Porez predstavlja instrument javnih prihoda kojim država, uključujući i niže oblike političko –
teritorijalne organizovanosti, od subjekata pod njenom poreskom vlašću prinudno uzima novčana
sredstva, bez neposredne protiv usluge sa ciljem da pokrije svoje finansijske potrebe i postigne
druge, prvenstveno ekonomske i socijalne ciljeve.

Karakteristike poreza prema kojima se razlikuju od drugih javnih prihoda:

1. Derivativnost poreza – Porezi su instrumenti preraspodele (putem mehanizma

sekundarne raspodele, odnosno preraspodele društvenog proizvoda) dohotka, odnosno
imovine.   Tim   instrumentom   država   od   pravnih   i   fizičkih   lica   nad   kojima   ima
severeniret   oduzima   bilo   deo   novostvorene   vrednosti   u   godini   u   kojoj   se   obavlja
oporezivanje,   bilo   deo   akumulirane   novostvorene   vrednosti   iz   prethodih   godina
(imovina) i tako prikupljena sredstva koristi za finansiranje javnih rashoda. Poreski
prihodi,   su   dakle,   derivativni   (izvedeni)   prihodi   države   i   nisu   rezultat   njene
ekonomske aktivnosti. Nasuprot porezima kao derivativnim prihodima, sredstva koje
država ostvaruje nastupajući na tržištu poput drugih ekonomskih subjekata, prodajući
svoje   proizvode   ili   usluge,   ne   predstavljaju   derivativne,   već   originarne   (izvorne)
prihode.

2. Prisilnost (prinudnost) poreza – S obzirom da se porezima umanjuje raspoloživi

dohodak, odnosno imovina fizičkih i pravnih lica, prirodno je da ta lica, u načelu, neće
rado prihvatiti obavezu plaćanja poreza. Plaćanje poreza je za poreske obveznike žrtva
koju su dužni da podnesu. Iako se u demokratskim društvima vodi račuuna o tome da
namene radi kojih se uvodi porez (i drugi fiskalni prihodi), kao i samo uvođenje
poreza   imaju   legitimitet   (izglasavanje   odgovarajućeg   zakona   u   parlamentu   ili
izjašnjavanje   na   referendumu),   to   ne   znači   da   svaki   građanin   podržava   uvođenje
određenog   poreza,   niti   rashode   koji   se   njima   finansiraju.   Otuda   naplata   u   svim
savremenim   državama   počiva   na   prinudi.   Naime,   ako   se   u   redovnom   postupku   i
zakonu određenom roku ne podmiri poreska obaveza, primenjuje se prinudna naplata
koju država ostvaruje primenom svog aparata sile. Dakle, moguće je zaključiti da u
demokratskim   društvima   elementa   prinude   nema   prilikom   uvođenja,   već   samo
prilikom naplate poreza. U nedemokratskim društvima elementa prinude ima i u fazi
uvođenja i u fazi naplate poreza.

3. Porezima se finansiraju javni rashodi – Jedna od ključnih karakteristika poreza jeste

da se prikupljaju u opštem interesu. Prikupljenim sredstvima se obezbeđuje
finansiranje javnih rashoda, odnosno obezbeđuje se potrošnja koja je drugačija nego
što bi bila da je izostala javna intervencija. Da nisu bili podvrgnuti oporezivanju,
privreda i stanovništvo bi koristili raspoloživ dohodak za određene namene i u
određenim proporcijama, saglasno svojim prioritetima i odlukama. Oporezivanjem je

Radičić M., Raičević B.; 2011. ;Javne finansije, str 67.; izdavač Deta status; Beograd.

izvršena realokacija ekonomskih resursa i obezbeđeno je finansiranje javnih rashoda
koji su u konkretnoj državi uslovljeni političkim, kulturnim, istorijskim i mnogim
drugim   okolnostima.   Međuti,   koji   će   se   javni   rashod   i   u   kojoj   meri   finansirati   u
određenoj   državi,   zavisi   od   čitavog   niza   različitih   činilaca,   kao   što   su   politički,
ekonomski, istorijski, socijalni i drugi. U svakom slučaju, poreskim prihodima se
finansiraju   javna   dobra   čiji   su   korisnici   opet   lica   koja   su,   zapravo,   obezbedila   te
prihode, tj. koja su platila porez.

4. Odsustvo neposredne protivusluge, odnosno protivnaknade – U slučaju plaćanja

poreza država ne daje neposrednu protivuslugu, odnosno protivnaknadu onome ko je
porez platio. Za porez, na primer za razliku od takse, ne važi princip quid pro quo, tj.
ne postoji nikakva neposredna veza između, s jedne strane, okolnosti da je neko lice
platilo porez i njegove visine i koristi koju ono ima prilikom korišćenja javnih dobara,
s druge strane. Npr. lice koje nema svoju decu biće u obavezi da plati određen porez iz
čijih prihoda će se, između ostalog, finansirati školstvo ili drugi primer, i lica koja
nemaju automobil biće u obavezi da plaćaju porez iz čijih prihoda se finansira
izgradnja i održavanje puteva. Na taj način se javni prihod razlikuje od mnogih drugih
javnih prihoda. Naravno, to ne znači da onaj koji je platio porez nema nikakvu korist
od toga. Ta korist je, međutim, opšteg karaktera ali njena visina nije određena visinom
plaćenog poreza.

5. Porez je novčano davanje – Porezi se u savremenim tržišnim privredama utvrđuju u

novčanim jedinicama i ubiraju se u novcu.

Radičić M., Raičević B.; 2011. ;Javne finansije, str 67.; izdavač Deta status; Beograd.

2.2. Predmetni (materijalni) elementi oporezivanja

Poreski objekt ili predmet oporezivanja predstavlja svaku cinjenicu, odnosno manifestaciju
ekonomske snage koja pruža osnov da se uvede neki poreski oblik. Reč je o objektivnim
činjenicama čijim pojavljivanjem nastaje poreska obaveza. To mogu da budu prihodi, imovina ili
potrošnja. Izuzetno, i fizička egzistencija poreskog obveznika može da bude poreski objekat (kod
glavarine).

Poreska sposobnost ili poreska snaga označava ekonomsku mogućnost obveznika da odgovori
svojoj obavezi plaćanja poreza. Tokom istorije, poreska sposobnost utvrđivala se na različite
načine: u starom veku prema broju muških lica u fiksnom iznosu, u srednjem veku na osnovu
spoljnih manifestacija kao što su: veličina kuće, broj prozora i vrata. Danas je poreska sposobnost
u direktnoj korelaciji s dohotkom ili prihodom, odnosno imovinom poreskog obveznika.

Poreski izvor čini sve ono čime raspolaže poreski obveznik i iz čega može da plati porez. U
principu, poreski izvor se može pojaviti u dvojakom vidu, i to najpre u vidu prihoda, odnosno
dohotka i drugo (izuzetno), u vidu imovine.

Poreska osnovica predstavlja kvantitativnu konkretizaciju poreskog objekta, odnosno u novcu
iskazanu vrednost poreskog objekta. To je jedan od najznačajnijih fiskalnih parametara u procesu
oporezivanja. Razlikuju se nekoliko vrsta poreskih osnovica:



Po količini;



Po vrednosti;



Paušalna poreska osnovica;



Stvarna poreska osnovica.

Metode utvrđivanja poreske osnovice su:



Indicijarna metoda;



Direktna metoda;



Indirektna metoda;



Službena metoda;



Metoda parifikacije.

Poreska stopa označava iznos poreza u odnosu na poresku osnovicu i može se iskazati na dva
načina i to u: relativnim veličinama – promilima i procentima i u apsolutnom iznosu po mernoj
jedinici. Poreske stope iskazane u procentu mogu da budu: proporcionalne, progresivne i
degresivne.

Poreska tarifa predstavlja sistematizovan pregled poreskih objekata, obnosno osnovica i poreskih
stopa. Poreska tarifa postoji posebno kod posrednih poreza (carina) i taksi.