POREZI U BIH
Sažetak:
Javne finansije su ekonomska disciplina koja se bavi proučavanjem načina
prikupljanja javnih prihoda i njihovog trošenja kroz javne rashode u okviru državnog
budžeta.Proces finansiranja javnih potreba, kao i svaki drugi proces finansiranja obuhvata
obezbeđenje sredstava, njihovo korištenje za određene namene.Javni prihodi i javni rashodi
čine suštinske komponente finansijske djelatnosti države.
Ključne riječi
: javne finansije, porezi, prihodi, rashodi, budžet, država.
TAXES IN BIH
Abstract:
Public finance economic discipline that studies the methods of collecting revenues
and their expenditure through public expenditure in the state budget. The process of
financing public needs, as well as every other funding process include the provision of
resources, their use for certain purposes. Public revenue and public expenditure are essential
components of the financial activities of the state.
Keywords:
public finance, taxation, revenue, expenditure, budget model.
1. POJAM POREZA, ELEMENTI, TEORIJA I CILJEVI
U B i H porezima i drugim javnim prihodima država obezbeđuje sredstva za fi-
nansiranje javnih potreba
.Kao što je već rečeno, ude o javnih prihoda u društvenom
proizvodu se u ekonomski najrazvijenijim zemljama sveta kreće izmeĎu jedne trećine i jedne
polovine.
Nije sporno da porezi predstavljaju najznačajnije oblike javnih prihoda u savremenim
državama.Otuda ne iznenaĎuje što se izučavanjima pravnih, ekonomskih, psiholoških,
socioloških i drugih aspekata poreza u savremenoj literaturi javnih finansija posvećuje daleko
veća pažnja nego izučavanjima bilo kojeg drugog oblika javnih prihoda.
1
Mnogi autori su pokušavali, i još uvek pokušavaju, da definišu pojam i suštinu poreza.U
brojnim definicijama poreza navode se njegove osnovne karakteristike kao oblika javnih
prihoda. Definicije se u velikoj meri razlikuju u zavisnosti od perioda u kojem su nastale.
2
Poteškoće se javljaju pri nastojanju da se u nekoliko rečenica ili reči izloži pojam i suština
poreza na način koji će omogućiti da se razgraniči porez od drugih javnih prihoda.
3
Porez predstavlja instrumenat javnih prihoda kojim država, uključujući i niže oblike
političko-teritorijalne organizovanosti, od subjekata pod njenom poreskom vlašću prinudno
1
Ekonomija oporezivanja
i
poresko pravo,
redaktori D.Popović i G.Ilić-Popov, Pravni fakultet, Beograd i Ekonomski institut,
Beograd, 1995, str. 1.
2
D.Tomljanović, op. cit., str. 71.
3
Bar. Jelčić, op. cit., str. 77-79. U navedenom radu Bar. Jelčić je učinila napor da navede značajanbroj definicija poreza (oko
tridesetak) koje zaslužuju pažnju, odnosno koje se smatraju najuobičajenijim. Samo letimičnom analizom navedenih definicija,
konstatuje autor, može se zaključiti da uz sličnosti postoje i manje ili veće razlike u poimanju poreza.
uzima novčana sredstva, bez neposredne protivusluge, u svrhu pokrivanja svojih finansijskih
potreba i postizanja drugih, prvenstveno ekonomskih i socijalnih ciljeva.
4
U sve i jednoj državi pa i u B i H porez, svakako, predstavlja najznačajniji oblik javnih
prihoda u svim oblicima.
On se odreĎuje kao instrumenat javnih prihoda kojim država,
tj.političko-teritorijalne zajednice, od subjekata koji se nalaze pod njenom poreskom vlašću
prinudno uzima novčana sredstva bez neposredne protivusluge, odnosno protivnaknade, radi
zadovoljavanja svojih finansijskih potreba i ostvarivanja drugih ciljeva (ekonomskih,
socijalnih, kulturnih, zdravstvenih, ekoloških i slično).
Iz date definicije poreza može se uočiti nekoliko karakteristika prema kojima se on razlikuje
oddrugih javnih prihoda.
1) Derivativnost poreza
. Porezi su instrument preraspodele (kroz mehanizam sekundarne
raspodele, odnosno preraspodele društvenog proizvoda) dohotka, odnosno imovine. Tim
instrumentom država od fizičkih i pravnih lica nad kojima ima suverenitet oduzima bilo deo
novostvorene vrednosti u godini u kojoj se obavlja oporezivanje, bilo deo akumulisane
novostvorene vrednosti iz prethodnih godina (imovina) i tako prikupljena sredstva koristi za
finansiranje javnih rashoda. Poreski prihodi su, dakle, derivativni (izvedeni) prihodi države i
nisu rezultat njene ekonomske aktivnosti. Nasuprot porezima kao derivativnim prihodima,
sredstva koja država ostvaruje nastupajući na tržištu poput drugih ekonomskih subjekta,
prodajući svoje proizvode ili usluge, ne predstavljaju derivativne, već originarne (izvorne)
javne prihode.
5
2) Prisilnost (prinudnost) poreza
. Budući da se porezima umanjuje raspoloživi dohodak,
odnosno imovina fizičkih i pravnih lica, prirodno je da ta lica, u načelu, neće rado prihvatiti
obavezu plaćanja poreza.Plaćanje poreza je za poreske obveznike žrtva koju su dužni da
podnesu.
6
Iako se u demokratskim dru.štvima vodi računa o tome da namene radi kojih se
uvode porezi (i drugi javni fiskalni prihodi), kao i samo uvoĎenje poreza, imaju legitimitet
(izglasavanje odgovarajućeg zakona u parlamentu, ili pak izjašnjavanje na referendumu), to
ne znači da svaki graĎanin podržava uvoĎenje odreĎenog poreza, niti rashode koji se njime
finansiraju. Otuda naplata poreza u svim savremenim državama počiva na prinudi (prisili).
Naime, ako se u redovnom postupku i u zakonu odreĎenom roku ne podmiri poreska
obaveza primenjuje se prinudna naplata koju država ostvaruje primenom svog aparata sile.
Dakle, moguće je zaključiti da u demokratskim društvima elemenata prinude nema prilikom
uvoĎenja, već samo prilikom naplate poreza. U nedemokratskim društvima, meĎutim,
elemenata prinude ima i u fazi uvoĎenja, i u fazi naplate poreza.
7
3) Porezima se finansiraju javni rashodi
. Jedna od ključnih karakteristika poreza jeste da
se prikupljaju u "opštem interesu".
8
Prikupljenim sredstvima se obezbeĎuje finansiranje
javnih rashoda, odnosno obezbeĎuje se potrošnja koja je drugačija nego što bi bila da je
izostala javna intervencija.Da nisu bili podvrgnuti oporezivanju, privreda i stanovništvo bi
koristili raspoloživi dohodak za odreĎene namene i u odreĎenim proporcijama, saglasno
svojim prioritetima i odlukama.Oporezivanjem je izvršena realokacija ekonomskih resursa i
obezbeĎeno finansiranje javnih rashoda koji su u konkretnoj državi uslovljeni političkim,
4
Ekonomija oporezivanja i poresko pravo, str. I.
5
B. Jelčić, op. eit., str. 80-82. i
Elwnomija oporezivanja
i
poreslw pravo,
str. 1.
6
B. Jelčić, op. cit., str. 82.
7
B. Jelčić, op. eit., str. 82-84. i
Ekonomija oporezivanja
i
poresko pravo,
str. 1-2.
8
B. Jelčić, op. eit., str. 85.
