1. Pojam vanbračne zajednice
U današnje vreme vanbračna zajednica je manje više prihvaćen oblik
zajednice života. Ona je jedna od ustanova prodičnog prava koju je teško univerzalno definisati zbog različitosti
konstitutivnih elemenata koji je čine kako istorijski tako i uporednopravno. Tradicionalno gledano vanbračna
zajednica se zaključuje neformalno, tj saglašnošču volje, tako i prestaje neformalno.
Kao uslov za nastupanje
pravnih posledica često se traži element trajnosti, stabilnosti a po nekim regulativama potrebna je sličnost braku ili
rođenje zajedničkog deteta. Elementi koji su stalni su zajednica života koja predstavlja samu suštinu ove ustanove i
podrazumeva na prvom mestu intimne, seksualne odnose, drugi element je zajednica dva lica što znači da se poštuje
princip monogamije. Treći element različitosti polova više nije univerzalan jer neki od savremenih pravnih sistema
istim zakonom regulišu zajednicu života dva lica različitog pola kao i istog pola . Razlikuju se dva koncepta
vanbračne zajednice: statusni i ugovorni.
2. Zajednica lica istog pola-pojam i modeli
U nekim Evropskim zemljama zakonom je regulisana
zajednica lica istog pola
Švedska, Norveška, Island,Holandiji, Belgiji, Francuskoj, Velsu, Švajcarskoj, Mađarskoj,
Hrvatskoj i Sloveniji ...
Postoje tri načina o regulisanju istopolnih zajednica:KONCEPT REGISTROVANOG
PARTNERSTVA –najrasprostranjenijiMALI BROJ ZEMALJA DOZVOLJAVA BRAK LICA ISTOG POLA –
(Holandija, Belgija, Španija)KONCEPT DE FACTO GRAĐANSKOG PARTNERSTVA-ne zahteva se nikakva
forma za nastanak ovog oblika partnerstva.
U nekim zemljama postoji paralelizam koncepata, što znači da mogu
nastati, osim zajednica koje su regulisane zakonom, neregistrovane zajednice koje takođe imaju određena pravna
dejstva. Prilikom regulisanja pravnih odnosa parova istog pola u domaćem zakonodavstvu treba imati u vidu
evoluciju zakonodavnih rešenja u uporednom pravu, pa eventualno krenuti od prava koja su predviđena prvim
zakonima iz te oblasti
.
u slučaju bolesti partnera trebalo bi predvideti pravo na informacije, pravo na odlučivanje o
tretmanu bolesti partnera i pravo na posete u zdravstvenoj ustanovi .U vezi sa načinom nastanka zajednice,
prihvatljivo bi bilo za domaće uslove koncept registrovanog partnerstva koji je najšire i prihvaćen u uporednom
pravu.
3. Pojam, predmet i načela roditeljskog (dečjeg) prava
Dečje pravo kao grana prava reguliše porodični status deteta (utvrđivanje i osporavanje očinstva i materinstva),
odnose između roditelja i deteta.
(prava deteta i sadržinu roditeljskog prava, vršenje i lišenje roditeljskog prava),
odnose između srodnika i oblike zaštite dece bez roditeljskog staranja (usvojenje i hraniteljstvo).
Dečje pravo kao
naučna disciplina proučava, sistematizuje, daje teorijska objašnjenja ovih odnosa
.
NAČELA DEČJEG (RODITELJSKOG) PRAVa
1. Načelo o najboljem interesu deteta
“Svako je dužan da se rukovodi najboljim interesom deteta u svim
aktivnostima koje se tiču deteta
”.
To je pravni standard koji treba da izgradi sudska praksa
.
Konvencija UN o
pravima deteta u članu 3 predviđa da najbolji interesi deteta treba da budu od prvenstvenog značaja u svim
aktivnostima koja se tiču dece
2. NAČELO O RAVNOPRAVNOSTI MAJKE I OCA KAO RODITELJA I O RAVNOPRAVNOSTI ŽENSKE I
MUŠKE DECE Ovo načelo predstavlja konkretizaciju ustavnog načela o RAVNOPRAVNOSTI POLOVA a ustav
takođe predviđa da su roditelji ravnopravni u pravima i dužnostima prema deci
.
3. NAČELO POSEBNOJ ZAŠTITI MAJKE, SAMOHRANOG RODITELJA I DETETA Ustav precizira da se
majci pruža posebna podrška i zaštita pre i posle porođaja a prvi put je uočena potreba zaštite samohranog roditelja,
najčešće majke a ponekad i oca.
4. NAČELO O PRAVIMA DETETA • Ustav prvi put eksplicitno reguliše prava deteta. Po ustavu deca uživaju
ljudska prava primereno svom uzrastu i duševnoj zrelosti.
5. NAČELO O IZJEDNAČAVANJU DETETA ROĐENOG VAN BRAKA I DETETA ROĐENOG U BRAKU Do
potpunog izjadnačavanja dolazi Ustavom iz 1974 godine. Danas vanbračna deca imaju potpuno ista prava kao i
bračna deca.
6. NAČELO O PRAVIMA I DUŽNOSTIMA RODITELJA • Ustavom su izdvojena neka prava i dužnosti roditelja
koja čine roditeljsko pravo: • - izdržavanje, vaspitanje i obrazovanje. Ova prava mogu biti oduzeta ili ograničena
samo sudskom odlukom
7. NAČELO O IZJEDNAČENJU USVOJENJA SA RODITELJSTVOM • PZS predviđa da usvojeno dete ima ista
prava prema usvojiteljima kao i dete prema roiteljima, a usvojitelji imaju pravni položaj roditelja
4. Materinstvo – pojam i utvrdjivanje
PZS uvodi novinu kojima se reguliše materinstvo predviđajući da je majka deteta žena koja ga je rodila, majka
deteta je uvek žena koja ga je rodila bez obzira čije genetske osobine nosi dete.Ukoliko se prilikom prijave rođenje
deteta unesu pogrešni podaci oni se smatraju validnim dok se ne dokaže suprotno tj moguće je rešiti sudskim
postupkom. Postupak za utvrđivanje materinstva je prvi put regulisano PZS. Materinstvo se nekada mora utvrđivati
sudskom odlukom a to su najčešći slučajevi kada majka napusti dete ili je bila upisana žena koja nije majka deteta.
Aktivnu legitimaciju za tužbu ima majka u roku od 1 godine od saznanja da je ona rodila dete, a najkasnije u roku od
10 godina od rođenja deteta,a za dete nije određen rok.
Dokazivanje činjenica
– u dokaznom postupku sud najpre
utvrđuje da li je žena koja tvrdi da je majka deteta uopšte rađala decu. Ako nije, postupak se obustavlja. Ako jeste,
utvrđuje se da li je ona majka deteta.
Dejstvo sudske odluke o utvrđivanju materinstva
-ako je sudskom odlukom
utvrđeno materinstvo dete dobija majku ili se menja ličnost majke ako je prethodno osporeno materinstvo. Sudska
odluka deluje, od rođenja deteta, retroaktivno.
5. Osporavanje materinstva
dolazi u slučajevima kada su u matičnim knjigama upisani pogrešni podaci o
majci deteta, odnosno kada je kao majka detata upisana žena koja nije rodila dete. Jedan od slučaja je namerna ili
slučajna zamena dece u porodilištu. Drugi slučaj korišćenja tuđe zdravstvene legitimacijeu porodilištu.
Krug lica u
postupku
: Aktivno legitimisani- dete, žena koja je upisana u matične knjige kao majka deteta- žena koja tvrdi da je
majka deteta ako istom tužbom traži i utvrđivanje materinstva,muškarac koji se smatra ocem deteta, najčešće je to
muž žene upisane kao majka.- on ima pravni interes u sporu jer je pitanje materinstva prthodno pitanje u postupku
za osporavanje očinstva. Rokovi su propisani za ženu koja osporava materinstvo 1 godina kao ubjektivni rok i 10
godina od rođenja deteta kao objektivni rok. Dete nije ograničeno rokovima. u dokaznom postupku uporedo sa
utvrđivanjem činjenice da žena koja je upisana kao majka nije majka, istovremeno se utvršuje da li je žena koja
osporava materinstvo majka deteta, uporedo sa osporavanjem materirinstva se vodi potupak za utvrđivanje
materinstva. Koriste se sva dokazna sredstva, ali najbitnija je medicinska ekspertiza. U Zakonu su predviđeni
slučajevi u kojima nije dopušteno osporavanje materinstva: - kada je materinstvo utvrđeno pravnosnažnom sudskom
odlukom u slučaju usvojenja deteta,u slučaju kada dete nije živo ovaj postupak se vodi u interesu deteta, ako nije
živo više nema značaja, a moguće su i zloupotrebe.
6. Utvrdjivanje bračnog očinstva
Ono se utvrđuje na osnovu pretpostavke, sa kim je majka deteta u braku.
Delovanje pretpostavke se produžuje i posle prestanka braka i nakon 300 dana što je rok najduže trudnoće, ali u
ograničenim situacijama.Ocem deteta se smatra muž majke deteta rođenog 300dana od prestanka braka, ako je muž
preminuo a majka se nije udala za durugoga.A ako se radi o razvodu ili poništaju braka pretpostavka ne važi. Ako
majka rodi dete po isteku 300 dana od razvoda, dete će biti vanbračno i za utvrđivanje očinstva se koriste pravila o
vanbračnom očinstvu. Rođenjem deteta u kasnijem braku majke se zove "mešanje krvi", pri čemu je u većini
slučajeva otac deteta muž iz kasnijeg braka.
7. Utvrdjivanje vanbračnog očinstva priznanjem
Vanbračno očinstvo se utvrđuje priznanjem ili
sudskom odlukom. Priznanje očinstva predstavlja dobrovoljni čin utvrđivanja očinstva, uz obavezu matičara da
savetuje oca i majku o tom priznanju.
PZS propisuje za punovažnost priznanja očinstva materijalne i formalne
uslove.Materijalni uslovi za priznanje očinstva su: prvi se odnosi na muškarca koji priznaje očinstvo da ima
navršenih 16 godina, biti sposoban za rasuđivanje, kao i da mora postojati razlika u godinama oca i deteta koje se
priznaje za svoje, drugi ulov se odnosi na to da li je dete živo izuzetak ne nasciturus, priznanje se ne može dati posle
smrti deteta osim sudskom odlukom. Treći uslov se odnosi na potrebne saglasnosti za priznanje. Majka i dete moraju
biti saglasni, samo majka, samo dete a ako ni majka ni dete nisu sposobni dati saglasnost, saglasnost daje staratelj
deteta uz saglasnost organa starateljstva. Izjava priznanja se može dati pred matičarem, organom starateljstva a može
i testamentom, takve izjave su neopozive. Ukliko dato priznanje i date saglasnosti nisu ispunjavali uslove za
punovažnost, one SU NIŠTAVE. Ako ako su postojali nedostaci mane volje izjave su RUŠLJIVE.
Pravo na
osporavanje očinstva utvrđenog priznanjem ima, po opštim pravilima o osporavanju očinstva, drugi muškarac koji
11. Postupak u sporu o materinstvu i očinstvu
spada u građanko procesno pravo, sadrži samo one
odredbe koje odstupaju od opštih načela i specifični su samo za porodičnopravne sporove. specifičnosti ovog
postupka naglašene u odeljku postupka za razvod braka, treba istaći posebne odredbe koje doprinose saznaju istine o
biološkom poreklu. Počinje podnošenjem tužbe, a u brakorazvodnom postupku propisane odredbe o aktivnoj
legitimaciji se i ovde primenjuju, to pravo ne prelazi na naslednike ali naslednici mogu nastaviti započeti proces. u
sporu radi utrvđivanja materinstva stranke su dete i žena koja tvrdi da je majka deteta. U sporu radi osporavanja
materinstva stranke su dete i žena koja tvrdi da je majka deteta, žena koja je upisana u matičnu knjigu rođenih i njen
supružnik za koga postoji zakonska predpostavka da je otac deteta. U sporu radi utvrđivanja očinstva stranke su
dete, majka, muškarac koji tvrdi da je otac deteta i muškarac koji se po zakonu samtra ocem (muž majke). u sporu
radi poništaja priznanja o očinstvu, stranke su lice koje je dalo izjavu o priznanju očinstva, stranka koja je dala
saglasnost na priznanje očinstva ako se radi o ništavosti datog riznanja i lice koje ima pravni inters da izjava bude
poništena.
Sva ova lica moraju biti obuhvaćena postupkom jer se dokazuje materijalna istina, biološko
poreklo deteta. sud je dužan poučiti tužioca da tuži i lice koje nije obuhvaćeno tužbom ili da to lice pozove da
se pridruži tužbi kao novi tužilac
. Ako se po zakonu ili prirode pravnog odnosa spor može rešiti samo na jednak
način prema svim suparničarima, oni se smatraju kao jedna parnična stranka. proizlazi pravilo po kome dejstvo
parničnih radnji koje su izvršili drugi suparničari proteže i na one koji te radnje nisu preduzeli. osim uobičajenih
dokaznih radnji u tim sporovima posebno mesto zauzima medicinska analiza, kao što su: analiza krvnih grupa,
antropološko-genetski metod, metod analize hromozoma ili analiza DNK, Ovi testovi se mogu raditi iz bilo koje
ćelije organizma, ne samo krvi, već i telesne tečnost, pljuvačke...
12. Prava deteta i sadržina roditeljskog prava
1989.god. UN donose konvenciju o pravima deteta, tom
konvencijom je predviđeno: Pravo deteta da bude čuvano od strane roditelja, kada se odvaja od roditelja to je
izuzetno ali i tada ima pravo na kontakt sa svojim roditeljima, pravo deteta na život, razvoj, statusna prava deteta u
vidu prava na lično ime, državljanstvo,
Pravo na slobodu misli, savesti i veroispovesti, pravo na slobodu izražavanja,
oba roditelja zajednički odgovaraju za vaspitanje i razvoj deteta, Pravo na obrazovanje, Pravo na zaštitu, Pravo na
zaštitu od fizičkog, mentalnog i seksualnog zlostavljanja...
značajna je i Evropska konvencija o ostvarivanju prava
dece evrpskog saveta iz 1996. godine. Ciljevi ove Konvencije: da se u najvišem interesu dece promovišu dečja
prava, da se nastoji da deca dobiju proceduralna prava i da se olakša njihovo ostvarivanje , da se obezbedi
informisanost dece lično ili preko drugih lica,da se obezbedi mogućnost da deca učestvuju u postupcima pred
sudskim organima koji se odnose na njih.
Naš PZS u posebnom poglavlju u 8 članova propisuje porodična prava
deteta, što je prvi put prisutno u našem porodičnom zakonodavstvu gde uvojeno dete idete rođeno vanbračno imaju
ista prava, gde država preduzima mere protiv nesavesnih roditelja... PZS posebno reguliše: pravo deteta na saznaje
svog porekla, pravo na život sa roditeljima, pravo na razvoj, obrazovanje , mišljenje i dužnosti deteta.
13. Lična prava i dužnosti deteta statusne prirode
Lična prava i dužnosti se dele na:1. dužnosti
statusne prirode, 2. prava i dužnosti koja izviru iz ličnih odnosa deteta i roditelja.
Prava deteta statusne prirode-
pravo na lično ime, pravo na prebivalište, državljanstvo i saznanje porekla.
Pravo na
lično ime
stiče se
rođenjem, ono se sastoji od imena i prezimena koja uglavnom određuju roditelji, imena ne smeju biti
uvredljiva,pogrdna. Prezime se određuje na osnovu zajedničkog prezimena roditelja,1 roditelja a ako se nedogovore
određuje organ starateljstva. Pravo na promenu ličnog imena dete stiče sa 15 godina ili sa 10 ako je sposobno za
rasuđivanje
. Prebivalište
se određuje prema prebivalištu roditelja, roditelja koji ima starateljstvo, a do promene
prebivališta može doci usvojenjem,hraniteljstvom ili smeštanjem deteta u vaspitnu ustanovu.
Državljanstvo
se stiče
poreklom, rođenjem na teritoriji RS, prijemom i po međunarodnim ugovorima. Osnovni način sticanja državljanstva
je POREKLOM, ako su oba roditelja u trenutku rođenja bili državljani RS, ako je samo jedan bio državljan RS, ako
je rođeno u inostranstvu a oba ili jedan roditelj je državljanin RS... ako je dete rođeno ili nađeno na teritoriji Rs
postaje državljanin da ne bi bio apatrid.
Poreklo
donosi tri osnovna interesa:
Medicinski interes
je posebno znčajan
sa aspekta osnivanja porodice zbog mogućih ozbiljnih posledica u vidu genetskih nedostataka.
Psihološki interes
se
ispoljava kroz želju i potrebu za saznanjem porekla.
Materijalni interes
ispoljava se kroz pravo na izdržavanje i
pravo na nasleđivanje deteta u odnosu na roditelje i druge srodnike. Pravo da dete može saznati svoje biološko
