajniju nego što je imao prije. Država u najkraćem mogućem roku može da dođe do potrebnih sredstava prikupljanjem poreza.
Poreski sistem savremene države je centralni stub finansijskog sistema,
bez čijeg efikasnog funkcionisanja se ne može zamisliti ni efikasnost makroekonomske politike (politika razvoja, politika stabilizacije, poreska politika, politika investicija i budžetska politika). On je odraz ekonomskih i političkih odnosa unutar jedne zemlje. Porez kao dio javnog prihoda ima fiskalnu, ekonomsku i socijalnu ulogu u svakom privrednom sistemu jedne zemlje. Porezi predstavljaju najznačajniji instrument prikupljanja prihoda u nacionalnoj ekonomiji. Naplatom poreza smanjuje se ekonomska snaga privrednih subjekata i fizičkih lica, smanjuje se učešće u procesu razmjene, što se ciklično odražava i na sam proces reprodukcionih tokova u jednoj privredi. Primjenom adekvatne poreske politike, moguće je suzbiti inflaciju i podsticajno djelovati na rast i razvoj privrednih aktivnosti. U široj literaturi postoji shvatanje da bi strukturu poreskog sistema trebalo podrediti ciljevima poreske politike, koji se odnose na:
1
pokriće državnih rashoda (fiskalni cilj na duži rok),
konjukturne procese u privredi (prilagoditi postojećoj konjukturnoj situaciji).
U ovom radu, objašnjen je značaj koji ima poreski sistem za jednu
zemlju. Porezi predstavljaju neophodna sredstva, potrebna državi da bi funkcionisala i uspela da dostigne postavljene ciljeve. Porezi su najvažniji izvor budžeta i bez njih država ne bi mogla da funkcioniše i finansira javna dobra i zajedničke potrebe, kao što su odbrana, zaštita svojine i prava građana, javni red i mir, obrazovanje, zdravstvo, infrastruktura i slično.
U Bosni i Hercegovini, odnosno Republici Srpskoj, poreske prihode čine
sredstva prikupljena na ime poreza na dohodak, poreza na dobit preduzeća, poreza na imovinu, te indirektnih poreza Ovaj rad objašnjava strukturu poreza na dobit preduzeća uz osvrt na Republiku Srpsku. Pomenuto je vrijeme kada je nastao i kako se razvijao da bi dostigao oblik koji sada ima. Porez na dobit u Republici Srpskoj regulisan je Zakonom o porezu na dobit preduzeća, pa je dosta podataka preuzeto iz navedenog zakona.
Osnovni elementi ovog poreza objašnjeni su po glavama: poreski
obveznik, poreska osnovica, poreska stopa i poreski podsticaji. Poreski obveznik je preduzeće, zadruga, odnosno drugo pravno lice, bez obzira kako je koncipirano, koje ostvaruje prihode prodajom proizvoda ili vršenjem usluga uz naknadu. Poreska osnovica predstavlja kvantitativno određen iznos predmeta oporezivanja za svaki poreski oblik. Poreska stopa predstavlja iznos poreza u odnosu na poresku osnovicu. Poreski podsticaji prestavljaju ustupak koje država čini obveznicima, a koji se manifestuje kroz umanjene poreske osnovice, umanjenje obračunatog poreza ili njihovo odlaganje.
2
1. POREZI
1.1. Pojam i karakteristike poreza
Porez predstavlja instrument javnih prihoda kojim država (uključujući i
niže političko-teritorijalne zajednice) od subjekata pod svojom poreskom vlašću prinudno uzima novčana sredstva, bez neposredne protivusluge, u svrhu pokrivanja svojih finansijskih potreba i postizanja ekonomskih, socijalnih i drugih ciljeva.
Da bi ostvarila svoje funkcije i zadatke, državi su neophodna
odgovarajuća materijalna sredstva. Potrebna sredstva država pribavlja na različite načine, crpeći ih iz različitih izvora. Najvažniji i najizdašniji izvor koji koristi svaka savremena država da bi prikupila neophodna materijalna sredstva jesu porezi.
Porez je nedobrovoljno plaćanje državi koje nije praćeno protivuslugom
koju bi od nje primio platilac poreza. To je instrument javnih prihoda kojim država (uključujući niže oblike političko-teritorijalne zajednice) od subjekata, pod njenom poreskom vlašću prinudno uzima novčana sredstva, a sa ciljem da
4
pokrije svoje finansijske potrebe i postigne druge, prvenstveno ekonomske i socijalne ciljeve
Osnovna svrha ubiranja poreza je finansiranje budžeta i propisanih
nadležnosti države i njenih jedinica. Porezi su najvažniji izvor budžeta i bez njih država ne bi mogla da funkcioniše i finansira javna dobra i zajedničke potrebe, kao što su odbrana, zaštita svojine i prava građana, javni red i mir, obrazovanje, zdravstvo, infrastruktura i slično.
Pored ovog glavnog cilja, drugi ciljevi oporezivanja su:
a) redustribucija dohotka ili imovine, gdje se neki građani opterećuju
porezom više, a drugi manje,
b) destimulisanje neželjenog ponašanja,i c) ugradnja stabilizatora ukupnog dohotka zemlje kroz progresivno
oporezivanje.
Ključne karakteristike poreza su:
a) prisilnost, b) derivativnost, c) odsustvo neposredne protivnaknade, d) finansiranje javnih rashoda, e) novčano davanje f) teritorijalni princip i dr.
U literarturi srećemo više različitih podjela poreza, ovdje ćemo navesti
onu koja je po našem mišljenju najsveobuhvatnija.
1.
Neposredni i posredni
– Neposredni porezi su oni koji terete privrednu
sposobnost obveznika pogađajući neposredno njihovo bogatstvo ili prihode. Posredni se naplaćuju u vezi sa radnjama proizvodnje, potrošnje ili razmene dobara.
2.
Objektni (realni)
i
subjektni (personalni)
porezi – Objektni porezi su oni
koji pogađaju prihode, odnosno imovinu prema njihovim stvarnim elementima, ne vodeći računa o ličnosti poreskog obveznika, niti o njegovoj ukupnoj ekonomskoj snazi. Subjektni porezi vezani su za određenu ličnost koja ostvaruje prihod (dohodak), odnosno kojoj pripada imovina. Visina poreske obaveze zavisiće od ličnih i porodičnih prilika obveznika i od njegove ukupne ekonomske snage.
3.
Analitički i sintetički
porezi – Analitički porezi su oni koji pogađaju samo
jedan elemenat poreskog događaja (npr. samo jedan objekat obveznikove imovine, samo jednu vrstu obveznikovih prihoda). Sintetički porezi su oni koji obuhvataju cjelinu neke poreske situacije (npr. ukupnu imovinu obveznika, njegov cjelokupan dohodak).
4.
Opšti i namjenski
porezi – Prihodi svih opštih (nedestiniranih) poreza u
budžetu države čine jedinstvenu masu iz koje se finansiraju javni rashodi. Kod namjenskih (destiniranih) poreza, zastupljen je princip afektacije: prihodi određenog poreza vezani su za određenu namijenu,
