POSLOVNO PRAVO

OJAM I RAZVOJ TRGOVAČKOG PRAVA

Trgovačko pravo predstavlja skup pravnih pravila kojima se regulišu položaj trgovačkih

društava, trgovca pojedinca, i drugih učesnika u trgovačkom prometu, te privatno pravni trgovački
poslovi u koje ti subjekti ulaze, zaključuju ih i ispunjavaju. Odnosno, privredno, trgovačko pravo
je samostalna grana prava koja izučava pravni status privrednih subjekta i njihov odnos prema
državi kao i njihov meñusobni odnos.

Razvoj trgovačkog prava datira još iz starog vijeka i vezan je za razvoj trgovine.

Hamurabijev  zakon  (oko  2000-te  godine  prije  Krista)  poznavao  je  prodaju,  poslove  prevoza,
posredovanje,  zajam  sa  kamatom  i  kredit.  Feničani  kao  pomorci  razvili  su  prve  institute
pomorskog  trgovačkog  prava.  U  Staroj  Grčkoj  bila  su  posebna  pravila  vezana  za  pomorsku
trgovinu  i  bankarstvo.  Rimsko  pravo  je  poznavalo  ustanove  pomorskog  zajma  i  trgovinsko
zastupanje.  U  srednjem  vijeku  razvoj  trgovine  pospješili  su  krstaški  ratovi,  sajmovi  i  vašari.
Srednji vijek je dao i preteču komanditnog društva.

U novom vijeku, za vrijeme Napoleona u Francuskoj je donesen Trgovački zakonik(1807).

Navedeni zakonik je bio uzor donošenju zakonika u mnogim zemljama pa i u Srbiji, Turskoj.

Sigurno, jedan od najvećih akata koji je donesen u trgovačkom pravu je Sporazum o

uspostavljanju svjetske trgovinske organizacije WTO, koji je 01.01.1995.godine stupio na snagu.

(INTEGRACIONI PROCESI XX VJEKA – UNIFIKACIJA)
*U pravu EU trgovačko pravo je

kompanijsko pravo

i kao kod nas je samostalna grana prava.

*U angloameričkom pravu je grañansko pravo koje je komercijalizovano, te se naziva

komercijlno

pravo

♦

Trgovačko pravo obuhvata:

Statusno trgovačko pravo

(trgovac, preduzetnik, trgovačka društva i drugi subjekti);

Ugovorno trgovačko pravo

(poslovi prometa robe, novca i hartija od vrijednosti);

Reglementarno ili upravno

(proučava odnose privrednih subjekata i države).

SAMOSTALNE DISCIPLINE TRGOVAČKOG PRAVA

Privredno (trgovačko) pravo se grana u samostalne discipline:

pravo industrijske svojine,

pravo osiguranja,

meñunarodno privredno ( trgovačko ) pravo,

saobračajno pravo, bankarsko pravo,

mjenično i čekovno pravo,

turističko pravo.

*Odnos trgovačkog i drugih grana prava:

Trgovačko i grañansko pravo (Pragmatičnost trgovačkog prava)

Trgovačko i upravno pravo

Trgovačko i samostalne grane trgovačkog prava

Trgovačko i meñunarodno trgovačko pravo

ZVORI TRGOVAČKOG PRAVA

Izvori trgovačkog prava - su:
a) zajednički i
b) autonomni izvori.

A) Zajednički izvori su: zakon, sudska praksa i pravna nauka.

*Pod zakonom se podrazumijevaju i meñunarodne konvencije

koje su nakon raifikacije dobile

snagu zakona

konvencije u materiji transporta, prodaja mjenice i čeka, zatim se u zakone u

formalnom smislu ubrajaju i podzakonski akti izvršne i upravne vlasti (uredbe, pravilnici,
naredbe, zaključci).

*Sudska praksa je interpretativni izvor prava, a nije formalni izvor

*Pravna nauka - ne stvara pravo, njena shvatanja ne obavezuju sudove.

B) Autonomni izvori-

su: običaji (opšti i posebni), uzanse opšte i posebne (uzus – običaj),

opći uvjeti poslovanja, trgovačke klauzule i termini.

*Pod trgovačkim običajima se podrazumijeva svaka praksa ili način poslovanja koja se poštuju u
nekom  mjestu,  struci  ili  poslovanju.  Oni  su  značajni  naročito  kod  zaključivanja  ugovora,
transportnih klauzula, pomorskog saobraćaja, transportnog osiguranja.
*Uzanse-(uzus-običaj)  su    kodifikovani  poslovi,  trgovački  običaji  čiju  je  kodifikaciju  izvršilo
ovlašteno tijelo. Postoje opće i posebne uzanse.
*Opšti  uslovi  poslovanja  su:  opći  uvjeti  prodaje,  vršenje  usluga  nabavke  i  tipski  ugovori.
*Trgovačke  klauzule  i  termini  donose  ovlaštene  trgovačke  asocijacije.  Stranke  ih  uvrštavaju  u
ugovore i pozivaju se na njih. Još su mogući izvori trgovinskog prava: opšta pravna načela, strana
zakonodavstva  i  trgovačka  praksa.

Opšta pravna načela su: savjesnost i poštenje, neosnovano

bogaćenje, viša sila, zabrana zloupotrebe prava.

♦

Izvori trgovinskog prava po pravnoj snazi su :

imperativni zakonski propisi,

ugovor u slkadu sa zakonom i moralom,

opšti uslovi poslovanja,

dispozitivni zakonski propisi,

posebne uzanse,

posebni trgovački običaji,

opšte uzanse,

opšti trgovački običaji,

sudska i arbitražna praksa,

pravna nauka.

3.T

RGOVAC I TRGOVAČKI POSAO

Imamo subjektivni, objektivni i mješoviti sistem odreñivanja pojma trgovac.

Trgovac

pravno ili fizičko lice (trgovac, proizvoñač, preduzetnik, posrednik u prometu) koji se trgovinom
bavi trajno u idu zanimanja radi sticanja dobiti.

Trgovac

je pravno ili fizičko lice (trgovac, proizvoñač, preduzetnik, posrednik u prometu)

koje u svoje ime i za svoj račun (nije nužno) u vidu privrednog zanimanja kao trajne djelatnosti,
obavlja  lično  ili  preko  zastupnika  neke  od  sledećih  poslova:  pribavljanje  i  otuñenje  pokretnih
stvari  i  hartija  od  vrijednosti,  osiguranje,  bankarski,  mjenjački  ili  berzanski  poslovi,  prevoz,
špedicija  i  skladištenje,  izdavački  poslovi.  Zakon  razlikuje:  trgovce  prema  poslovima  ,trgovce
prema načinu i obimu poslovanja, manje trgovce, trgovce po samom upisu u trgovački registar.

Trgovci su: individualni trgovci i pravna lica.

Individualni trgovci imaju sljedeća svojstva: bave se trgovinom u svoje ime ali ne uvijek i za svoj
račun, bave se trgovinom u vidu zanimanja trajno, bave se trgovinom radi sticanja dobiti, bave se
proizvodnjom i prometom pokretnih stvari.

OJAM

SVOJSTVA I IMOVINA PREDUZEĆA

Preduzeće

je pravno lice koje obavlja privrednu djelatnost, proizvodnju, promet robe i

vršenje usluga na tržištu, radi sticanja dobiti na tržištu.

Preduzeće je trgovačko društvo po

Zakonu o preduzećima RS.

Pod preduzećem u sastavu trgovačkih društava i uopšte preduzetničke

inicijative smatra se danas odreñena privredna djelatnost, koju obavlja trgovačko društvo i
trgovac pojedinac, kao nosioci takve djelatnosti u organizacijskom smislu. Tako jedno trgovačko
društvo može imati više preduzeća.

Ni jedno od njih nije upisano u sudski registar, već pravna

osoba kojoj pripadaju. Preduzeće (trgovačko društvo) je pravno lice.

Trgovačko društvo stiče

stvojstvo pravne ličnosti upisom u sudski registar, a gubi to svojstvo brisanjem iz trgovačkog
registra

Ekonomsku funkciju preduzeća odreñuje organizacija i ciljna funkcija (profit).

Koncepcije preduzeća:

ugovorna

koncepcija u osnovi ima ugovor kao izraz slobodne volje;

institucionalna

koncepcija, podrazumijeva da je Pravno lice institucija utvrñena kogentnim

propisima, koja svoju volju izražava preko organa u propisanom postupku;

funkcionalna

koncepcija – mješovita, država utvrñuje okvir u kom osnivači vrše izbor mogućeg

djelovanja.

Preduzeće sadrži materijalni i personalni supstrat.

Materijalni supstrat – imovina (ukupnost imovinskih prava):

- Pravo svojine; - Obligaciona prava; - Prava individualne svojine; - Pravo zakupa.

Personalni supstrat:

- Osnivači; - Radnici; - Rukovodioci.

Preduzeće posleduje:

Organizacija

je jedinstvo materijalnog i personalnog supstrata sa ciljnom funkcijom;

Djelatnost

je privredna aktivnost koja se obavlja profesionalno na načelima dobrog

privrednika;

Firma

je ime – elemenat individualizacije preduzeća u pravnom prometu (Skraćena oznaka

firme);

Nacionalnost

je pripadnost pravnom sistemu jedne države prema mjestu sjedišta;

Žiro račun

je sredstvo za poslovno–pravne aktivnosti.

IMOVINA

Imovinu preduzeća

čini ukupnost imovinskih prava koja pripadaju preduzeću kao

pravnom subjektu i obuhvata stvari, opremu, novac, imovinska prava, prava industrijske svojine
(pokretna i nepokretna). Imovina poduzeća je jedinstvena. Imovinu poduzeća čine pravo svojine
na pokretnom i nepokretnim stvarima, novčana sredstva i vrijednosni papiri i druga imovinska
prava. Jedno poduzeće može imati samo jednu imovinu kojom odgovara za svoje obveze u

izvršnom, likvidacijskom i stečajnom postupku. Ista imovina pravno pripada samo jednom
pravnom i fizičkom licu. Imovinu čini prava, obaveze su njeni tereti.

Ako su obaveze (tereti) veći

od imovine onda je poduzeće prezaduženo, što vodi njegovom stečaju.
*Insolventnost je platežna nesposobnost preduzeća, ali vrijednost imovine može biti i veća i manja
od dugova (obaveza).  Početnu imovinu preduzeća  čine ulozi osnivača (osnovni kapital), a ako je
u stvarima izražava se novčano. Obavezna rezerva društva kapitala iznosi 5% godišnje dobiti (do
10%  osnovnog  kapitala).  Preduzetnik  za  svoje  obaveze  odgovara  cjelokupnom  imovinom,  a
akcionari,  članovi  i  osnivači  u  skladu  sa  Zakonom  o  preduzećima.  Poduzeće  postoji  dok  ima
imovinu.

Personalna odgovornost kod zloupotrebe

za osnivače, članove i akcionare, članove uprave i

izvršne direktore

cjelokupnom

imovinom predviñena je u slučajevima:

1. Ako su zloupotrijebili preduzeće da bi postigli zabranjeni cilj;
2.  Ako su preduzeće zloupotrijebili da bi oštetili povjerioce;
3. Ako su smanjili imovinu preduzeća radi lične koristi; 4. Ako su postupali sa imovinom suprotno
propisima kao svojom.

Imovinska odgovornost članova, osnivača i akcionara srazmjerna je njihovim udjelima i

akcijama u preduzeću, upravljanju, dobiti i snošenju rizika poslovanja. Dividende i posebne
nagrade se ne mogu isplaćivati na teret osnovnog kapitala. Preduzećem upravljaju vlasnici, sami
ili preko predstavnika, osim ako posjeduju akcije bez prava upravljanja.

Vlasnici preduzeća

Sa ulaganjem stvari u preduzeće, ulagać prestaje biti vlasnik stvari koja ulazi u imovinu

preduzeća i ona postaje vlasništvo preduzeća. Ulagač je vlasnik preduzeća srazmjerno svojinskom
udjelu u preduzeću i odgovara u  visini uloga. Svaki subjekt odgovara onim što ulazi u njegovu
imovinu.  Izuzetno  postoji  i  uzajamna  odgovornost  vlasnika  i  preduzeća,  kod  osnivanja  ortačkog
društva sa neograničenom solidarnom odgovornošću, kao i kad je komplementar u  komanditnom
društvu. Preduzeće  ne  odgovara  za  obaveze  svog  vlasnika,  izuzev  u konkretnom  pravnom  poslu.
Prednosit  privatne  svojine:  reproduktivnost  i  bolji  sistem  pravne  zaštite.  Vlasnik  raspolaže
imovinom, uspostavlja radne odnose, upravlja organizacijom, odgovara visinom kapitala.

SNIVANJE PRE

UZEĆA

Sistemi osnivanja preduzeća:

a) Zakonski sistem -

Preduzeća se mogu osnivati zakonom ili aktom uprave donijetim na

osnovu zakona. Ovaj vid osnivanja prisutan je kod javnog sektora, u osnivanju preduzeća u
državnoj svojini.

b) Normativni sistem -

to je sistem osnivanja preduzeća u svijetu i kod nas i omogućuje svakom

osnivaču (pravnom i fizičkom licu) osnivanje preduzeća ukoliko ispuni zakonske uslove i
poštuje propisani postupak, što utvrñuje organ registracije.

Sistem dozvole -

(odobrenje, saglasnost) - osnivanje nekih kategorija preduzeća i drugih

privrednih subjekata uslovljeno je odobrenjem nadležnog državnog organa koji ima pravo da
cijeni opravdanost osnivanja da izda ili uskrati dozvolu.

d) Sistem koncesije –

(eksploatacija prirodnih bogatstav – koncesija Vlade)

u nekim slučajevima

osnivanja preduzeća može biti uslovljeno davanjem koncesije posebnim zakonom.

f) Sistem prijave –

Kod

stranih ulaganja, zajedničkih ili drugih, neophodna je prijava državnom

organu za ekonomske odnose sa inostranstvom.

Uslovi za osnivanje preduzeća –

su:

a) opšti

posebni

c) formalni uvjeti

Opšti -

(materijalni uslovi – sredstva)

odnose se na osiguranje sredstava za osnivanje i početak

rada.

Posebni -

traže se ovisno o karakteru djelatnosti preduzeća. To su: tehnički uvjeti, zaštita životne

sredine, sanitarni, kadrovski i prostorni uvjeti.

Ako nisu zadovoljavajući. sankcija je odgovornost

za privredni prestup.

Kao subjekt privrednog prava preduzeće ima nekoliko opštih karakteristika:

preduzeće je privredna organizacija;

preduzeće je pravno lice,

preduzeće ima imovinu;

preduzeće se bavi trajnim vršenjem odreñene privredne djelatnosti.

Oblici preduzeća

Preduzeća se dijele na društva lica i društva kapitala. U društva lica se ubrajaju ortačko

društvo i komanditno društvo. Društvo kapitala je ustvari akcionarsko društvo i društvo sa
ograničenom odgovornošću.

Preduzeća imaju isti položaj, prava, obaveze i odgovornosti na

tržištu.  Preduzeće  stiće  svojstvo  pravnog  lica  upisom  u  sudski  registar  i  po  zakonu  imaju  puni
pravni  subjektivitet.  Preduzeća  mogu  osnivati  fizička  i  pravna  lica.  Strana  pravna  i  fizička  lica
mogu pod uslovima uzajamnosti osnivati preduzeća u skladu sa zakonom kojim se ureñuju strana
ulaganja, na bazi reciprociteta. Fizička lica mogu osnivati: ortačko društvo, komanditno društvo,
akcionaarsko  društvo  i  društvo  sa  ograničenom  odgovornošću.  Pravna  lica  mogu  osnivati:
akcionarsko  društvo,  društvo  s  ograničenom  odgovornošću  i  komandiatno  društvo  u  svojstvu
kamanditora. Država, odnosno jedinica lokalne samouprave, može osnivati javno preduzeće.

10.

IRMA

DJELATNOST I SJEDIŠTE PREDUZEĆA

Firma

je ime, oznaka društva pod kojim preduzeće posluje i pod kojim se učestvuje u

pravnom prometu. Firma je oznaka društva, trgovačko ime, kojim se trgovac, trgovačko društvo,
preduzeće služi u obavljanju djelatnosti sa drugim preduzećima ili grañanima. Preduzeće firmom,
potpisuje ugovore, priznanice, hartije od vrijenosti.

Firma ortačkog društva sadrži najmanje jednog člana i oznaku

o.d. -

firma komanditnog

društva sadrži ime jednog komlementara i oznaku

k.d.

, ne komand. Akcionarsko društvo

a.d

. -

društvo sa ograničenom odgovornošću

d.o.o.

javno preduzeće

j.p

., a firma preduzetnika sadrži

njegovo lično ime. Sadrži i oznaku djelatnosti i sjedište preduzeća. Može da sadrži i oznaku:

holding, koncern, korporacija, poslovni sistem, matično preduzeće.

Ako ima skraćenu oznaku i

ona se upisuje u registar. Nema dva ista naziva firme.

Firma ne može da sadrži: ime države, grb, zastavu i druge oznake države, naziv i oznake

meñunardne orgnizacije.

Upisom u registar firme, prduzeće stiče pravo na tužbu za zaštitu protiv preduzeća, može

tužiti i biti tuženo. Prenos firme se vrši samo zajedno sa preduzećem, pod njenim imenom.
Preduzeće ima matični broj pod kojim se vodi kod nadležnog organa za statistiku.

Djelatnost

– Potrebno je diferencirati predmet poslovanja i djelatnost. Predmet poslovanja

su sve one djelatnosti kojima se preduzeće bavi. Predmet poslovanja je zbir svih aktivnosti
obuhvaćenih u jednoj ili više djelatnosti. Iz gore navedenog vidi se da je predmet poslovanja širi
pojam od djelatnosti. Preduzeće može obavljeti jednu ili više djelatnosti ako ispunjava propisane
uslove za obavljanje svake od tih djelatnosti. U principu, preduzeće može obavljati sve poslove,
osim ako nisu zakonom zabranjeni.

Sjedište preduzeća je

mjesto u kojem preduzeće obavlja djelatnost, ako se djelatnost

obavlja u više mjesta, onda se sjedištem smatra mjesto u kome je sjedište uprave koja upravlja.

Sjedište se upisuje u sudski registar.

11.

ASTUPANJE PREDUZEĆA

PUNOMOĆ

(

TRGOVAČKO ZASTUPANJE

)

Zastupanje je pravni posao profesionalnog lica koje nastupa u ime i za račun drugog

pravnog subjekta.

Zastupanje je manifestacija poslovne aktivnosti društva. U suštini svodi se na to

da odreñena osoba koja se profesionalno bavi zastupanjem u sklopu svoje privredne djelatnosti u
ime i za račun druge ličnosti obavlja pravne poslove utvrñene ugovorom.