I
УНИВЕРЗИТЕТ У НОВОМ САДУ
Факултет техничких наука
Момчило Кујачић
.-
ПОШТАНСКИ САОБРАЋАЈ
ФТН Издаваштво, Нови Сад, 2005.
7.
POŠTANSKE USLUGE
Obavljanje poštanskih usluga podrazumeva delatnost pošte koja čini prenos raznih
vrsta poštanskih pošiljaka od pošiljaoca do primaoca. Pod poštanskom pošiljkom
podrazumeva se sve ono što je pošta pod određenim uslovirrm primila od pošiljaoca, s tim da
to prenese i uruči primaocu.
Šire posmatrano pod uslugom se podrazumeva sve ono što možemo ponuditi tržištu a
što bi moglo da zadovolji neku potrebu korisnika.
Poštanske usluge možemo posmatrati:
- kao osnovnu delatnost poštanske organizacije koja obavlja poštanske usluge pod
određenim tržišnim uslovima,
- kao oblik komuniciranja ljudi u unutrašnjem i međunarodnom
poštanskom saobraćaju.
Pošta kao neophodna društvena institucija za masovno komuniciranje obavlja
delatnost od opšteg društvenog značaja. Pismonosna korespodencija se smatra važnom
socijalnom pojavom jer pismo vrši posebne funkcije u privrednom, porodičnom,
administrativnom, političkom, naučnom, pravnom i drugim oblicima korespondiranja između
ljudi i organizacija.
Bez obzira na društveni značaj poštanskih usluga, mi ćemo ih izučavati imajući u vidu
njihov tržišni karakter, jer se radi o privrednoj delatnosti koja kao i ostale saobraćajne grane
proizvodi i prodaje usluge.
7.1. KARAKTER TRŽIŠTA POŠTANSKIH
USLUGA
U sastavni deo tržišta saobraćajnih usluga ubrajaju se i poštanske usluge (prenos
pisanih saopštenja, stvari i roba kao i novčanih doznaka).
Javni poštanski saobraćaj je u poslednje dve decenije izložen dejstvu brojnih faktora
koji rezultiraju menjanjem njegovog okruženja kako na strani tražnje tako i na strani ponude
poštanskih usluga. Svakako najznačajnija promena sadržana je u gubljenju oreola zaštićenog
privrednog subjekta, tj. u gubljenju
99
zatvoreno (nepristupačno, samo u delu transporta koji se obavlja
sopstvenim sredstvima).
- Poštansko tržište u pogledu prilagodljivosti je elastično ako omogućava zamenu
jedne usluge drugom i ako je raspoloživost kapaciteta u toku celog dana (putem
samouslužnih aparata i kovčežića). Neelastičnost poštanskog tržišta se ogleda u
nemogućnosti zadovoljavanja potreba korisnika u određenom vremenskom periodu i
u pogledu vrste usluga što je posledica kašnjenja u primeni novih tehničkih rešenja i
neblagovremenom širenju mreže s jedne strane i nedovoljnoj diverzifikaciji usluga
sa druge strane.
- Poštansko tržište ima propisane rokove prenosa pošiljaka kao i radno vreme sa
korisnicima bez obzira na trenutnu tražnju za uslugama.
- Obaveza raspolaganja prostorom i radnom snagom bez obzira na potražnju čini
poštansko tržište masovnim u pogledu broja kanala opsluživanja i neograničenog
broja korisnika koji zadovoljavaju svoje potrebe u unutrašnjem i međunarodnom
poštanskom saobraćaju.
- Poštansko tržište direktno je pod uticajem okruženja u pogledu intenziteta i
oscilacija usluga kako vremenski tako i prostorno.
- Od poštanskog tržišta se očekuje velika diverzifikacija usluga uslovljena zahtevima
društvene zajednice, članstvom u Svetskom poštanskom savezu i zahtevima
korisnika.
- Poštansko tržište ima poseban tretman u pogledu plaćanja usluga i utvrđivanja
cena usluga.
- Usluge se naplaćuju uglavnom pre izvršenja (izuzetno ako postoje posebni ugovori
može i posle izvršenja usluga);
- Cene u unutrašnjem saobraćaju određuje društvena zajednica a u međunarodnom
osim društvene zajednice i Svetski poštanski savez.
Navedene specifičnosti poštanskog tržišta čine ga drugačijim od tržišta ostalih
saobraćajnih usluga.
7.2. SAVREMENE TENDENCIJE NA TRŽIŠTU
POŠTANSKIH USLUGA
Početkom sedamdesetih godina, od velike ekonomske krize koja je zahvatila privredni
sistem celog sveta, započinje proces preispitivanja funkcionisanja svih elemenata koji čine
privrednu strukturu. Na taj način i poslovanje pošte, čije uspešno tj. neuspešno delovanje
bitno opredeljuje položaj ostalih elemenata privredne strukture, postaje predmet analiziranja.
Ukratko rečeno, konstatuje se da je pošta u disproporciji sa vremenom u kojem deluje. Njeno
funkcionisanje odlikuje se sledećim karakteristikama:
- nepromenjivost uslužnog programa,
- nizak stepen produktivnosti,
101
- prihodi ne pokrivaju ostvarene troškove, i
- potpuni nesklad celokupnog radnog angažovanja poštanskih sistema sa onim šta
korisnici od njega očekuju.
Sve su to dovoljni razlozi za preduzimanje radikalnih promena u načinu
funkcionisanja ovog sistema. Naravno, država kao njegov osnivač i vlasnik, nije u mogućnosti
da bukvalno "uđe" u njega, da diktira pošti šta i kako treba da radi. Najjednostavniji i najlakši
put za iniciranje promene odnosa pošte prema svom okruženju jeste u promeni
institucionalnih uslova u kojima ovaj sistem funkcioniše. Upravo je to ono što čine države sa
razvijenim privredama, u kojima problemi sa poštom najviše dolaze do izražaja.
Dve su osnovne promene institucionalnog tipa kojima, na posredan način, država
podstiče promenu ponašanja pošte:
- organizaciono odvajanje pošte od telekomunikacija, i
- promena eksterne prirode - liberalizacija tržišta poštanskih usluga.
Zahvaljujući promenama u zakonodavnoj oblasti koja reguliše funkcionisanje javnih
poštanskih sistema, pojam konkurencije, koji je nekada bio u potpunom neskladu sa ovom
organizacijom, postaje njena stvarnost. Jednostavno, država određuje dva segmenta
poštanskih usluga: rezervisane i nerezervisane
usluge.
U kategoriji
rezervisanih usluga
delatnost pošte je zaštićena od eventualne pojave
konkurenata. Dakle, ovu grupaciju usluga mogu da "proizvode" samo i isključivo javne
poštanske uprave. Kakva su konkretno prava i obaveze pošte kada je reč o ovim uslugama?
Država striktno definiše sve osnovne parametre ovih usluga kao što su: njihova cena,
teritorija na kojoj će se pružati, nivo kvaliteta koji će pošta morati da poštuje, i si. Sa druge
strane, kako je cena takvih usluga formirana na nivou koji ne obezbeđuje pokriće troškova
njihove proizvodnje, država veštački održava njihovu "atraktivnost" za poštanske sisteme -
pokrićem one razlike imeđu prihoda i rashoda proistekle iz proizvodnje ovih usluga. Danas
oblast rezervisanih usluga, u najvećem broju zemalja, obuhvata isključivo prenos
pismonosnih pošiljaka.
Sve ostale usluge ubrajaju se u grupaciju
nerezervisanih,
kod kojih je dozvoljena
pojava konkurencije. U ovom slučaju poštanski sistemi u mogućnosti su da samostalno
organizuju svoje poslovanje. Drugim recima, nije prisutan momenat obaveze koji je nekada bio
jedna od osnovnih odrednica u delovanju pošte. Pošti se omogućava da samostalno donosi
sve odluke kada se radi o nerezervisanim uslugama(cenovna politika, pitanje kvaliteta, pitanje
stepena obuhvaćenosti tržišta je oslobođeno uticaja države i prelazi u striktnu nadležnost
poštanskih sistema). Međutim, ova regulativna funkcija države sada se zamenjuje
delovanjem konkurencije. Na taj način pošta postaje komercijalno preduzeće, što znači samo
jedan od faktora na strani ponude poštanskih usluga.
102
prelaze na teren pružanja usluga malim preduzećima i pojedincima, ranijoj isključivo poštanskoj
klijenteli. Razvoj elektronskih sredstava plaćanja predstavlja za poštu novu opasnost, ali i
priliku za unapređenje sopstvenih finansijskih usluga. Prema mnogim mišljenjima budući
razvoj pošte baziraće se upravo na ovoj kategoriji usluga, pa iz tog razloga treba posebnu
pažnju posvetiti analiziranju aktivnosti konkurenata u ovoj oblasti njene aktivnosti.
Dok bi prethodno opisanu konkurenciju poštanskim sistemima mogli nazvati i
tradicionalnom, s obzirom na vremenski period njene pojave, konkurencija predstavljena
različitim novim metodama komuniciranja posredstvom pošte danas u sve većoj meri
zamenjuje upotrebom sredstava kao što su: teletekst, videotekst videoton, računah i
terminali, personalni računah.
Ovi vidovi komuniciranja supstituišu onaj deo poštanskih usluga koje sada
predstavljaju osnovu egzistencije poštanskih uprava - prenos pismonosnih pošiljaka. Brojni su
zastupnici teze prema kojoj će se ova oblast angažovanja pošte naći u veoma teškom
položaju dok pesimisti čak smatraju da može izazvati i njegovo potpuno nestajanje.
7.2.2 Specifičnosti tražnje za poštanskim uslugama
a)
Vremensko i prostorno dimenzionisanje tražnje za poštanskim uslugama
Potrebe za saobraćajnim uslugama, čiji podsistem predstavljaju i poštanske usluge, su
izvedene potrebe, što drugim recima znači da je njihovo pojavljivanje uslovljeno dostizanjem
određenog nivoa razvoja robne proizvodnje i potrošnje, kao duhovnim, kulturnim i političkim
životom društva. Aktivnosti koje obavlja saobraća; predstavljaju samo jednu kariku u lancu
koja je neophodna za uspešno odvijanje celokupnog procesa društvene reprodukcije. Prenos
pošiljaka (informacija i roba) kojim se bavi poštanski saobraćaj izgubio bi svoj smisao kada ne
bi bilo zahteva stanovništva i privrede za uslugama ovakve vrste.
U cilju utvrđivanja karakteristika tražnje za poštanskim uslugama neophodno je prvo
odgovoriti na pitanje šta to pošta, svojim aktivnostima, omogućava korisnicima? Delatnost
poštanskih preduzeća formuliše se na sledeć način: preduzeća poštanskog saobraćaja
obavljaju prenos poštanskih pošiljaka
L
određenom vremenu na određenim relacijama u
skladu sa zahtevima korisnika. Iz prethodne definicije poštanske delatnosti proizilazi da je
obavljanje poštanskih usluga vezano za tačno određeno vreme i tačno određeni prostor.
Dakle, "proizvodnja" svake pojedinačne poštanske usluge ima svoju vremensku i prostornu
dimenziju.
Vremenski okvir tražnje za poštanskim uslugama ogleda se u činjenici da se potreba
za vršenjem poštanske usluge javlja u tačno određenom vremenu. Pomenuto "tačno
određeno vreme" je onaj trenutak kada npr. korisnik dođe u poštu sa namerom da pošalje
pismo, paket ili "potroši" neku drugu uslugu iz lepeze onih koje nudi pošta. Još jedna od
karakteristika poštanskih usluga jeste njihova tačnost - pošiljka će biti uručena u tačno
određenom vremenskom periodu od njenog prijema. Sa takvom dužinom trajanja celokupnog
procesa prenosa pošiljke računa i
104
