PRAKTIKUM IZ OPŠTEG

RATARSTVA

POLJOPRIVREDNI FAKULTET

UNIVERZITET U BANJOJ LUCI

Prof

Ilija

Komljenović

Doc

Danijela

Kondić

Banja

Luka

, 2011

SADRŽAJ

UVOD

.................................................................................................................................

KLIMA

POLJOPRIVREDNA

OCJENA

KLIME

............................................................

SVJETLOST

.......................................................................................................................

Sastav

svjetlosti

.............................................................................................................

Duljina

osvjetljenja

.......................................................................................................

TOPLOTA

..........................................................................................................................

VODA

(

VLAGA

) ...............................................................................................................

VAZDUH

............................................................................................................................

Vlažnost

vazduha

..........................................................................................................

Atmosferski

pritisak

gustina

vazduha

.........................................................................

Ciklona

anticiklona

.....................................................................................................

Nastanak

ciklone

anticiklone

.....................................................................................

Atmosferske

fronte

.......................................................................................................

Stacionarne

atmosferske

fronte

.............................................................................

Tople

fronte

...........................................................................................................

Hladne

fronte

.........................................................................................................

Fronte

okluzije

.......................................................................................................

Grmljavine

.....................................................................................................................

Munja

grom

................................................................................................................

Vjetar

.............................................................................................................................

Oblaci

........................................................................................................................

Padavine

.........................................................................................................................

Ekološki

značaj

kiseonika

............................................................................................

Ekološki

značaj

ugljen

dioksida

....................................................................................

Ekološki

značaj

azota

....................................................................................................

OSNOVNI

POKAZATELJI

KARAKTERA

KLIME

........................................................

Definicija

klima

zasnovana

podacima

padavina

......................................................

Definicija

klime

zasnovana

podacima

temperature

vazduha

...................................

Definicija

klime

zasnovana

podacima

padavina

temperature

vazduha

.................

Indeks

suše

Martonne-u

..............................................................................

Hidrotermički

koeficijent

Seljaninovu

.............................................................

BILANS

VODE

ZEMLJIŠTU

........................................................................................

Određivanje

koeficijenta

venjenja

.................................................................................

ODREĐIVANJE

FIZIĈKIH

OSOBINA

ZEMLJIŠTA

......................................................

Određivanje

zapreminske

mase

prave

(

zmp

) ................................................................

Određivanje

zapreminske

mase

prividne

(

ili

specifične

mase

prividne

) (

Zmv

) .........

Određivanje

ukupne

poroznosti

zemljišta

.....................................................................

Određivanje

retencionog

kapaciteta

zemljišta

(

) ......................................................

ODREĐIVANJE

HEMIJSKIH

OSOBINA

ZEMLJIŠTA

...............................................

Hemijske

metode

......................................................................................................

Fiziološko-hemijske

metode

....................................................................................

Fizičko-hemijske

metode

.........................................................................................

Biološke

metode

.......................................................................................................

Kalijum

.....................................................................................................................

Fosfor

......................................................................................................................

Azot

..........................................................................................................................

Određivanje

lakopristupačnog

fosfora

kalijuma

zemljištu

-metodom

..........

Određivanje

fosfora

..........................................................................................

Određivanja

kalijuma

.......................................................................................

EUF

metoda

.....................................................................................................

Određivanje

ukupnog

azota

zemljištu

Semimikro-

Kjeldahl

metodom

(

modifi

kacija

Bremner-u

, 1960) ....................................................................................

min

metode

..............................................................................................................

Izračunavanje

interpretacija

rezultata

min

metode

...............................................

Kalcijum

...................................................................................................................

Određivanje

reakcije

zemljišta

...........................................................................

Elektrometrijsko

određivanje

potrebe

krečom

Šahtšabel-u

............................

OBRADA

ZEMLJIŠTA

...................................................................................................

Ocjena

kvaliteta

obrade

zemljišta

............................................................................

ĐUBRENJE

ZEMLJIŠTA

...............................................................................................

Izračunavanje

mase

proizvedenog

stajnjaka

............................................................

Izračunavanje

norme

mineralnih

đubriva

.................................................................

PRIMJERI

NORMIRANJA

ĐUBRENJA

.......................................................................

Uticaj

zaoravanja

žetvenih

ostataka

(

slame

kukuruzovine

)

normu

đubrenja

....

Vrijeme

primjene

đubriva

........................................................................................

Specifičnost

đubrenja

leguminoza

suncokreta

.......................................................

Korekcija

đubrenja

prema

mehaničkom

sastavu

zemljišta

......................................

Đubrenje

kukuruza

šećerne

repe

............................................................................

Đubrenje

azotom

.....................................................................................................

Kalcizacija

kiselih

zemljišta

.....................................................................................

Fertirigacija

..............................................................................................................

Folijarna

dijagnoza

...................................................................................................

Odnos

koncentracije

hranjiva

biljci

sadržaja

hranjiva

zemljištu

.....................

Brza

analiza

hranjiva

soku

tkiva

biljke

(

Tissue

test

) ...........................................

SJETVA

...........................................................................................................................

Definicija

sjemena

....................................................................................................

Ispitivanje

čistoće

sjemena

......................................................................................

Ispitivanje

klijavosti

sjemena

...................................................................................

Ispitivanje

klijavosti

sjemena

kukuruza

hladnim

postupkom

(

Cold

test

) ........

UVOD

Kako u biocenozi uopšte, tako i u agrobiocenozi vlada odreĊeni okvir života koji se

oblikuje  pod  djelovanjem niza životnih  faktora.  Ovi  faktori  su  abiotiĉki  (zemljište  i  klima)  i
biotiĉki (kulturna biljka, domaća životinja  i ĉovjek)  kojima se pridružuju i drugi prateći orga-
nizmi, meĊu kojima posebnu ulogu imaju mikroorganizmi, korovi, insekti i zemljišna  makro-
fauna).

Zemljište i klima kao izvor energije ĉine nerazdvojnu cjelinu u koju se uklapaju koris-

ne biljke. Ĉovjek kao svjestan faktor  povezuje glavne faktore u usmjeren proces, koji treba da
omogući optimalne uslove za uzgoj biljaka. Pri tome, on mora da do maksimuma iskorišćava
povoljnost koju mu obezbjeĊuje  taj okvir a i da otklanja  prijetnje ili posljedice nepovoljnih
vegetacijskih faktora (nepovoljni vremenski uslovi, pojava bolesti, korova, štetnika, debalansa
mineralne ishrane biljaka itd).

Prirodni uslovi odreĊenog poljoprivrednog prostora, predstavljaju njegov prirodni

potencijal. On omogućuje ostvarenje odgovarajućeg proizvodnog efekta neke grupe gajenih
biljaka. Do koje će mjere ove mogućnosti biti iskorišćene , najviše zavisi od ĉovjeka, s jedne
strane od izbora sorte/hibrida, kao i njihove reakcije na postojeće uslove, a sa druge strane od
sposobnosti ĉovjeka da utiĉe na uslove sredine gajenih biljaka.

Polazeći od zakona o jednakoj vrijednosti svih proizvodnih faktora u poljoprivrednoj

proizvodnji, maksimalni proizvodni uĉinak postiže se uz optimalno prisustvo spomenutih fak-
tora.

Da bi se optimalno iskoristila prirodna energija, važno je da postoji sklad izmeĊu proi-

zvodnog potencijala poljoprivrednog podruĉja i produktivne sposobnosti gajenih biljaka.

Ĉovjekova uloga je da interveniše kako bi se postojeća energija što više iskoristila.

Upravo iz toga razloga, cilj ovog Praktikuma je da studente upozna kako i na koji naĉin, kao
budući struĉnjaci u okviru ratarske proizvodnje, otklone ono što biljkama u toku njihovog raz-
voja smeta a nadopune ono što im nedostaje.

KLIMA I POLJOPRIVREDNA OCJENA KLIME

lima i zemljište ĉine poljoprivredno stanište ili fiziĉki ambijent na kome je orga-
nizovana poljoprivredna proizvodnja. Zajedno ĉine nerazdvojnu cjelinu, te se

tretiraju kao poljoprivredni prostor u ekološkom smislu. Klima je faktor na koga ĉovjek ne
može uticati, ali ga može korigovati poznavajući odreĊene klimatske i vremenske parametre
kao i poznavajući biljke i njihove zahtjeve za odreĊenim meteorološkim elementima.

Vrijeme predstavlja stvarno stanje meteoroloških elemenata i meteoroloških pojava

u datom momentu.

On je dakle skup izvjesnih vrijednosti koji u odreĊenom momentu i datom mjestu daju

karakter atmosferskog stanja. Vremenski razmak za koji se daje karakteristika vremena obiĉno
nije kraći od 15 minuta, koliko je upravo potrebno za mjerenje svih elemenata. MeĊutim, u
poljoprivredi, pojam vremena ĉesto se odnosi na duži vremenski period npr: ĉas, dan, sedmica,
dekada, mjesec, godišnje doba, fenofaza biljke, vegetacioni period pa ĉak i godina.

Najvažniji meteorološki elementi i pojave su:

sunĉevo zraĉenje, zemljino izraĉivanje

(radijacija), vazdušni pritisak, temperatura vazduha, vlaţnost vazduha, pravac i brzina
vjetra, oblaci i magla, kiša i snijeg,

itd, (

Azzi,

1952).

Klima predstavlja skup vremenskih pojava odnosno atmosferskih procesa koje kara-

kterišu srednje fizičko stanje iznad nekog mjesta bilo većeg ili manjeg predjela zemljine povr-
šine.

Srednje fiziĉko stanje atmosfere dobija se iz dugogodišnjeg posmatranja (najmanje 30

godina) meteoroloških elemenata i pojava koji se sreĊuju i statistiĉki obraĊuju. Na taj naĉin
dobija se ĉitav niz odstupanja kako srednjih, tako i pojedinih ekstremnih elemenata od dobije-
nih prosjeĉnih vrijednosti.

Prema prostoru na kome se prouĉavaju klimatske karakteristike, za podruĉje živog

svijeta, klima se može podijeliti na, (

Azzi,

1952):

•

klimu zemljišta,

•

klimu atmosfere.

Vrijeme i klima imaju za poljoprivredu vrlo veliki znaĉaj jer vrijeme utiĉe na kvalitet i

kvantitet prinosa ratarskih i drugih kulturnih biljaka u toku jedne godine, dok se na osnovu kli-
matskih karakteristika vrši rejonizacija kulturnih biljaka i gajenje domaćih životinja.

Klimatski elementi od koje zavise fotosinteza i mnogi drugi životni procesi u biljci su:

1.Svjetlost.

Toplota.

Voda.

Vazduh

SVJETLOST

vjetlost je neophodna biljci kao izvor energije, odnosno obrazovanje hlorofila, fotosin-
tezi, izvor toplote, aktiviranje raznih fermenata u biljci koji regulišu razne životne pro-

cese odnosno etape razvoja (npr. klijanje sjemena, nicanje, cvatnje, oplodnje itd). Glavni izvor
energije, (odnosno svjetlosti) je sunce, premda se koristi i vještaĉka svjetlost (staklenici, hidro-
poni), ali je od znatno manjeg znaĉaja.

Iskorišćavanje sunĉevog svjetla u procesu fotosinteza zavisi od temperature, vlage, sadržaja

hranjiva u zemljištu, gustoće usjeva, površine lišca, od pravca redova biljaka, zasjenjivanja, itd.

Slika 1.

Oblici albeda

Svaka kulturna biljka za normalan rast i razvoj treba odreĊen minimum koliĉine svjetla

izražen u luksima.

Jedan luks je količina svjetlosti jedne svijeće mjerena na udaljenosti od

jednog metra.

Sunce po izlasku ima 2000 luksa a u podne 20 000 luksa. Grašak treba minimum

1100 luksa, kukuruz 1400

1800, pšenica i jeĉam 1800

2000, duvan 2200

2800, pasulj 2400

luksa.

Duljina osvjetljenja

užina osvjetljenja zavisi od dužine dana. Na ekvatoru dan traje uvijek 12 sati, a
kod nas je on najduži 22. juna a najkraći 22. decembra. Dužina osvjetljenja ili

insolacije

mjeri se satima osunĉavanja. Ritam života biljaka prilagoĊen je dužini dana i noći.

Dužina dana u glavnom periodu vegetacije (proljeće

jesen), sa udaljavanjem od ekvatora raste, a

u zimskom periodu opada.

Fotoperiodizam

je reagovanje biljaka na duţinu dana,

(Azzi, 1952

•

Biljke dugog dana

biljke koje za razvoj reproduktivnih organa moraju imati duži

dan od 14 ĉasova (pšenica, zob, raž, grašak, repa, mrkva, lan, spanać).

•

Biljke kratkog dana

biljke koje za razvoj reproduktivnih organa trebaju da

provedu odreĊeno vrijeme u slovima kraćeg dana (manje od 14 ĉasova) npr.

pamuk, konoplja, kukuruz, proso, paprika. hrizantema.

•

Neutralne biljke

podjednako se razvijaju u uslovima kratkog i dugog dana

(suncokret, jeĉam, paradajz, repica, heljda, ozimi mak, itd.)

Kulturne biljke malo koriste sunĉevu energiju (svjetlost), od ispod 1 do 5 % od koliĉi-

ne koja stigne na zemlju površinu. Da bi se ona bolje iskoristila treba voditi raĉuna o sljedećem:

• Da se kulture siju ili sade u optimalnim rokovima i optimalnoj gustoći.

• Da se koristi gdje je moguće sistem dva ili tri usjeva godišnje.

• Da se efikasno uništavaju korovi koji zasjenjuju kulturne biljke.

• Uzgoj zdruţenih usjeva.

• Sjetva i sadnja u pravcu sjever – jug.

• U voćarstvu i vinogradarstvu

prorjeĎivanje suvišnih grana radi boljeg

korišćenja svjetlosti i prorjeĎivanje suvišnih biljaka i stabala

TOPLOTA

etabolizam biljaka može se odvijati samo pri odreĊenim temperaturama. Od
toplote zavisi i mobilizacija biljnih hranjiva u zemljištu, život zemljišnih mikro-

organizama, mogućnost primjene raznih agrotehniĉkih mjera.

Sunce je glavni izvor toplote (drugi izvori su geotermalne vode, vulkani, gejziri).

Raspored toplote na zemlji nije jednak, pa postoji

prostorni

vremenski

. Prostorni

raspored može biti

vertikalni

horizontalni

. U horizontalnom rasporedu veću ulogu ima geo-

grafska širina, a toplota zavisi od ugla padanja sunĉevih zraka na zemlju i od dužine dana.

Na ekvatoru sunĉevi zraci padaju vertikalno, pa je njihov toplotni efekat maksimalan,

dok se ugao padanja sunĉevih zraka od ekvatora prema polovima smanjuje, pa zato po pravilu,
prema sjeveru i jugu toplota opada.

Sa geografskom širinom je u vezi zonalnost biljnog svijeta koji se naziva

biljno

geografske zone,

(

Azzi,

1952):

Tabela 1. Biljno

geografske zone

(

Azzi,

1952)

Najpovoljniji je umjereni topli pojas gdje se

danas nalazi najintenzivnija i najveća poljoprivredna
proizvodnja. Tropski pojas nije povoljan zbog intenziv-
nog rasta i razvoja korova, bolesti i štetnika i nemoguć-
nosti efikasne borbe protiv njih.

U vertikalnom pravcu, toplota je rasporeĊena po

nadmorskoj visini

. Povećanjem nadmorske visine, toplo-

ta opada. To je zato što sunĉevi zraci, dolazeći na zemlji-
nu površinu, prolaze kroz atmosferu, a da se pri tome ne
zagrijava već je zagrijava reflektovana toplota sa površi-
ne zemlje (toplotna radijacija).

Vremenski raspored toplote se dijeli na

godišnji

dnevni

, a on zavisi oci ugla padanja sunĉevih zraka. U

zimi je ugao padanja manji, pa je zato hladnije nego ljeti.

Za biljnu proizvodnju važne su toplotne prilike u prizemnom sloju atmosfere,

do 5 m

visine.

Za život biljke važne su

kardinalne temperaturne tačke

a to su

temperaturni minimum

optimum

maksimum

. Ispod temperaturnog minimuma i iznad temperaturnog maksimuma ne

mogu se odvijati fiziološki procesi u biljci. Sve biljke nemaju odreĊene kardinalne taĉke za sve
faze razvoja, nego su one razliĉite.

Biljno

geografske zone

Geografska širina

Polarna

Arktiĉka

Subarktiĉka

Hladna umjerena

Topla umjerena

Suptropska

Tropska

Ekvatorijalna

Slika 2

Zagrijavanje površine Zem-

lje zavisno od nadmorske visine

Za pšenicu, odnosno strne žitarice taj prag je 5

C, za kukuruz, soju, suncokret, pasulj

je 10

C, a za južne kulture je 15

C. Sabiranjem srednjih dnevnih temperatura vazduha uma-

njenih za 5, 10 ili 15

C, dobijemo

sumu efektivnih temperatura

, za cijeli vegetacioni period ili

za odreĊenu fenofazu razvoja biljke, koje se još zovu

toplotne

ili

termičke jedinice

(

Abbe

1905).

Na primjer, srednja dnevna temperatura vazduha na nekom podruĉju je 15

C, koja je

ujedno i aktivna temperatura. Efektivna je, ako se ova vrijednost umanji za temperaturni prag
od 5

C (za strne žitarice) ili 10

C (za okopavine), pa će efektivna temperatura iznositi 10 odno-

sno 5

C. Sabiranjem dnevnih efektivnih temperatura u toku mjeseca ili u toku vegetacije dobi-

ćemo sumu efektivnih temperatura vazduha ili sumu toplotnih jedinica.

MeĊutim, za izraĉunavanje sume efektivnih temperatura vazduha za kukuruz, koriste

se još dvije metode, koje se nazivaju:

GDUs jedinice

(

growing degree units

) ili GDD (

growing degree days

)

CHU jedinice

(

corn heat units

)

Obraĉun GDUs toplotnih jedinica vrši se na bazi sume dnevnih maksimalnih i mini-

malnih temperatura vazduha, podijeljeno sa 2, a potom umanjeno za 10

C (ili 5

C). Na prim-

jer, ako je 25. aprila izmjerena suma maksimalnih temperatura od 25 °C i suma minimalnih
temperatura vazduha 15

C , tada će za taj dan efektivna temperatura iznositi:

Izraĉunavanje CHU jedinica u nas se manje koristi jer je komplikovanije, ali se izra-

ĉunavanje može vršiti pomoću kompjuterskog programa.

Treba napomenuti da se prilikom raĉunanja, temperature vazduha manje od 10

C uzi-

maju kao 10

C, a temperature veće od 30

C kao 30

C. Svaki dan vegetacije kukuruza se izra-

ĉunavaju toplotne jedinice, i na taj naĉin dobijemo sume za cijeli vegetacioni period ili za odre-
Ċenu fenofazu razvoja biljke.

Postoje dva kriterijuma do kojeg momenta se izraĉunavaju toplotne jedinice, (

Ţugec,

1986):

Do momenta kada se vlaga zrna spusti na 30

32 %.

Do pojave takozvanog, crnog sloja na 50 % zrna kukuruza, koji se javlja na

pupčanoj strani zrna izmeĎu klice i omotača.

Ovaj sloj se javlja u vrijeme kada

prestaje priliv hranjiva iz stabla i listova u zrno.

Suma efektivnih temperatura koje su potrebne od poĉetka do kraja vegetacije za sazri-

jevanje gajenih biljaka su za: krompir 1500 do 3000

C, pšenicu 1200 do 2300

C, kukuruz 2400

do 3000

C, suncokret 2600 do 2800

C, šećernu repu 2400 do 2700

VODA (VLAGA)

ao i svim živim bićima, voda je biljkama neophodna tokom ĉitavog života u
svim fiziološkim procesima i nezamjenjiv je vegetacioni faktor. To potvrĊuje i

ovaj podatak, da mnoge gajene biljke u sebi sadrže oko 93 % vode a ponekad i više, premda
sadržaj vode u biljci u svim dijelovima biljnih organa ili tkiva nije isti. Ćelije mladih listova
sadrže najviše vode, a zatim neki plodovi, kao na primjer u lubenice. Najmanji sadržaj vode je
u sjemenu. Pri tome treba naglasiti da najveću koliĉinu vode koju biljka usvoje korijenovim
sistemom, propusti kroz svoj organizam i vraća ga nazad u atmosferu. To znaĉi da ta koliĉina

vode ima

tranzitni karakter

. Od ukupno usvojene vode, kroz biljku proĊe 90% tranzitne vode,

koja se gubi u procesu transpiracije, dok 1 % predstavlja

hemijski vezanu

vodu ili

konstitucio-

nu vodu

koja ima ulogu u hidrataciji biljnog tkiva, kao i u fotosintezi za sintezu organskih jedi-

njenja.

Proces otpuštanja vlage iz biljke u atmosferu naziva se

transpiracija

. To je vrlo važan

fiziološki proces, jer se na njemu zasniva transport biljnih hranjiva rastvorene u vodi koju biljka
usvaja svojim korijenom i prenosi ih sprovodnim snopićima (

ksilem

) u nadzemne dijelove.

Stvorena organska materija u nadzemnim dijelovima biljke, prenosi se vodom kroz sprovodni
sistem (

f1oem

) u druge dijelove biljke. Osim toga. voda biljkama služi i za termoregulaciju.

Naime, ako se temperatura vazduha poveća, povećava se i transpiracija, i na taj naĉin snižava
temperatura vazduha oko biljke, (stvara se povoljniji mikroklimat) ili se smanjivanjem turgora
lista, smanjuje aktivna površina lista u dodiru sa vazduhom. Prema tome, na osnovu gore izne-
senog, može se reći da je voda nezamjenjiv vegetacioni faktor jer obavlja više funkcija,
(

Molnar i Milošev

, 1997):

• Sastavni je dio ćelija i biljnog tkiva.

• Rastvarač je mineralnih materija potrebnih u ishrani biljaka.

• Transportno je sredstvo za mineralna hranjiva u biljku i biljnih asimilata iz lista

u druge dijelove biljke.

• Neophodna je za izgradnju organske materije u procesu fotosinteze.

• Učestvuje u biohemijskim procesima u biljci.

• Neophodna je za stvaranje odreĎene napetosti u ćelijama biljke koji se stvara po

zakonima osmoze, a naziva se turgor.

• Termoregulator je za vrijeme visokih temperatura vazduha.

Svakako da biljke nemaju jednake potrebe za vodom, što zavisi prije svega od vrste

gajene biljke, a potom i od sorte ili hibrida, vremenskih prilika u toku vegetacije, tipa i plodnos-
ti zemljišta, prije svega njegovih hemijskih i vodo

vazdušnih osobina itd.

Kao najbolji pokazatelj potreba biljaka za vodom jeste

transpiracioni koeficijent, koji

predstavlja količinu transpirisane vode potrebnu za stvaranje 1 kg suve materije

Za kukuruz, transpiracioni koeficijent iznosi 230

360, pšenica 450

600, za većinu

povrtarskih kultura 500

800. Dakle, biljke nemaju jednake potrebe prema vodi, stoga se one

mogu podijeliti na, (

Azzi,

1952):

•

Kserofite

uspijevaju uz manji utrošak vode (sirak, suncokret, proso, kukuruz,

šećerna repa, lubenica, mrkva, luk itd.)

•

Mezofite

troše umjerenu koliĉinu vode (pšenica, jeĉam, ovas, krompir, paradajz) .

•

Higrofite

trebaju veliku koliĉinu vode (pirinaĉ, kupus, paprika. grašak, crvena

djetetlina, lupina, soja, trave itd.)

VAZDUH

azduh je jedan od elemenata klime, a za žive organizme predstavlja, sa svojim

sastavom a takoĎe i kretanjem (vjetrom

), vrlo znaĉajan ekološki faktor. Vazduh

je mješavina razliĉitih gasova, ĉija je koncentracija na zemljinoj površini manje više postojana.
Iz tog razloga, u svim oblastima gdje se gaje biljke, apsolutno suv vazduh sadrži oko

78,08 %

azota, 20,95 % kiseonika i 0,03 % ugljen dioksida

. Pored ova tri, u vazduhu se nalaze stalni ili

povremeno slijedeći gasovi: argon. neon, ksenon, radon, kripton, vodonik, ozon i neki drugi.

Vlaţnost vazduha

U vazduhu je uvijek prisutna i odreĊena koliĉina vodene pare (vlažnost vazduha). Ona

je veća ili manja, zavisno od toplote, blizine vodene površine. Zbog toga je vlažnost vazduha u
primorskim podruĉjima redovno veća nego u kontinentalnim dijelovima.

Ciklona i anticiklona

va pojma koji se najĉešće susreću u "meteorološkim" razgovorima su ciklona i
anticiklona. MeĊu laicima, ciklona i anticiklona se povezuju s "ružnim" i

"lijepim" vremenom. No, tip vremena je vezan uz atmosferske fronte.

Nastanak ciklone i anticiklone

Nastanak ciklone i anticiklone je usko vezan uz vazdušne mase. Vazduh je vrlo inertna

materija koja vrlo sporo poprima svoja svojstva, ali ih isto tako sporo i mijenja. Npr, odreĊena
masa vazduha koji stoji nekoliko dana nad sjevernim Atlantikom postaje vlažna i u prizemlju će
imati temperaturu površine oceana

zimi nisku, ljeti nešto višu, dok će odreĊena masa vazduha

koja stoji nekoliko dana iznad Sahare postati vruća i suva, a ako stoji iznad pola, hladna i suva.
Takva masa vazduha, koji može imati razmjere od nekoliko hiljada kilometara naziva se vazdu-
šna masa.

Granica izmeĊu dvije vazdušne mase naziva se

atmosferska fronta

. Ukoliko se vaz-

dušne mase ne pomiĉu, tada se njihova granica naziva stacionarna atmosferska fronta. No dodir-
na ploha dviju vazdušnih masa razliĉite temperature je u termodinamiĉkom smislu podruĉje
povišene energije. Naime, u ovom sluĉaju javlja se klasiĉan primjer "

toplinske mašine

", kakav

su i benzinski ili parni motor. Hladni rezervoar predstavlja hladna, a topli topla vazdušna masa.
Kako svaki sistem u našem svemiru nastoji doći u stanje sa što manjom energijom, to će i atmo-
sfera nastojati smanjiti koliĉinu toplinske energije u podruĉju fronte. Zakon o oĉuvanju energije
govori kako energija ne može nestati niti nastati iz niĉega, već jedino mijenjati svoj oblik i polo-
žaj. U skladu s tim, atmosfera može višak toplinske energije samo pretvoriti u neki drugi oblik,
npr mehaniĉku ili neku drugu energiju. Njen krajnji cilj je zapravo da poništi temperaturnu raz-
liku vazdušnih masa, a to će najjednostavnije napraviti tako da ih "promiješa". U tom smislu, na
stacionarnoj fronti prvo nastaje jedan talasni poremećaj, zaĉetak onoga što će ubrzo postati
ciklona, hladna vazdušna masa poĉinje nadirati nad podruĉjem tople vazdušne mase i obrnuto.
Granicu vazdušnih masa gdje hladni vazduh zauzima podruĉje toplog vazduha naziva se

hladna

atmosferska fronta

, a gdje topli vazduh zauzima podruĉje hladnog

topla atmosferska fron-

. Na cijelom tom podruĉju dolazi do pada atmosferskog pritiska, uz najveći pad na samom

brijegu talasa. To podruĉje sniženog pritiska naziva se

ciklona

Pad pritiska u središtu ciklone uzrokuje tzv. gradijentnu silu koja nastoji ubrzati vaz-

duh iz rubnog podruĉja prema centru. MeĊutim, ĉim vazduh krene prema centru, zbog Zemljine
rotacije javlja se Coriolisova sila (zapravo pseudosila), koja u hemisferi skreće vjetar udesno (na
južnoj polutki ulijevo, tamo se ciklone "vrte" u smjeru kazaljke na satu). Kada se gradijentna i
Coriolisova sila uravnoteže uspostavlja se gotovo kružno jednoliko gibanje vazduha oko centra
ciklone. Takvo strujanje vazduha naziva se

geostrofiĉki vjetar

Dio toplotne energije se troši na održavanje geostrofiĉkog vjetra, odnosno kruženje

vazduha u cikloni, a drugi na ostale procese. Koliĉina i brzina pretvaranja toplinske u mehaniĉ-
ku i ostale vidove energije ovisi o mnogim ĉiniocima: o poĉetnim fiziĉkim svojstvima vazduš-
nih masa, o podlozi preko koje se ciklona kreće, o fiziĉkom stanju okolne atmosfere.

Ciklone se na sjevernoj hemisferi kreću u pravilu od zapada prema istoku, no moguća

su i odstupanja od pravila. Posebno su, u prognostiĉkom smislu, interesantni sluĉajevi kada
ciklona na svom putu stane i krene unazad, ponovno prema zapadu. Takvo gibanje se zove ret-
rogradno. Praćenje kretanja ciklona je pokazalo kako one zimi putuju nešto južnije, dok se ljeti
njihove putanje nalaze sjevernije, te da postoje i odreĊene "staze" kojima ciklone najĉešće putuju.

Ciklone prosjeĉno žive 5 do 7 dana, ali je moguće da se ciklona na svom putu

"obnovi" pa traje i dulje. Raspad ciklone zapoĉinje kada hladna fronta poĉinje dostizati toplu, te
hladni vazduh u prizemlju potiskuje topli u visinu. Time se zapravo stvara termodinamiĉki sta-
bilna situacija s jezerom toplijeg vazduha u visini.

Takav tip atmosferske fronte naziva se

okludirana fronta ili fronta okluzije, a ciklo-

nu okludirana ili stara ciklona

Anticiklone

su podruĉja povišenog vazdušnog pritiska izmeĊu ciklona i u pravilu ter-

modinamiĉki  stabilna.  Kako  je  gradijentna  sila  u  anticiklonima  usmjerena  od  središta  prema
rubovima, to Coriolisova sila na sjevernoj hemisferi usmjerava geostrofiĉko strujanje u smjeru
kazaljke na satu. Vertikalna strujanja su u usponu što otežava stvaranje oblaka, izuzev dnevnog
razvoja naoblake lijepog vremena. Ako je anticiklona nastala na mjestu raspadnute okludirane
ciklone, tada će zbog povećane vlažnosti vazduha, te temperaturnih inverzija u njoj vrijeme biti
"mljeĉno"  uz  smanjenu  vidljivost  zbog    jutarnje  magle.  Kako  se  topli  vazduh  spušta  prema
zemljištu  inverzije nestaju, nebo postaje "plavije", vidljivost veća, a jutarnje magle sve kraće i
rjeĊe. Zadnjeg dana anticiklone, kada je topli vazduh dosegnuo tlo vidljivost će biti maksimal-
na, udaljeni objekti i objekti na obzoru vrlo jasni, a nebo "kristalno" plavo. No, pritisak vazdu-
ha tada poĉinje padati.

Pri dinamiĉnim procesima u atmosferi mogu nastati tvorevine kao atmosferska dolina

kojom se proteže fronta ili greben kao usko podruĉje povišenog pritiska izmeĊu dviju dolina ili
ciklona. Grebeni naĉelno uzrokuju prolaznu stabilizaciju vremena ili prerastu u pravu anticiklo-
nu.  Pojavljuje  se  i      sedlo,  što  predstavlja    barsku  oblast  izmeĊu  dva  unakrsno  rasporeĊena
ciklona i anticiklona.  Pritisak vazduha se neprestano mijenja po vremenu i prostoru zbog ĉega
se i barski sistemi mijenjaju, premještaju i mijenjaju svoj intenzitet.

Ciklon i anticiklon kreću se prosjeĉnom brzinom 30

40 km/h, a traju 1

2 a najviše 7 dana.

Atmosferski frontovi se stvaraju u ciklonu, te je vrijeme u ciklonu uglavnom uslovlje-

no frontalnim oblaĉnim sistemima i padavinama.

Atmosferske fronte

asoviti omotaĉ oko naše planete naziva se atmosferom. Debljina atmosfere je
oko 1000 kilometara, ali onaj "aktivni dio" u kojem se zbivaju procesi (vrijeme)

debeo je tek nekih 10

tak kilometara. U uporedbi s promjerom Zemlje (srednji iznosi 6.367,45

km), atmosfera je tanka kožica što obavija našu planetu.

Površina naše planete, gledajući globalno, ima nekoliko osnovnih oblika: vodene

površine, pustinje, polarna podruĉja, tropska podruĉja, i nekoliko drugih tipova kopnenih povr-
šina. Boraveći neko vrijeme nad podlogom s odreĊenim svojstvima, npr nad hladnim ili toplim
oceanom,pustinjom, velike mase vazduha će poprimiti svojstva same podloge, te će postati suhi
ili vlažni, hladni ili topli.

Vazdušna masa je velika zapremina vazduha odreĊenih svojstava koja je poprimila

boraveći neko vrijeme nad odreĊenom podlogom. Mogu biti npr. polarna vazdušna masa, sje-
vernoatlantska, kontinentalna, sibirska, sredozemna, pustinjska, a u pogledu fiziĉkih svojstava
mogu biti hladne, tople, suhe, vlažne, stabilne, nestabilne

Atmosferske fronte su uska graniĉna podruĉja izmeĊu atmosferskih vazdušnih masa.

U termodinamiĉkom smislu one predstavljaju vazdušne toplinske mašine na makro i mezo ska-
li. Za obiĉne ljude prolazak atmosferske fronte predstavlja "ružno" vrijeme praćeno naoblakom,
kišom, pljuskovima, dok su za meteorologe prirodne pojave od ogromnog znaĉenja jer predvi-
Ċanje njihovog nastanka, praćenje, predviĊanje kretanja i vrijeme trajanja pojave predstavlja
okosnicu meteorološkog posla. Atmosferske fronte su u sastavni dijelovi ciklona.

Atmosferski front je graniĉna površina izmeĊu dve vazdušne mase razliĉitih fiziĉkih

osobina. Na sinoptiĉkoj karti se ucrtava na mjestu gde se sijeku frontalna površina i površina
zemlje. Ucrtavanje se vrši linijom odgovarajuće boje i ta linija se naziva linija fronta.

Frontovi se dijele na:

Stacioniranu atmosfersku frontu

– fronta vazduha u kojem nema znaĉajnih pomje-

ranja vazdušnih masa.

Hladnu frontu

– u kojoj se hladan vazduh kreće u pravcu toplog. Topli vazduh

odstupa i zamenjuje ga hladni. Ova fronta donosi zahlaĊenje.

Topla fronta

u kojoj se topli vazduh kreće u pravcu hladnog. Hladan vazduh odstu-

pa a zamenjuje ga topli. Ova fronta donosi zatopljenje.

Postoje

spora i brza hladna fronta

Spore hladne fronte u

oblaĉnom sistemu

astaju

kada hladan vazduh zauzima podruĉje

stabilnog toplog vazduha. Ovdje će prevladavati slojevita naoblaka, kišni nimbostratusi (Ns), te
alto-stratusi (As) iznad njih. Iza hladne fronte, u podruĉju "vedrine", dolazi do stvaranja novog
"reda" kumulusne (Cu), kumuluse kongestuse (Cu con) i kumulimbuse naoblake, (Cb). Ta lini-
ja se još naziva i "sekundarna hladna fronta", mada se tu zapravo ne radi o pravoj fronti nego o
jakoj termiĉkoj aktivnosti.

Brze

hladne fronte

nastaju

kada

hladan vazduh zauzima podruĉje nestabilnog toplog

vaz-duha. Usljed te nestabilnosti dolazi do naglog uzdizanja toplog vazduha te stvaranja olu-
jnih kumulonimbusa (Cb) praćenih jakim udarima vjetra, pljuskovima i grmljavinom. Ispred
ovakve hladne fronte dolazi do pupanja kumulusa (Cu) i kumulusa kongestusa (Cu con). Iza
fronte, u podruĉju "vedrine", usljed jake termiĉke aktivnosti dolazi do stvaranja sekundarne
hladne fronte.

Hladnih frontova ima dve vrste:

1. Hladni frontovi prve vrste su oni koji se sporo kreću.

2. Hladni frontovi druge vrste su oni koji brzo kreću i premještaju

U odnosu na geografsku raspodelu vazdušnih masa, frontovi mogu biti:

1. arktički,

koji dijeli arktiĉki i polarni vazduh,

2. polarni,

koji dijele polarni i tropski vazduh,

3. tropski,

koji dijele tropski i ekvatorijalni vazduh.

Fronte okluzije

Kako je hladna fronta brža od tople, to će ona nakon nekog vremena, ĉetiri do pet dana

u prosjeku, dostignuti toplu frontu. Drugim rijeĉima, hladan vazduh će dostignuti hladnu vaz-
dušnu masu koju je topli vazduh gurao ispred sebe. Usljed toga će topli vazduh biti potisnut u
visinu, što je i logiĉno jer je specifiĉno lakši od obje hladne vazdušne mase. Sada se pojavljuju
tri vazdušne mase: dvije hladne u prizemlju i jednu toplu iznad njih. Ova situacija se naziva

okluzija

. Spomenute hladne vazdušne mase se ipak razlikuju u temperaturi, pa u ovisnosti o

tome možemo govoriti o dvije vrste okluzije:

1. Okluzija tipa tople fronte.

2. Okluziji tipa hladne fronte.

Okluzija predstavlja završni ĉin u životu ciklone. Smisao ciklone je bio miješanjem

vazdušnih masa poništiti temperaturnu razliku meĊu vazdušnim masama, odnosno smanjiti en-
ergetski nivo sistema, što je sada i postignuto. Još je nešto malo energije ostalo što održava
oblaĉni sistem, koji ĉak u sebi može sadržavati i maskirane kumulonimbuse (

). Ali to je zap-

ravo kraj. Ciklona može postojati još najviše dan ili dva.

Oblaĉni sistem okluzije tipa

hladne fronte

nastaje kada hladni vazduh sustigne drugu

hladnu vazdušnu masu (u biti samoga sebe) je ipak nešto hladniji te se najnižem sloju javlja tip
hladne fronte. Oblaĉni sistem može sadržavati maskirane kumulonimbuse (

), što je vrlo opa-

sna situacija za vazdušni promet pošto su vizualno teško ili gotovo nikako uoĉljivi.

Oblaĉni sistem okluzije tipa

tople fronte

se pojavljuje kada hladni vazduh koji sustigne

drugu hladnu vazdušnu masu ali ipak nešto topliji od nje te u najnižem sloju javlja tip "tople fronte".

Grmljavine

Grmljavina je atmosferska pojava koja je povezana sa kumulonimbusima, elektriĉnim

pražnjenjem u obliku munje uz snažan efekat pucnja groma i pljuskovitim padavinama.

U zoni grmljavinske aktivnosti javlja se istovremeno javlja jaka turbulentnost

vazduha, pražnjenja munja, intenzivno zaleĊivanje i grad.

Grmljavine se stvaraju:

a) Pri nejednakom zagrijavanju donjeg sloja vazduha.

b) Pri brzom dizanju toplog vazduha, a pri nastupanju hladnog u atmosferskom

frontu.

c) Pri dizanju vazduha duţ planinskog grebena.

Munja i grom

Munja je elektriĉno pražnjenje izmeĊu nabijenih polja razliĉitog elektriciteta, a nastaje

kada u kumulonimbusu napon elektriĉnog polja dostigne 10000 V na 1cm. Pražnjenje se vrši
izmeĊu razliĉitih oblaka i njihovih dijelova, kao i izmeĊu oblaka i zemlje. Elektriĉna pražnjenja
mogu da budu u vidu linijskih i loptastih munja.

Linijska munja

je dužine 2

3 km, a može da dostigne i do 30km, preĉnika oko 15cm u

cik

cak liniji.

Loptasta munja

je sfernog ili kruškastog oblika crvenkaste boje. U atmosferi su zapa-

žene loptaste munje preĉnika do 27cm, a u blizini zemlje 10

20 cm.

Grom

(prasak) nastaje zbog toga sto se vazduh u kanalu pražnjenja brzo širi, jer se

naglo zagrijava. Naglo (eksplozivno) širenje vazduha ili prasak groma se ĉuje na daljinu do 35
km, a ponekad i do 50 km.

Grmljavine mogu da budu unutar masovne (toplotne ili lokalne) i frontalne.

Toplotne grmljavine

nastaju usled zagrijavanja vazduha i one ne predstavljaju opas-

nost jer su izolovane i mogu se zaobiĊi.

Grmljavine u nestabilnim hladnim vazdušnim masama nastaju prilikom dolaska hlad-

nije vazdušne mase na toplije tlo gdje se zagrijavaju i postaju nestabilne, pa se u njima razvijaju
kumulusi i kumulonimbusi.

Ornografske

grmljavine nastaju usled dizanja nestabilnog vazduha duž planinskih padina.

Frontalne

grmljavine mogu da se jave na hladnom i toplom frontu. Na hladnom fronto

grmljavine nastaju usljed naglog istiskivanja toplog vazduha od strane hladnog koji postaje nestabi-
lan i zato se u prednjem dijelu fronta stvaraju snažni kumulonimbusi. Na toplom frontu grmljavine
su rijetka pojava. U neposrednoj blizini hladnog fronta nastaju predfrontalne grmljavine.

Vjetar

Vjetrovi su približno horizontalna kretanja vazduha u atmosferi. Nastaju kao posljedi-

ca  razliĉitog  barometarskog  pritiska  u  atmosferi.  Razliĉitim  zagrijavanjem  vazduha nad mor-
skim površinama i nad kopnom, stvaraju se oblasti visokog i niskog pritiska, oblasti barometar-
skog  maksimuma  i  barometarskog  minimuma  (oblasti  ciklone  i  anticiklone).  Tada  strujanje
vazduha (vjetar) poĉinje od oblasti barometarskog maksimuma ka barometarskom minimumu.
Vjetrove takoĊe može prouzrokovati razliĉito zagrijavanje atmosfere u toku ljeta i zime. Razlog
ovome  je  sferni  oblik  Zemlje i neravnost njene  površine. Dok  se  jedna  strana  svijeta  grije na
suncu, druga se hladi zraĉeći svoju energiju u svemir.

Vjetar kao linearnu veliĉinu karakterišu

pravac

brzina.

Pravac vjetra se odreĊuje prema

strani svijeta odakle duva i oznaĉava se stepenima. Npr. pravac vjetra iz 360

znaĉi da vjetar

duva sa sjevera. Brzina vjetra se izražava u metrima na sekund (m/s) ili kilometrima na sat (km/
h). Prizemni vjetar se mjeri pomoću

anemometara

električnih vjetrokaza

, a visina pomoću

pilot

balona

radio sondi

. Usljed djelovanja devijacione sile, sile trenja, sile teže i centrifugal-

ne sile, prizemni vjetar duva pod izvjesnim uglom u odnosu na izobare, skrećući u stranu nis-
kog atmosferskog pritiska. Brzina vjetra sa povećanjem visine raste usljed smanjenja sile trenja
i dostiže maksimum na visini 1,5

2 km ispod tropopauze. Maksimalna brzina u tom sloju može

da dostigne i preko 150 km/h. Sa povećanjem visine pravac vjetra se mijenja i zavisi od raspo-
reda pritiska na visini.

Ekološki znaĉaj kiseonika

iseonik svim živim bićima služi za disanje, kao i u procesu oksidacije. Za biljke.
koje svojim korijenovim sistemom žive u zemljištu, a nadzemnim dijelovima

iznad zemlje, znaĉajno je da za proces disanja imaju dovoljne koliĉine kiseonika. U zemljištu.
po pravilu, manje je kiseonika jer se procesom mineralizacije organske materije nagomilava
CO

, dok se sadržaj kiseonika smanjuje. Otuda je za biljke znaĉajno da se u toku vegetacije

odvija pravilna izmjena gasova sa spoljašnjom atmosferom. Ovaj proces se naziva

aeracija

ili

disanje zemljišta

. U moĉvarnim i glinovitim zemljištima, proces aeracije je slabiji, pa je u vezi s

tim potrebno preduzimati odreĊene agrotehniĉke mjere u cilju poboljšanja procesa aeracije
(provjetravanja).

Ekološki znaĉaj ugljen dioksida

gljen dioksid je biljkama neophodan za obavljanje fotosinteze. Nedostatak ugljen
dioksida, smanjuje fotosintezu biljka. Njegova koliĉina u atmosferi je manje

više

stalna i iznosi 0,03 % ili 0,57 mg/l vazduha, premda su moguća stanovita kolebanja koncentraci-
je, zavisna godišnje sezone, godine pa ĉak dana i noći. Prizemni sloj atmosfere ima veću kon-
centraciju CO

, što je razumljivo. zbog disanja biljaka ili mikrobiološke razgradnje organske

materije. Glavni izvor CO

je disanje biljaka i životinja kao i djelovanju mikroorganizama.

Mogući su i drugi izvori: sagorijevanje organske materije, erupcija vulkana itd.

Zemljišta se razlikuju meĊusobno po intenzitetu obrazovanja ugljen dioksida i njegovoj

izmjenjivosti  sa  atmosferom,  upravo  po  procesu  poznatom  kao    aeracija  ili  disanje  zemljišta.
Zemljišta bogata humusom, strukturna, dobro aerisana, dobrog toplotnog i vodnog režima imaju
bolje  disanje za razliku  od  teških,  glinovitih i  vlažnih  zemljišta.  Na  takvim zemljištima može
doći  do nagomilavanja CO

zbog slabe aeracije. Kada koncentracija ugljen dioksida u takvim

zemljištima doĊe na granicu

od 1 % nastupa uginuće biljaka

, naroĉito u fazi klijanja i nicanja,

(

Molnar i Milošev,

1997).

Ekološki znaĉaj azota

zot je za biljke od velikog znaĉaja, jer služi za obrazovanje bjelanĉevina, ĉiji je on
najvažniji sastojak. On se u atmosferskom vazduhu nalazi u velikim koliĉinama

oko 78 %. MeĊutim, azot je u vazduhu u elementarnom stanju, pa ga biljke izuzev nekih bakte-
rija ne mogu usvajati. Atmosferskim azotom za sintezu organske materije mogu da se koriste
samo bakterije na korijenu leguminoza (

Bacterium radicola

Asotobacter sp

L.,

C1ostndium

) i neke druge sintetišući ga u svoje tijelo, a nakon njihove smrti dolazi do minerali-

zacije i oslobaĊanja azota u obliku nitrata, koji je kao takav usvojiv za biljke. Na ovaj naĉin se
biljke u najvećoj mjeri opskrbljuju azotom pa ĉak i do 150

200 kg/ha nitrata. Obrazovanje

nitrata u atmosferi iz elementarnog stanja N, dešava se i pri elektriĉnim pražnjenjima (munje),
koji kasnije putem kiše dolazi u zemljište. Na ovakav naĉin se biljke mogu opskrbiti nitratima
ali znatno manje nego putem simbiotskih bakterija. U prosjeku je ta koliĉina

oko 30 kg/ha nit-

rata.

Ovaj fenomen je iskorišćen u tehnološkom procesu proizvodnje azotnih Ċubriva (Haber

Bosh

ov postupak), (

Molnar i Milošev

, 1997).

OSNOVNI POKAZATELJI KARAKTERA KLIME

lima kao spoljni faktor u najvećoj mjeri utiĉe na biljnu proizvodnju. S obzirom
da ĉovjek na klimu ne može uticati, odnosno ne može je mijenjati zavisno o nje-

govim potrebama, nužno joj se prilagoĊavati. Iz tog razloga. prinuĊen je da gajenje biljaka prila-
goĊava karakteristikama podruĉja u kojem on djeluje. Prilikom uvoĊenja u proizvodnju neke
kulture (sorte ili hibrida) na odreĊeno podruĉje, potrebno je detaljno prouĉiti klimatske uslove
koji vladaju tim podruĉjima i ocijeniti pogodnost ekoloških uslova za njenu proizvodnju.

Poznavajući karakter klime i kolebanja vremenskih uslova, u pojedinim godinama,

mogu se planirati odreĊeni agrotehniĉki zahvati, kao što su Ċubrenje, obrada zemljišta, sjetva i
sadnja, zaštita, navodnjavanje ili odvodnjavanje itd. Prema tome, za uspješnu biljnu proizvod-
nju prethodno je potrebno definisati klimu regiona. Postoji više definicija klime, (

Ţugec,

1986):

1. Definicija zasnovana na podacima padavina.

2. Definicija zasnovana na podacima temperature vazduha.

3. Definicija zasnovana na podacima padavina i temperature vazduha.

Definicija klima zasnovana na podacima padavina

Ocjena klime zasnovana samo na osnovu koliĉine padavina na nekom podruĉju u toku

godine, neprecizna je, jer ne uzima u obzir temperaturu vazduha i njihovo meĊudjelovanje, te se
na taj naĉin može steći pogrešna slika o karakteru klime ispitivanog regiona. Isto tako ne uzima
u obzir godišnji raspored padavina.

Tabela 2. Geofizička podjela klime prema godišnjoj sumi padavina

(

Azzi,

1952)

Definicija klime zasnovana na podacima temperature vazduha

Ocjena klime na osnovu srednje godišnje temperature vazduha je takoĊe neprecizna.

jer se u ovom sluĉaju u obzir ne uzima godišnja koliĉina padavina, koja inaĉe u najvećoj mjeri
utiĉe na karakter klime odreĊenog podruĉja, kao i godišnji raspored temperatura vazduha.

Definicija klime zasnovana na podacima padavina i temperature vazduha

ovoj grupi definicije klime, a koja se najĉešće koristi, postoje razliĉite metode
ocjena karaktera klime i njihove pogodnosti za biljnu proizvodnju, zasnovane ne

na meteorološkim podacima godišnje koliĉine padavina i srednje godišnje temperature vazduha.
Ove metode nazivaju se zajedniĉkim imenom

agroklimatski pokazatelj

, a to su izmeĊu ostalih

kišni faktor po Lang

u, modifikacija kišnog faktor po Graĉanin

u, indeks suše po De Martonne

u, hidrotermiĉki koeficijent po Seljaninov

u, klimadijagram po Walter

u i Liethu

Kišni faktor (KF) po Lang

Godišnja suma padavina (mm)

Karakter klime

< 250

Aridna (suva)

250

500

Semiaridna (polusuva)

500

1000

Subhumidna (poluvlažna)

1000

1500

Humidna (vlažna)

> 1500

Perhumidna (vrlo vlažna)

Srednja godišnja temperatura vaz-

duha (

Karakter klime

< 0,5

Nivalna

0,5

4,0

Hladna

4,0

8,0

Umjereno hladna

8,0

12,0

Umjeeno topla

12,0 – 20,0

Topla

>20,0

Vruća

Tabela 3. Geofizička podjela klime prema srednjoj godišnjoj temp.vazduha

(

Gračanin

, 1950)

godišnja suma padavina (u mm)

godišnji prosjek temperatura vazduha u

Tabela 7. Podjela klime na osnovu mjesečnog kišnog faktora (KFm) prema

Gračaninu 1950)

Mjeseĉni kišni faktor (KFm)

Karakter klime

< 303

Aridna

3,4

Semiaridna

5,1

6,6

Semihumidna

6,7

13,3

Humidna

> 13,3

Perhumidna

Dakle, klima u avgustu podruĉju opštine Gradiška, pripada aridnoj klimi. Treba napo-

menuti,  da  je  prilikom  izraĉunavanja  mjeseĉnog  kišnog  faktora  padavinama  prvog  proljetnog
nenivalnog mjeseca, treba dodati i padavine prethodnih nivalnih mjeseci,  jer se veći dio snježne
vode upije u  zemljište u prvim proljetnim mjesecima.

Indeks suše po De Martonne

Da bi se izbjegao nedostatak Langovog kišnog faktora pri niskim temperaturama, De

Martonne je formulisao indeks suše (

), koji predstavlja proizvod sume padavina (

) i prosjeĉ-

nih temperatura vazduha (

), uvećanog za

10.

A ako se indeks suše (

) želi izraziti za svaki

mjesece pojedinaĉno, onda formula glasi:

godišnja ili mjesečna količina padavina (mm)

godišnji ili mjesečni prosjek temperature vazduha (

12 – broj mjeseci u godini

uveden je da bi se izbjegla negativna vrijednost indeksa jer se pretpostavlja. da na većim

nadmorskim visinama prosječna godišnja temperatura vazduha neće biti manja od

C. Pret-

postavlja se da temperature vazduha ispod

C nemaju nikakav značaj jer je zemljište zamrz-

nuto a padavine su isključivo u obliku snijega

Primjer 3.

Ĉetrdesetdvogodišnji prosjek sume padavina za Banju Luku iznosi 1049,6 mm, a pro-

sjeĉna temperatura za taj period iznosi 11,17

C. U avgustu za taj period u prosjeku padne 83,6

mm, a srednja mjeseĉna temperatura vazduha je 20,7

C. Stoga, godišnji i mjeseĉni indeks suše

prosjeĉno za ĉetrdesetdvogodišnji period iznosi:

Godišnji indeks suše

(Isg):

a mjesečni (Ism):

Na osnovu indeksa suše po De
Martonne

u, postoje tri vrste kli-

matskih oblasti.

Tabela 8: Klimatske oblasti prema De Martonne

Klimatske oblasti

Indeks

suše (Is)

Karakteristike

oblasti

Vegetacija

Oblast areizma

< 5

Nema oticanja vode

Sahara, Arapsko poluostrvo, Turkes-
tan

Oblast endoreizma

Voda koja otiĉe od
izvora ne dostiže do
oceana

Graniĉni pustinjski predjeli sa slabim
oticanjem vode.

Oblast egzoreizma

> 10

Voda koja otiĉe od
izvora, rijekama
dostiže od oceana

Pojavljuju se travne formacije pomi-
ješana sa žbunjem i trnovitim drve-
ćem. Navodnjavanje je obavezno.

Ukoliko se

Is pribliţava broju 30,

utoliko navodnjavanje u tim oblastima nije neopho-

dno kao stalna mjera, izuzevši djetelinsko travne smjese ili livade, i one kulture kojima je za
rast i razvoj potrebno više vode (paprika, strne žitarice itd).

Oblasti sa

Is 30

imaju stalno oticanje vode do oceana. U ovim oblastima drveće

poĉinje zauzimati sve veći prostor u prirodi.

Oblasti sa Is iznad 40 imaju

stalno i obilno oticanje vode, šume zauzimaju skoro cijeli

prostor, a žitarice su izložene opasnost od suvišne vlage. Odvodnjavanje je potrebno kao stalna
agrotehniĉka mjera.

Moţe se u globalu reći, da područja sa indeksom suše ispod 20, pripadaju aridnom klimatu.

Prema tome, podruĉje Banjaluke, u odnosu na godišnji Is (prosjek 42 godine), pripada

egzoreiĉnom tipu klime, jer je Is = 49,58. Znaĉi, da ovdje voda dotiĉe do okeana pa postoji
mogućnost propadanja žitarica usljed viška vode. MeĊutim, godišnji Is ne ukazuje na kolebanje
temperatura padavina u toku godine, jer je mjeseĉni indeks 32,68, što pokazuje da u ljetnjim
mjesecima ne postoji opasnost od viška vlage, jer je oticanje vode umjereno a ponekad je potre-
bno i navodnjavanje.

Hidrotermiĉki koeficijent po Seljaninovu

Sa stanovišta uspješne biljne proizvodnje posebna, važnost se pridaje padavinama u

toku vegetacionog perioda iako znaĉajnu ulogu imaju i padavine koje padaju van vremena vege-
tacije.

Metoda Seljaninova nastoji utvrditi veze izmeĊu isparavanja i atmosferskih prilika pod

pretpostavkom da je utrošak vode na isparavanje u toplim mjesecima približno jednak tempera-
turnoj sumi umanjenoj za 10 puta:

Uzmemo li odnos sume padavina za neki period prema sumi isparavanja vode
iz zemljišta za taj isti period, dobijemo hidrotermiĉki koeficijent (Ks) ili uslo-
vni bilans koji odražava osiguranje nekog mjesta vlagom.

Hidrotermiĉki koeficijent (Ks) predstavlja odnos izmeĊu koliĉine padavina za neki

period i temperaturne sume za taj isti period umanjene za 10 puta:

Na osnovu hidrotermiĉkog koeficijenta po Seljaninovu (Ks), razlikujemo
pet zona osiguranja vlage.

Tabela 9. Podjela klime prema indeksu suše po Seljaninovu

Zona

(podruĉje)

Hidrotermiĉki

koeficijent

(Ks)

Karakteristike podruĉja

>1,3

Podruĉje ekscesivne vlažnosti

1,3

Podruĉje dovoljne vlažnosti

III

0,7

Podruĉje sa jasno izraženim nedostatkom vlage, Navodnja-
vanje je opravdano samo za osnovne kulture.

0,5

0,7

Podruĉje suvog ratarenja i niskih nepouzdanih prinosa.
Navodnjavanje je obavezno za osnovne kulture.

< 0,5

Podruĉje polupustinja i pustinja. Proizvodnja hrane je
moguće samo uz stalno navodnjavanje.

Izračunavanje hidrotermičkog koeficijenta po Seljaninovu (Ks)

Da bi smo izraĉunali hidrotermiĉki koeficijent po Seljaninovu, prvo treba izraĉunati

datum nastupanja (

ulaz

) temperaturnih pragova od 5

C za kriofilne biljke (pšenica, raž, jeĉam,

grašak, grahorica), te 10

C za termofilne biljke (kukuruz, soja, suncokret), a isto tako i datum

Broj dana iz formule 4. (x = 9,88 dana) dodaje se polovini dana mjeseca sa temperatu-

rom "b" a to je oktobar:

(15,5+9,88) = 25,38 (zaokruženo 25)

Dakle, datum završetka temperatura vazduha iznad 10

C je

25.oktobra.

Nakon izraĉunavanja poĉetka i završetka nastupanja temperatura iznad 10

C (ili 5

C).

može se izraĉunati hidrotermiĉki koeficijent po Seljaninovu:

a) Računanje sume padavina za razdoblje od 7. aprila do 25. oktobra

S obzirom da je

7. april

poĉetak nastupanja temperatura vazduha iznad 10

C, od tog datu-

ma se raĉuna suma padavina za taj mjesec i cijelo razdoblje do

25. oktobra

Suma padavina za april – 89,2 mm (

vidi tabelu 4

.), podijeli se sa brojem dana u mjesecu

30, a potom množi sa brojem dana od 7. aprila do kraja mjeseca

23 dana.

Za ostale mjesece do oktobra, suma padavina se sabira, a u oktobru se suma padavina za

taj mjesec dijeli sa brojem dana u mjesecu i množi sa brojem dana do završetka nastupanja tem-
peratura iznad 10

C, a to je do 25. oktobra

25 dana:

Računanje sume temperatura vazduha od 7. aprila do 25. oktobra

Princip je sliĉan kao kod izrade sume padavina. Broj dana u mjesecu aprilu od 7. apri-

la do 30. aprila (23 dana) množi se sa srednjom mjeseĉnom temperaturom vazduha. U ostalim
mjesecima do 25. oktobra, srednja mjeseĉna temperatura vazduha množi se sa brojem dana do
25. oktobra (25 dana). Svi umnošci za svaki mjesec se potom sabiraju:

Nakon ovih preraĉunavanja, konaĉno se može izraĉunati hidrotermiĉki koeficijent po

Seljaninovu (Ks):

Na  osnovu  hidrotermiĉkog  koeficijenta  (Ks)  za  podruĉje
Banje Luke, može se zakljuĉiti da razdoblje  od 7. aprila do
25.  oktobra  u  42  –  godišnjem  prosjeku  pripada  oblasti
ekscesivne vlažnosti.

Hidrotermiĉki koficijent po Seljaninovu se može koristiti pri ocjeni karaktera klime za

svaki mjesec pojedinaĉno, tako što se suma padavina u mjesecu podijeli sa sumom temperatura
umanjenom za 10 puta (suma temperatura za jedan mjesec dobije se tako da se prosjeĉna mjese-

Dakle, datum završetka temperatura vazduha iznad 10

C je

25.oktobra.

Nakon izraĉunavanja poĉetka i završetka nastupanja temperatura iznad 10

C (ili 5

C).

može se izraĉunati hidrotermiĉki koeficijent po Seljaninovu:

a) Računanje sume padavina za razdoblje od 7. aprila do 25. oktobra

S obzirom da je

7. april

poĉetak nastupanja temperatura vazduha iznad 10

C, od tog datu-

ma se raĉuna suma padavina za taj mjesec i cijelo razdoblje do

25. oktobra

Suma padavina za april – 89,2 mm (

vidi tabelu 4

.), podijeli se sa brojem dana u mjesecu

30, a potom množi sa brojem dana od 7. aprila do kraja mjeseca

23 dana.

Za ostale mjesece do oktobra, suma padavina se sabira, a u oktobru se suma padavina za

taj mjesec dijeli sa brojem dana u mjesecu i množi sa brojem dana do završetka nastupanja tem-
peratura iznad 10

C, a to je do 25. oktobra

25 dana:

ĉna temperatura vazduha pomnoži sa brojem dana u mjesecu

C =

31 x 20,7 = 641,7

Hidrotermiĉki koeficijent za avgust (podruĉje Banje Luke 42

godišnji prosjek):

To znaĉi da je klima u avgustu na podruĉju Banje Luke na
granici ekscesivne vlažnosti.

Klimadijagram prema Heinriche Walter

u i Lieth

limadijagramom se može grafiĉki prikazati klima nekog mjesta, odnosno humid-
nosti ili aridnosti klime po mjesecima. Na apscisi se obilježavaju mjeseci, a na

ordinatama srednje mjeseĉne temperature vazduha i mjeseĉne sume padavina.

Za naše uslove, odnos izmeĊu temperatura vazduha i padavina je 1 : 3. dok je za sušna

(aridna) podruĉja 1 : 2. a za humidna podruĉja 1 : 4.

Taj omjer znaĉi da 10

C za naše uslove odgovara 30 mm padavina. On je usklaĊen sa

kišnim faktorom, indeksom suše i hidrotermiĉkim koeficijentom.

Na osnovu ubilježenih vrijednosti za temperature i padavine, po mjesecima, povlaĉe se

dvije krive, i to kriva za temperaturu debljom a za padavine tanjom linijom. Površina iznad
temperaturne krive a ispod krive padavina se šrafira i predstavlja vlažan dio godine, a površina
ispod temperaturne krive a iznad krive padavina se obilježi taĉkicama što predstavlja sušni
(aridni) dio godine (

vidi graf

1.)

Grafikon 1. Klima dijagram po H.Walter

u i Lieth

u za područje Banje Luka (prosjek

1961/2003. godina

)

BILANS VODE U ZEMLJIŠTU

limadijagrami i drugi ranije prikazani pokazatelji humidnosti i aridnosti klime
odreĊenog podruĉja, izražavali su višak tj. manjak vode. Iz njih nije bilo vidljivo

kakvo je stanje vlage u zemljištu, jer se zemljišta meĊusobno razlikuju po fiziĉkim, hemijskim
biološkim osobinama, naroĉito po hidrološkim karakteristikama, a u prvom redu po fiziološki
aktivnoj vodi i neaktivnoj mrtvoj vlazi zemljišta.

Grafikon 2 . Bilanca vode u zemljištu za područje Banje Luke (prosjek 1961/2003. godina)

OdreĊivanje taĉke venjenja pomoću instrumenata

ovom sluĉaju najĉešće se koristi

Pressure membranne extractor,

instrument koji

može raditi pod razliĉitim pritiscima, od 98,07 do 1481 kPa ili 1 -15 atm, a dobi-

jene vrijednosti služe za odreĊivanje pF krive, odnosno pritisak u atmosferama iskazuje se u pF
vrijednostima, gdje je pF logaritam visine vodenog stuba izražen u cm kojim se postiže odreĊe-
ni pritisak po jedinici površine:

Tabela 10. Odnos pritiska i pF vrijednosti

Stub vode (cm)

Pritisak (kPa)

Atmosferski priti-

sak

pF vrijednost

100

9.81

0,11

346

32,36

0,33

2,54

1000

98,07

10000

980.67

15849

1481,00

4,2

Uzorci zemljišta stave se u posebne gumene prs-

tenove (preĉnika 5 cm). Gornji prsten je debljine 1 cm sa
posebnom  polupropusnom  membranom.  Zemljište  se
navlaži do maksimalnog vodenog kapaciteta, a potom se
stavi pod pritisak od 1481 kPa (15 atm), jer se pretposta-
vlja  to  kod  većine  kulturnih  biljaka  maksimalna  snaga
upijanja vode iz zemljišta. Nakon 24 ĉasa uspostavlja se
ravnoteža  tj.  sva  voda  koju  bi  korijen mogao  povući  sa
ĉestica zemljišta prošla je kroz polupropusnu membranu.
U zemljištu je ostala ĉvrsto vezana vlaga. Uzorci se tada
izvade  iz  aparata  i  stavljaju na  sušenje  da  bi  se  utvrdio
sadržaj  vode  u  njima.  Dobiveni  procenat  u  odnosu  na
apsolutno  suvo  zemljište  predstavlja    taĉku  venjenja  ili

Slika 5.Presure mambrane extractor

velikog kapaciteta

Slika 6. Pressure membrane extraktor (cilindar sa uzorcima zemljišta, polupropusna membrana,

prstenovi za uzorke zemljišta

Primjer izračunavanja fiziološki aktivne vlage

Prethodnim istraživanjima hidropedoloških osobina zemljišta utvrĊeno je smo da je:

koeficijent venjenja = 5,2

procenat vlage zemljišta na 20 cm dubine = 23%

zapreminska masa zemljišta (zm = 1,32 g/cm

)

debljina ispitivanog sloja zemljišta = 20 cm

Sada se izraĉunava neaktivna vlaga (n.v):

Na kraju se izraĉunava fiziološki aktivna vlaga zemljišta (f.a.v):

Prvo se izraĉunava ukupni sadržaj
vlage zemljišta u sloju od 20 cm:

ODREĐIVANJE FIZIĈKIH OSOBINA ZEMLJIŠTA

emljište je pored klime i reljefa glavni faktor poljoprivrednog staništa,

a smatra

se četvorofaznim disperzivnim sistemom, sastavljenih od čvrstih čestica

(organskih i mineralnih), vode odnosno vodene otopine krutih materija i apsorbovanih gaso-
va. vazduha i organizama (mikroba i makroba).

Da bi neko zemljište bilo supstrat za uzgoj kulturnih biljaka, mora biti plodno, a to

znaĉi da biljkama pruža dovoljno hranjiva, vode, kiseonika i toplote. Ĉovjek na zemljište utiĉe
raznim agrotehniĉkim i agromeliorativnim mjerama, mijenjajući ga i poboljšavajući njegove
hemijske, biološke i fiziĉke osobine, kako bi bilo pogodniji supstrat za uzgoj kulturnih biljaka.

Ovom prilikom zadržaćemo se ukratko na fiziĉkim osobinama zemljišta, odnosno nji-

hovom odreĊivanju kao što je zapreminska masa prividna, zapreminska masa prava, retencioni
kapacitet, kapacitet zemljišta za vazduh i ukupni porozitet. Poznavajući neke od ovih osobina
(zapreminska masa zemljišta), može se taĉno odrediti ili izraĉunati koliĉinu ili masu obraĊenog
zemljišta po jedinici površine, a u vezi sa tim i potrebnu koliĉinu mineralnih Ċubriva za melio-
rativno Ċubrenje ili Ċubrenje na zalihu u cilju poboljšanja hemijskih osobina zemljišta.

OdreĊivanje zapreminske mase prave

(

zmp

)

Pod zapreminskom masom prave podrazumijeva se masa 1 cm

zemljišta bez pora

izraţenu u gramima.

To je specifiĉna masa ĉvrste faze zemljišta. Na nju utiĉe sadržaj organske

materije (humusa) u zemljištu, vrste minerala.

Za njeno odreĊivanje koristi se najĉešće piknometar metoda ali se koriste i druge

metode

: metoda pomoću ksilola, kerozina, alkohola

i druge.

Na osnovu već izraĉunatih vrijednosti zapreminske mase prave i zapreminske mase prividne,
u ovom primjeru izraĉunaćemo ukupnu poroznost zemljišta:

Primjer 8.

1. Korak

izraĉunati zapreminu pooranog zemljišta površine jednog hektara:

Dubina oranja je (30 cm ili 0,3 m), od tuda slijedi da je zapremina pooranog zemljišta

= 10 0000 m

x 0,3 m = 3000 m

2. Korak

izraĉunati masu 1 m

zemljišta kada je zapreminska masa prividna 1,10 g/cm

Zapremina nekog objekta se raĉuna tako da se pomnože visina, širina i dužina istog.

Ako objekat ima oblik kocke, tada formula glasi (

vidi shemu gore

Z = a

, u ovom sluĉaju Z = (100 cm)

= 1 000 000 cm

Iz toga proizlazi da 1 m

sadrži 1000 000 cm

. Pošto je u zadatku navedeno 1 cm

ispitivanog zemljišta ima zapreminsku masu od 1,10 g, tada proizlazi da masa 1 m

iznosi:

Da bi daljnje izraĉunavanje bilo olakšano, zapreminsku masu 1 m

izraženu u gramima

treba pretvoriti u kilograma, te ćemo u tom sluĉaju 1 100 000 g/cm

podijeliti sa 1000:

3. Korak

izraĉunati masu a pooranog zemljišta površine od 1 ha na 30 cm dubine:

Ranije je već izraĉunato da je zapremina pooranog zemljišta 3000 m

. Ako se pomno-

ži zapremina obraĊenog zemljišta sa zapreminskom masom metra kubnog, iz toga se dobije
masa obraĊenog zemljišta po hektaru na 30 cm dubine.

OdreĊivanje ukupne poroznosti zemljišta

Ukupna poroznost zemljišta

(P)

predstavlja sadržaj svih pora (mikro i makro) u zemlji-

štu. OdreĊuje se raĉunskim putem na osnovu zapreminske mase prave (

zmp

) i prividne mase

zemljišta (

zmv

Zapreminska masa prava (

zmp

) ….………………

2,22 g/cm

Zapreminska masa prividna (

zmv

)……………….

1,10 g/cm

Gračanin

(1950), je kategorisao tipove zemljišta na

osnovu njihove ukupne poroznost (tabela 12).

Tabela 12.

Kategorije zemljišta prema njihovoj poroznosti

Kategorije zemljišta

Procenat pora (5)

Vrlo malo porozno

< 30

Malo porozno

Porozno

Vrlo porozno

>60

OdreĊivanje retencionog kapaciteta zemljišta

(Rk

)

Retencioni kapacitet (Gračanin, 1950) je količina vode u zemljištu koje ono zadrţava

u sebi i to energijom kako čvrste faze tako i šupljina (tzv. opnena i kapilarna voda). OdreĎuje
se pomoću cilindara po Kopetzky

Cilindri sa zemljištem se kvase na vlažnoj podlozi (daske umotane filter papirom uro-

njene u vodu). Cilindri se pri tome moraju pokriti najlonskom folijom da ne doĊe do gubitka
vlage isparavanjem. Kada se folija orosi (nakon 24 ĉasa), cilindri se vade, obrišu, zatim stave na
više slojeva suvog filter papira, da povuĉe višak slobodne vode (oko 30 minuta) i izvaže na
preciznoj vagi od dvije decimale. Nakon toga se uzorci suše u sušioniku na 105

C kroz 24 ĉasa,

vade, ohlade u eksikatoru i ponovo važu.

Na osnovu tih dobijenih veliĉina izraĉunava se vrijednost retencionog kapaciteta:

Primjer 9.

Masa zemljišta sa cilindrom nakon navlaţivanja (Tr)……………….

340,25 g

Masa zemljišta sa cilindrom nakon sušenja (Ts)……………………...

297,34 g

Zapremina cilindra (Zc)…………………………………………………..

101,23 cm

Vrijednosti retencionog kapaciteta svrstavaju se u sljedeće kategorije

(

Gračaninu,

1950):

Tabela 13. Kategorije zemljišta na osnovu vrijednosti retencionog kapaciteta

Kategorije (Rk)

Vrijednost (u%)

Vrlo mali

< 25

Mali

Osrednji

Veliki

Vrlo Veliki

>60

OdreĊivanje kapaciteta zemljišta za vazduh (Kv)

Ove veličine predstavljaju sadrţaj makro pora u zemljištu, odnosno odgovara sadrţa-

ju pora u zemljištu kada je ono zasićeno do retencionog kapaciteta.

On se odreĊuje raĉunskim putem iz vrijednosti ukupne poroznosti (P) i retencionog

kapaciteta (Rk), odnosno predstavlja razliku izmeĊu ove dvije vrijednosti:

Dakle, ni ove metode ne omogućuju odreĊivanja stvarne koncentracije hranjiva u

zemljištu izražene u pripadajućim jedinicama. Prva metoda iz ove grupe metoda, na
kojoj se danas uglavnom baziraju sve tzv. ″kofer metode″ je

Morganova metoda.

Morganova metoda

se zasniva na odreĊivanju fiziološki aktivnih hranjiva u zemlji-

štu. Glavna prednost ove metode u odnosu na metode iz iste grupe je u tome, što se pomoću
jedne jedinstvene ekstraktivne otopine može odrediti veći broj biljnih hranjiva. Ekstraktivno
sredstvo koje se koristi je 10 %

‐

tna otopina natrijum acetata u 3 %

‐

tnoj otopini sirćetne kiseline

ĉiji pH treba biti 4,8

Tabela 15. Sadrţaj hranjiva u zemljištu i biljci i pripadajuće im jedinice (Ćosić i

Jedinica

Ukupni sadržaj hranjiva u zemljištu (ukupni N, Ca, Mg...)

Fiziološki aktivna hranjiva (P

i K

O po AL

‐

metodi,

Mg po Schachtschabelu...)

mg/100 g vazdušno suvog zemljišta

Mobilni aluminijum po Sokolovu

mg Al

/100 g

Ukupni sadržaj i sadržaj fiziološki aktivnih mikroe-
lemenata u zemljištu (Zn, Mn, Cu, Fe...)

mg/kg vazdušno suvog zemljišta (ppm,
jedinica izbaĉena iz SI sistema)

Ukupni sadržaj makroelemenata u biljnom materi-
jalu ; (ukupni N, P

, K

O, Ca, Mg...)

% na suvu materiju.

Ukupni sadržaj mikroelemenata u biljnom materi-
jalu (Zn, Mn, Cu, Fe...)

mg/kg na suvu materiju

Kvantitativne metode

Pomoću kvantitativnih metoda može se utvrditi

taĉan sadržaj analiziranog hra-

njiva u zemljištu, izražen u pripadajućim jedinicama.

Fiziološko

hemijske metode

Kod fiziološko

‐

hemijskih metoda kao ekstraktivno sredstvo koristi se korijen bilj-

ke.  Metode  se  zasnivaju  na  tome  da  se  pojedine  biljke  (raž,  zob  ...)  gaje  pod odreĊenim
uslovima u  svrhu  utvrĊivanja  stanja  i  koliĉina  hranjiva  u  zemljištu.  Unatoĉ  tome što  su
taĉnije  od  hemijskih  metoda,  nemaju  širu  primjenu  u rješavanju praktiĉnih problema (jer
traju preko 17 dana, traže posebne laboratorije, a pošto se  odjednom ne može raditi veći broj
uzoraka zemljišta, te su metode i skupe).

Najzastupljenija metoda iz ove grupe je

Neubauer

‐

Schneider

‐

ova metoda. Kod

ove    metode   se  kao   ekstraktivno   sredstvo   za   odreĊivanje   fiziološki  aktivnog   fosfora   i
kalijuma  upotrebljavaju  mlade  biljke  raži,  koje  se  uzgajaju  17  dana  na 100 g zemlje i 300
g kremenog pijeska. Da bi se moglo izraĉunati koliko su uzgajane biljke primile fosfora i kaliju-
ma iz zemljišta, a koliko je istih bilo u 100 zrna raži, postavljaju se slijepe probe  s  kremenim
pijeskom,  ili  se  u  100  zrna  raži  odreĊuje  sadržaj  fosfora  i  kalijuma. Razlika u sadržaju
fosfora i kalijuma kod biljaka koje su rasle u 100 g zemljišta i onih koje su rasle u 100 g steril-
nog pijeska, predstavlja sadržaj fiziološki aktivnog fosfora i kalijuma u 100 g zemljišta.

Fiziĉko

hemijske metode

Ova grupa metoda zasniva se na primjeni markiranih atoma (P

, C

, N

...)

koji se danas koriste u rješavanju najosjetljivijih nauĉnih problema. Na osnovu npr. N

, danas

se taĉno može utvrditi transformacija uree u zemljištu, brzina njenog iskorišćenja od stra-
ne biljke, ispiranje (što je s ekološke taĉke gledišta vrlo važno), te volatizacija.

Biološke metode

Sve one metode koje se koriste u svrhu odreĊivanja pojedinih hranjiva u zem-

ljištu, a zasnivaju se na rastu i razvoju biljaka ili radu mikroorganizama, nazivaju se
biološke metode.

Na jedan od najneposrednijih naĉina, pokazuju stvarnu reakciju biljaka u prirodi,

ovisno o koliĉini Ċubrenjem unesenih hranjiva u zemljište . Unutar ove grupe metoda
postoje tri podgrupe:

• mikrobiološke metode

• vegetacijski ogledi

• poljski ogledi

Mikrobiološke metode

Ove se metode vrlo malo koriste u svrhu odreĊivanja pojedinih makrohranjiva u zem-

ljištu. Veći znaĉaj imaju za odreĊivanje stanja i koliĉine nekih mikroelemenata.

Vegetacijski ogledi

Vegetacijski ogledi izvode se prije poljskih ogleda. U tu se svrhu koriste vegeta-

cijski lonci (

Mitscherlich

ovi lonci) u koje se stavlja toĉno odreĊena masa zemljišta, mineral-

nih Ċubriva i taĉan broj biljaka, a u toku vegetacije održavaju se optimalni uslovi vlage,
topote i drugih faktora. Istraživanja se uglavnom provode u za to opremljenim staklenicima.

Prednost vegetacijski ogleda

Pomoću ovih ogleda može se istražiti veći broj kombinacija pojedinih NPK Ċubriva,

te odabrati one koji su imali najbolje rezultate i njih testirati u poljskim ogledima.

Održava se povoljan režim vlage, toplote i koncentracija CO

u vazduhu i bolje se

vrše zapažanja.

Nedostatak vegetacijskih ogleda:

Vještaĉko stvoreni uslovi za rast i razvoj biljaka koji su bitno drugaĉiji od onih u

prirodi.

Poljski ogledi

Pomoću poljskih ogleda dobiva se prava slika o reakciji biljke na pojedinu vari-

jantu  Ċubrenja u  specifiĉnim  ekološkim  uslovima  proizvodnje.  Prema  rezultatima poljskih
ogleda,  tj.  prema  reakciji  pojedinih  biljaka  na  primjenu  azotnih,  fosfornih, kalijumovih  i
drugih  Ċubriva provodi  se  testiranje  pojedinih  analitiĉkih  metoda  i odreĊivanje visine poje-
dine doze Ċubriva.

Pouzdanim rezultatima poljskih ogleda mogu se smatrati rezultati dobiveni na

osnovu višegodišnjih istraživanja, provedenih na pravilnoj metodskoj osnovi, što znaĉi da se
mogu varijaciono i statistiĉki obraditi.

Tipovi poljskih ogleda:

Mikroogledi

provode se na površinama od 10

‐

1000 m

, ovisno o kulturi i cilju

istraživanja.

Makroogledi

(proizvodni ogledi)

provode se na površinama od jednog do neko-

liko hektara i imaju veliku primjenu u unapreĊenju poljoprivredne proizvodnje.

Demonstaracioni ogledi

služe za upoznavanje šireg kruga poljoprivrednih proi-

zvoĊaĉa s novim znanstvenim i praktiĉnim otkrićima, postavljaju se na mjestima koja su
lako uoĉljiva.

razvijenijim

poljoprivrednim

zemljama,

kontrola

plodnosti poljopri-

vrednih površina, predstavlja stalnu mjeru u cilju podizanja nivoa plodnosti raznim agrotehniĉkim

zahvatima što za posljedicu treba da ima povećanje prinosa gajenih biljaka kao i kvalitet hrane.

Proces ide od monokalcijevog fosfata prema monohidratu -Ca(H

)

x H

O, a zatim

dikalcijevu fosfatu, odatle dehidratu – CaHPO

x 2H

O, pa oktakalcijevu fosfatu

H(PO

)

n H

O i napokon do hidroksil-apatita – Ca

(PO

)

OH. Istim putem opada i topivost fosfata, a

kao hidroksilapatit, netopiv i nepristupaĉan biljkama.

Azot

zot je veoma rasprostranjen element u prirodi, i to najvećim dijelom LI elementar-
nom obliku (N

), koji ĉini 78 % sastava vazduha. U zemljištu se nalazi oko 1,5 x

tona azota, u obliku organskih i neorganskih jedinjenja. Organski dio azota iznosi 97

98%,

dok je svega 2

3 % u vidu neorganskih jedinjenja koje biljke mogu neposredno da koriste.

Biljke mogu da usvajaju azot i u vidu iona i molekula, a preteţno ga usvajaju u obliku

nitratnog (NO

) i amonijevog (NH

) iona.

Za usvajanje NO

iona više pogoduju niže vrijednosti pH, dok se NH

intenzivnije

usvaja pri neutralnoj ili slabo alkalnoj sredini.

Nitrati se ne vežu za koloidni kompleks zemljišta, zato se lako ispiru ako ih ne primaju

biljke ili mikroorganizmi. Ali nitrati se u anaerobnim uslovima bakterijskim procesom denitrifi-
kaeije redukuju u elementarni azot i on se gubi iz zemljišta volatizacijom.

I dok se nitrati ne adsorbuju na koloide zemljišta, a jednako ni amidni oblici azota

(cijanamid i urea), to se amonijev ion dobro veže uz adsorptivni kompleks zemljišta, šta više, on
se u odreĊenim uslovima jako i štetno fiksira na nekoliko mjeseci. Neki glineni minerali
(montmoriolinit. biotit, ilit, vermikulit) imaju izražene osobine fiksacije amonijevog iona.

Poseban problem je amidni oblik uree zbog znatne nestabilnosti ovog jedinjenja, zato

dolazi do transformacije u amonijski oblik, ĉime je opet otvoren put nitrifikaciji.

OdreĊivanje lakopristupaĉnog fosfora i kalijuma u zemljištu AL -metodom

(

Egnér i Riehm,

1958)

od lakopristupaĉnim, tj. biljkama raspoloživim kalijumom podrazumjeva se vodo-
topivi oblik (K u vodenoj fazi zemljišta) i izmjenjljivi K na spoljnim površinama

minerala gline (izmjenjivo adsorbovani oblik na adsorptivnom kompleksu ili neselektivno veza-
ni K). Koliĉina izmjenjivog K je u prosjeku 40

400 ppm što je oko 2% kapaciteta adsorpcije

zemljišta, a na K u vodenoj fazi tla otpada oko 1% izmjenjivo vezanog kalijuma. IzmeĊu svih
oblika K u zemljištu postoji stanje dinamiĉke ravnoteže.

Fosfor je u zemljištu u neorganski vezanom obliku (40

80%) i organski vezanom obli-

ku (20

60%).

metoda (autori metode

Egner, Riehm i Domingo

) temelji se na ekstrakciji biljkama

pristupaĉnog fosfora i kalijuma pufernom otopinom amonijum

laktata ĉiji je pH 3.75. Za pripre-

mu AL

otopine koriste se mlijeĉna kiselina, 96% sirćetna kiselina i amonijum

acetat. Nakon

ekstrakcije fosfor se u filtratu odreĊuje spektrofotometrijskom metodom ("plavom fosfo

molibdenskom" metodom ili "žutom vanadat

molibdenskom" metodom), a kalijum se oĉitava

direktno plamen

fotometrom ili AAS

om (atomskim apsorpcijskim spektrofotometrom).

Reagensi

1.Koncentrovani AL – rastvor: a) mliječna kiselina, b) sirćetna kiselina,

c) amonijum acetat

2.Ekstrakcioni (radni rastvor) AL

rastvor 8n H

3.Amonijum molibdat (1.44 %)

4.Askorbinska kiselina (2,5%)

Postupak odreĊivanja fosfora i kalijuma po AL

metodi

Ekstrakcija

U plastiĉnu flašu od 250 cm

stavi se 5 g vazdušno

suvog zemljišta i doda se 100 cm

te ekstrakcionog radnog AL

rastvora ĉiji je pH 3,75. Mućka na mućkalici 2 sata na sob-

noj temperaturi (20

C) pri 30

40 obrtaja u minuti.

Suspenzija se filtrira se kroz filter papir sa plavom trakom, hvata se prvi rastvor (prve

zamućene porcije se bacaju). Bistar filtrat služi za odreĊivanje fosfora i kalijuma.

OdreĎivanje fosfora

Od filtrata se uzme alikvot od 25 cm

i stavi u odmjerni balon od 100 cm

, zatim

se dodaje 9 ml 8n H

i malo promućka, zatim 10 cm

1,44% amonijum molibdata i 2 cm

2,5 % askorbinske kiseline.

Sve se to dobro promućka i doda do markera 30 cm

destilovane vode. Balon se stavi u

sušionicu da stoji 1 ĉas na temperaturi od 95

C kako bi se razvila plava boja.

Balon se ohladi, dopuni destilovanom vodom do markera i oĉitava obojenje na kolori-

metru uz crveni filter.

OdreĎivanja kalijuma

Od istog filtrata se uzme 35 cm

, sipa u ĉašu od 50 cm

i direktno oĉitava na plamefotomet-

ru. Klasifikacija zemljišta na osnovu sadržaja lakopristupaĉnog fosfora i kalijuma (prema auto-
rima metode):

Primjer 10.

Koliko u zemljištu ima lakopristupaĉnog fosfora i kalijuma na 0

30 cm dubine ako je

zapreminska masa zemljišta 1,2 g/cm

. Hemijskom analizom zemljišta po AL metodi je utvrĊe-

no ono sadrži 12 mg/l 00 g zemljišta P

i 15 mg/100 g zemljišta K

Tabela 16. Klase obezbjeđenosti zemljišta hranjivima (po AL – metodi)

Kategorija plodnosti

mg/100 g zemljišta

Vrlo siromašno

Siromašno

Srednje

Dobro

Bogato

Vrlo bogato

> 30

1. Korak

Izraĉunati zapreminu zemljišta na 10000 m

(1 ha):

10000 m

x 0,30 cm = 3000 m

2. Korak

Izraĉunati masu pooranog zemljišta na površini od 1 ha na 30 cm dubine.

1 cm

ima masu 1,20 g, odatle proizlazi da 1 m

ima masu od 1200 kg

zapremina pooranog zemljišta 3000 m

se množi sa 1200 kg što iznosi 3 600 000 kg/ha,

Dakle, masa pooranog zemljišta je u ovom primjeru iznosi

3 600 000 kg/ha

3. Korak

Izraĉunati koliĉinu fosfora i kalijuma na dubini 30 cm po hektaru. Prethodnog je potreb-

no miligrama preraĉunati u grame.

Dakle, masa pooranog zemljišta je u ovom primjeru iznosi

3 600 000 kg/ha

4. Korak

Izraĉunati koliĉinu fosfora i kalijuma na dubini 30 cm po hektaru. Prethodnog je potre-

bno miligrama preraĉunati u grame:

Da bi se nivo fosfora podigao sa 11 na 20 mg/100 g zemljišta, potrebno je Ċubriti sa

472,5 kg/ha P

Postavljanje razmjera za izračunavanje kalijuma

x = 5 250 000 000 g zemljišta :

0,006g K

O = 100 g zemljišta

Da bi se nivo kalijuma podigao sa 14 na 20 mg/100 g zemljišta, potrebno je Ċubriti sa

315 kg/ha K

EUF metoda

UF je skraćenica nastala iz kombinacije koja opisuje tehniku primjenjene metode:

elektrodijaliza + ultrafiltracija

. Elementi ishrane (biljna hranjiva) koji se odreĊu-

ju, izdvajaju se iz otopine u obliku iona (kationa i aniona). Promjenom temperature i napona
elektriĉne energije u suspenziji zemljište

voda, izdvajaju se iz zemljišta slabije ili ĉvršće vezani

elementi ishrane.

Ekstrakcijski medijum je destilisana voda, a tokom ekstrakcije pod uticajem elektriĉ-

nog polja (istosmjerna struje), iz suspenzije se na anodi i katodi izdvajaju razliĉito nabijeni ioni
i  ĉestice.  Ovim  postupkom  izdvaja  se  iz  zemljišta  prvo  lako  pristupaĉni  dio,  a  zatim  ĉvršće
vezana frakcija hranjiva, koja se u toku vegetacije postepeno mobilizira. U sistem  se  ne  unose
hemikalije  kao  kod  klasiĉnih  postupaka  ekstrakcije,  tako  da koncentracije hranjiva koje se
utvrde  EUF

om bolje odgovaraju onima koje su stvarno biljci pristupaĉne (premda biljka ne

usvaja hranjiva uz pomoć elektriĉne energije).

Za potrebe Ċubrenja koriste se rezultati iz dva ekstrakta i oznaĉavaju se kao EUF20 i

EUF80. MeĊutim, u istraživaĉkom radu temperatura se može mijenjati od 20 do 80

C, a napon

struje 200

400 V, tako da su u tom sluĉaju rezultati analize prikazani trendom, imaju vremensku

dimenziju i izraženi u mg/100 g zemljišta u jedinici vremena ekstrakcije, naravno, za dati
napon i jaĉinu elektriĉne energije te temperature.

Za vrijeme ekstrakcije pozitivno nabijeni ioni (Ca

2+,

, Mg

, Mn

, Fe

) putuju

do katode, a negativno nabijeni ioni (anioni, NO

, SO

, BO

itd) prema anodi. Uz pomoć

kontinuiranog protoka vode, ioni se izdvajaju uvijek u istoj koliĉini vode.

Izborom vremena trajanja i uslova ekstrakcije, moguće je jednom ekstrakcijom dobiti

više frakcija hranjiva, ali to treba znati ispravno interpretirati. Npr., brzina desorpcije kalijuma
ovisi kako od sadržaja gline, tako i tipa sekundarnih minerala koji ju ĉine. Stoga se prema koliĉi-
ni desorbovanog kalijuma može odrediti i osobine gline (sadržaj selektivno vezanih minerala ovisi
o mogućnosti sorpcije ili fiksacije na unutrašnjim, meĊulamelarnim prostorima alumosilikata,
odnosno gline), što je važno za odreĊivanje doze kalijuma za Ċubrenje (

Nemeth

, 1976., 1988.).

OdreĊivanje ukupnog azota u zemljištu Semimikro

Kjeldahl metodom

( modifikacija po

Bremner

1960)

rincip metode sastoji se u razgradnji organske materije (organska materija: mine-
ralna materija = 98%:2%) s koncentrovanom sulfatnom kiselinom (H

) uz

dodatak katalizatora (selenska smjesa) i jakog oksidacijskog sredstva koncentriranog vodo-
nikovog peroksida (H

) na visokoj temperaturi do amonijevog sulfata ((NH

)

). Iz amoni-

jevog sulfata se  alkalnom  destilacijom  izdestilira  amonijak  koji  se  hvata  u  predlošku  poz-
nate zapremine i molariteta (0,01 M) hloridne kiseline (HCl). Nakon završetka destilacije,  retit-
racijom  s  koncentracijom   od 0,01  M  natrijumove lužine (NaOH) utvrĊuje se ostatak neveza-
ne kiseline s razvijenim amonijakom.

Alkalna destilacija se provodi na automatskom destilacijskom aparatu

tecator

Reagensi

1. Rastvor 0,01 N H

2. Koncentrovana H

3. Smješa katalizatora

, CuSO4, 5H

O, Se ( u omjeru 100 : 10: 1)

4. Rastvor 10 n NaOH

5. Rastvor H

+ miješani indikator (mora imati pH 5)

Tok analize:

Razaranje i oksidacija organske materije

U Kjeldahl balon stavi se 1 g zemljišta, 2 cm

O i ostavi da stoji 30 minuta, zatim se

doda 1,1 g smješe katalizatora i 3 cm

koncentrovane H

i kuva se 5 sati.

Proces teĉe ovako:

COOH + 3H

= 3SO

+ 2CO

+ 4H

+ 2NH

+ H

= (NH

)

2. Izdvajanje

destilacija amonijaka

Poslije razaranja balon se ohladi i doda se 20 cm

vode i promućka, pa se sadržaj balo-

na prenese u destilacionu komoru. Dospe se vode u destilacionu komoru do markera od 50 cm

U erlenmajer tikvicu doda se 5 cm

smješe H

sa indikatorom i postavi se ispod kondenza-

tora ĉiji vrh mora biti uronjen u bornu kiselinu. U lijevak aparata se doda 20 cm

10 NaOH, pa

se polako spušta u destilacionu komoru. Zatvaranjem dovoda vode poĉinje destilacija.

(NH

)

SO4 + 2NaOH = Na

SO4 + 2NH

+ 2H

O + NH

+ H

= H

Titracija

Titrira se destilat sa 0,01 n H

. Promjena boje iz zelene u ružiĉastu je taĉka ekviva-

lencije, pri ĉemu je

1 ml 0,01 n H

= 0,14 mg N

Tabela 17. Klase obezbjeđenost zemljišta azotom

Klasa zemljišta

Azot (N u %)

Siromašno

< 0,10

Srednje obezbjeĊeno

0,10

0,20

Dobro obezbjeĊeno

>0,20

min

metode

OdreĎivanje nitratnog azota (

po Riehmu

)

itratni oblik azota u zemljištu ekstrahira se razrijeĊenom otopinom NaCl ili KCl
iz svježih uzoraka zemljišta. Uzorci zemljišta uzimaju se s odgovarajuće dubine

(90 cm, 50 cm, 30 cm )  ovisno o vrsti usjeva i vegetacijskom  razdoblju te se ĉuvaju na niskoj
temperaturi  do  dopremanja  u  laboratorij  i  analiziranja  uzoraka  zemljišta    u  prirodnom
(nenarušenom)  stanju.  Nitrati  zemljišta  s  difenilaminom  s  stvaraju  kompleks  plave  boje    ĉiji
intenzitet je proporcionalan koliĉini nitrata, a utvrĊuje se spektrofotometrijski na  580 nm. Za
konstruiranje kalibracijskog dijagrama koristi se serija standarda poznate koncentracije nitrata
(osnovni standard priprema se sa KNO

), a serija radnih standarda priprema se u rasponu kon-

centracije od 0 do 1 mg NO

/100 g zemljišta (

Lončarić,

2006).

OdreĎivanje amonijskog azota (

po Nessleru

)

Amonijski oblik azota je većim dijelom apsorbiran na koloide zemljišta, a manjim

je dijelom u vodenoj fazi. Za ekstrakciju se koristi otopina KCl jer K

zamjenjuje NH

Preraĉunavanje koliĉine nitratnog azota na masu suvog zemljišta:

Izraĉunavanje koliĉine azota u suvom zemljištu:

Izraĉunavanje ukupne koliĉine mineralnog azota u kg ha

Izračunavanje količina azotnih đubriva za đubrenje zemljišta na osnovu N

min

metode:

Primjer 12.

Koliko je potrebno kg/ha KAN

a do ukupne koliĉine N

min

u zemljištu bude 150 kg/ha, ako

je koncentracija azota utvrĊena na osnovu N

min

metode 7 mg kg

(ili 0,000007 kg/ kg zemljišta) do

dubine od 60 cm, a zapreminska masa zemljišta (prividna

zmv) iznosi 1,5 g/cm

(ili 1500 kg/m

1. Korak

: Izraĉunavanje mase zemljišta do dubine od 60 cm.

2. Korak

: Izraĉunavanje koliĉine N

min

3. Korak:

Izraĉunavanje potrebne koliĉine N do željenih 150 kg/ha.

4. Korak:

Izraĉunavanje potrebne koliĉine KAN

Kalcijum

alcijum se u zemljištu nalazi u vidu neorganskih jedinjenja u sastavu raznih stije-
na, minerala (dolomit, kreĉnjak, mramor, gips itd.). U zemljinoj kori koliĉina

kalcijuma po težini iznosi 3,6 %. On spada u zemnoalkalne metale, a pretežno je u vidu neor-
ganskih soli (CaCO

, CaSO

, Ca

(PO

)

i dr.).

Biljke kalcijum usvajaju u vidu Ca

iona. U biljci ima vrlo vaţnu ulogu kao gradivni

element i prilikom stvaranja mitohondrija.

Kalcijum iz zemljišta ispire voda obogaćena ugljen

dioksidom u descedentnim tokovi-

ma, i to zbog stvaranja u vodi topivog kalcijum bikarbonata. Jak antagonizam kalcijuma iona
kalijuma dovodi do istiskivanja kalcijuma iz adsorptivnog kompleksa, i tada se stvara put za
prelaženje kalcijuma u topivi oblik, u otopinu zemljišta.

Kalcijum je neophodan kao faktor plodnosti zemljišta i kao biljno hranjivo, a posebno

za podizanje pH vrijednosti kiselih zemljišta vrijednost, zasićen bazama i pufernu sposobnost
zemljišta.

Zasićenost bazama mjerodavna je za intervenciju kalcijumom, pa je kalcizaciju aktual-

na ako je zasićenost ispod 50 %. Pufernost zemljišta je od velikog znaĉaja na odmjeravanju

koliĉine kalcijuma, pa se zemljišta jaĉe puferne sposobnosti mogu obogaćivati u većim koliĉi-

nama. U suprotnom se može izazvati "

šok

" u zemljištu zbog nagle promjene u pH reakciji zem-

ljišta. Glavni izvori kalcijumovih Ċubriva su:

ţivi kreč, gašeni kreč, krečnjak. dolomitno braš-

no. sadra, saturacioni mulj, lapor itd.

OdreĊivanje pH reakcije zemljišta

Reakcija zemljišta je vrlo važna osobina, jer utiĉe na životne funkcije biljaka i na fizi-

ĉko

hemijske procese u zemljištu. Reakcija zemljišta je indikacija hemijskih stanja koje postoje

u zemljištu. Poznavanje reakcije zemljišta je važno u dijagnozi plodnosti zemljišta, pa se meĊu
obaveznim analizama zemljišta odreĊuje i njegova pH vrijednost.

Ona se javlja se kao edafski faktor, a upozorava na stepen zasićenosti bazama adsorp-

tivnog kompleksa i otopine zemljišta. Ukoliko u otopini zemljišta prevladavaju H iona, onda je
zemljište kiselo, a ako prevladavaju OH ioni onda je ono alkalno a ukoliko je podjednako H i
OH iona, onda je zemljište neutralne reakcije.

Pri tome razlikujemo:

Aktivnu kiselost.

To je kiselost zemljišnog rastvora, odnosno , to je ukupna koliĉina H

iona u tom rastvoru. OdreĊuje se u vodenom rastvoru.

Hemijska analiza zemljišta na aktivnu kiselost (pH u H

Vazdušno

suvog zemljišta (10 g) se prenese u čašicu od 50 cm

. Sa menzurom se dodaje

25 cm

destilovane vode i sve se dobro izmiješa, nakon toga treba da odstoji 30 minuta. Nakon toga

se vrši mjerenje na pH

metru, uranjanjem staklene elektrode u suspenziju zemljišta.

Supstitucijsku kiselost ili izmenjivu kiselost.

Dobije istiskivanjem adsorbovanih H

iona i Al iona pod uticajem rastvora neutralnih soli (1 n KCl). Time se ne istiskuje cjelokupna
koliĉina adsorbovanih H i Al iona, nego samo oni koji su slabije vezani. Tako odreĊena supsti-
tucijska kiselost u sebi sadrži i aktivnu kiselost.

Hemijska analiza zemljišta na supstitucijsku kiselost (pH u n KCl

Pripreme za analizu zemljišta na susptitucijsku kiselost ista je kao u prethodnom pos-

tupku. Međutim, umjesto vode, određuje se u rastvoru n KCI i označava se kao pH u KCl, ili
fiziološki aktivna kiselost. Mjerenje se vrši pomoću pH –metra uranjanjem staklene elektrode u
suspenziju zemljišta. Na bazi vrijednosti u KCl

u, određena je podjela reakcije zemljišta prema

Sefer – Šahtšabelu.

Tabela 18. Reakcija zemljišta (po Šefer

Šahtšabel

Reakcija zemljišta

Vrlo jako kiselo

Slabo alkalno

7,0

8,0

Vrlo kiselo

4,0

4,9

Umjereno alkalno

8,1

9,0

Umjereno kiselo

5,0

5,9

Jako alkalno

9,0

10,0

Slabo kiselo

6,0

6,9

Vrlo jako alkalno

>10,00

Neutralno

7,0

Hidrolitiĉku kiselost.

Dobije se istiskivanjem adsorbovanih H iona pod uticajem bazi-

ĉnih soli (1 n CH

COONa ili sa 1 n (CH

COOH)

Ca). Zbog baziĉne reakcije ovih soli, mogu

se istisnuti svi adsorbovani H i Al ioni, odnosno oni slabije i oni jaĉe vezani. Hidrolitiĉka kise-
lost ukljuĉuje u sebi aktivnu i skoro cjelokupnu supstitucijsku kiselost. Zato se ponekad naziva
i

ukupna kiselost zemljišta

. Pomoću hidrolitiĉke kiselosti odreĊuju se koliĉine kreĉnog mate-

rijala za kalcizaciju.

Titrimetrijsko odreĎivanje potreba kreča za kalcifikaciju (odreĎivanje hidrolitičke
kiselosti Y

)

Zemljište se titrira Ca

acetatom (ili Na

acetat) gdje dolazi do supstitucije Ca iona sa

vodonikovim ionima. U tom meĊudjelovanju nastaje sirćetna kiselina koja se tretira n/10
NaOH. Ova kiselost se naziva hidrolitiĉka i oznaĉava se sa Y

pod kojom se smatra broj cm

NaOH koji je utrošen za neutralizaciju zaostale sirćetne kiseline iz 50 g zemljišta pri djelova-
nju neke hidrolitičke bazične soli.

Na ovaj naĉin se prilikom odreĊivanja koliĉina kreĉnog materijala za kalcizaciju

preraĉunavaju koliĉine Ca materijala zavisno od njegovog oblika (zavisno da li je u obliku kar-

bonata ili oksida).

Elektrometrijsko odreĊivanje potrebe za kreĉom po Šahtšabel

Zemljište se tretira normalnim rastvorom Ca

acetatom ili Na -acetatom. Dolazi do

hidrolitiĉkog cijepanja tih soli, a potom do supstitucije Ca -iona i H

iona, gdje će se u rastvoru

stvoriti više sirćetne kiseline. Ovo se kasnije mjeri pH – metrom.

Na osnovu dobijenih pH vrijednosti. odreĊuje se potreba kreĉa za kalcizaciju, (

tabela 19

Tabela 19. Tabela za izračunavanje potrebnih količina kreča za kalcizaciju

susp. Ca

acetata

CaO

za pH = 7

(kg/ha)

pH susp.

Ca· acetata

CaO

za pH = 7

(kg/ha)

pH susp.

acetata

CaO

za pH = 7

(kg/ha)

7,00

300

6,55

2600

6,15

6200

6,90

600

6,50

2900

6,10

7000

6,85

900

6,45

3200

6,05

7800

6.80

1200

6,40

3600

6,00

9000

6,75

1400

6,35

4000

5,95

10300

6,70

1700

6,30

4500

5,90

12000

6,65

2000

6,25

5000

5,85

14300

6,60

2300

6,20

5500

5,80

19000

OBRADA ZEMLJIŠTA

OdreĊivanje najpogodnijeg vremena za obradu s obzirom na stanje vlaţ-

nosti zemljišta

emljište treba obraĊivati pri umjerenom sadržaju vlage. Obrada suvog ili mokrog
zemljišta je otežana, veći je utrošak energije, kvaliteta rada je lošiji, kvari se struk-

tura zemljišta. Na vrlo suvim zemljištima pogonske mašine i oruĊa se lome i kvare, a na
mokrom proklizavaju pa je uĉinak u jedinici vremena znatno manji.

Prema

Butorcu

(1970), zemljište je najpogodnije obraĊivati pri momentalnoj vlazi zem-

ljišta od 20

36 %. Iznad 36 % vlažnosti zemljište je žitko i neplastiĉno, a ispod 20 % je suviše

suvo. Zemljište se najbolje obraĊuje pri umjerenoj plastiĉnosti, odnosno

izmeĎu granice ţitkos-

ti i krutosti

Konsistencija

(ĉvrstoća, gustoća, postojanost)

obuhvata koherenciju

(povezanost, pria-

njanje),

zbijenost, ljepljivost i plastičnost

. Prema

Attenberg

u (cit. prema

Butorac,

1970), razli-

kuju se sljedeći oblici konsistencije zemljišta:

1. Čvrsto stanje

ako se dva komada zemlje priljube jedan uz drugi slabim pritiskom,

oni se ne sljepljuju. Sušenjem ne mijenjaju zapreminu.

2. Polučvrsto stanje

ako se dva komada zemlje priljube jedan uz drugi slabim pritis-

kom, oni se sljepljuju. Sušenjem se skupljaju i postaju ĉvrsti.

3. Ţilavo

plastično stanje

zemlja se ne lijepi na metalne alatke kojima se obraĊuje.

Samo jakim pritiskom može se uvaljati u valjuške 2

3 mm.

4. Ljepljivo

plastično stanje

zemlja se lijepi za metalne alatke kojima se obraĊuje.

Lako se valja u valjuške 2

3 mm.

5. Ţilavo

tečno stanje

zemlja ima oblik guste ljepljive kaše, ali samo u sloju debljine

1,5 cm.

6. Gusto

tečno stanje

zemlja ima oblik rjeĊe kaše. Ako se takva kaša razdijeli štapi-

ćem, razdvojeni dijelovi se ponovo sljepljuju, ali ostaje trag tog razdvajanja.

7. Rijetko

tečno stanje

zemlja je teĉna kao voda, njeni sitni sastojci plutaju u vodi, a

krupnija zrna polako tonu.

Plastiĉnost i konsistencija zemljišta u velikoj su mjeri funkcija sadržaja glinenih i

organskih koloida. Optimalno stanje za obradu je kada većina kapilarnih pora u zemljištu biva
zasićena vodom i tada nema opasnosti od kvarenja strukture. Zemljište treba obraĊivati kada
ima vlage

ispod donje granice ţitkosti

, što predstavlja

gornju granicu plastičnosti

Kada se sadržaj vlage smanjuje prema granici krutosti, zemljište postaje sve gušće,

gubi plastiĉnost i to je najbolje stanje za obradu.

Sadržaj vlage u zemljištu odreĊuje se posebnim laboratorijskim metodama, a za agro-

tehniĉara je važno da može vizuelno ocijeniti vlažnost, bar približno, radi odreĊivanja pogodno-
sti obrade zemljišta.

Vizuelno se stepen vlažnosti može ocijeniti prema skali po

Venckijeviču

brojevima

od 1 do 5, (cit.

Butorcu

, 1970):

Tabela 20.

Stanje zemljišta za obradu zavisno od stepena vlaţnost

(

Vanckijević,

cit

.Botorac,

1970).

Stepen vlaţnosti zemljišta

Ocjena

Suviše vlažno zemljište (stanje tekuće)

Jako vlažno zemljište (stanje ljepljivo )

Dovoljno vlažno zemljište (stanje meko plastiĉno)

Nedovoljno vlažno zemljište (stanje tvrdo plastiĉno)

Suvo zemljište

glinovito zemljište tvrdo, pjeskovito

Vlažnost i konsistencija zemljišta mogu se ocijeniti i jednostavnijom metodom.

Malo zemlje se stavi u porculansku posudu, razmaže se po dnu i djelimiĉno po zido-

vima posude u sloju od 1 cm. Po sredini posude se lopaticom napravi mala brazda.

Ako se nakon lakih udaraca po dnu posude brazda ispuni tekućom vodom bar do polovine

brazde, zemlja je

u tekućem stanju

2. Ako se brazda malo ispuni tečnošću, uzima se nova proba zemlje i u nju zabada čista lopati-

ca. Ako se lopatica zamaţe, takva zemlja je

ljepljiva

. Ljepljiva zemlja na dlanu nakon priti-

skanja ostavlja prljav trag.

3. Ako se zemlja ne ispuni tečnošću, a zemlja se lijepi na lopaticu, zemlja je

meko plastična

Takva zemlja se lako u dlanovima valja u valjuške i daje ţeljene oblike.

4. Kada se zemlja valjanjem ne isteţe u niti već se raspada u male komade, tada je

tvrdo plasti-

čna

. Pritiskom u ruci obrazuje vrlo čvrste grudvice.

Ako pri jačem pritisku ruke grudvice ne mijenjaju oblik i ne sljepljuju se, tada je

tvrda

. Suva

pjeskovito zemljište ne stvara grudve, nego se rasipa.

Najpogodnije vrijeme za obradu zemljišta je kada je ono u

meko plastičnom stanju

Najnepovoljnije je

tekuće i tvrdo stanje

Zemljišta sa dobrom strukturom, imaju fazu umjerene vlažnosti dugi period, kada je

pogodnost za obradu najpovoljnija.

Teška zemljišta sa nestabilnom i lošom strukturom (kao pseudoglej, podzol, rendzine)

imaju vrlo kratku fazu povoljne vlažnosti (najĉešće su vrlo suva ili prevlažna) pa je period za
obradu zemljišta vrlo kratak. Takva zemljišta nazivaju još i

minutna zemljišta

ĐUBRENJE ZEMLJIŠTA

vaka biljka prima iz svoje sredine
(zemljište i atmosfera) elemente odnosno

hemijska jedinjenja koji su prijeko potrebni za izgradnju
organizma i za život.

Biljke primaju ugljenik, vodonik i kiseonik iz

atmosfere i zemljišta, najviše kao ugljen dioksid i vodu, a
ostale hemijske elemente odnosno jedinjenja iz zemljišta.
Tu je potpuna sliĉnost u primanju hranjiva izmeĊu bilja-
ka  slobodne  prirode  i  kultivisanih  biljaka.  Razlika  je  u
tome  što  kulturne  biljke  mnogo  više  troše  hranjiva  u
istom  vremenskom  razdoblju,  a  naroĉito  što  znatan  dio
vezanih hranjiva (u sjemenu, korijenu, gomolju, vegetati-
vnoj masi itd.) iskorištava ĉovjek i domaće životinje kao
hranu  ili  sirovine  za  industrijsku  preradu.  Na  taj  naĉin
prekida se kruženje materije biljnih hranjiva. U prirodi je
taj krug potpuno zatvoren. Posljedica toga je stalno osi-
romašenje  u  aktivnim  biljnim  hranjivima  na  antropoge-
nom zemljištu.

Slika 10. Biljna hranjiva

Iz tog razloga, ĉovjek je primoran agrotehniĉ-

kim mjerama (Ċubrenjem) snabdjeti biljke dovoljnim
koliĉinama mineralnih hranjiva, kako bi postigao željeni
prinos i kvalitet.

U tu svrhu nam služe Ċubriva koja predstavljaju sve materije organskog ili mineralnog sasta-

va, koja obogaćuju zemljište aktivnim hranjivima, a djeluju na povećanje plodnosti antropogenog
zemljišta i dosljedno tome, na povećanje biljne mase odnosno prinosa.

Đubriva se mogu podijeliti po raznim kriterijumima ali se uobiĉajeno dijele na dvije grupe:

1. Domaća

2. Fabrička Ďubriva

Shema 2. Podjela organskih i mineralnih đubriva

Od domaćih Ċubriva, najĉešće se koristi

čvsti stajnjak

koji je nosilac je organskih i

humusnih materija. Fabriĉka Ċubriva zovu se još

trgovačka,

vještačka ili mineralna

Vještaĉka ili mineralna Ċubriva se danas najviše koriste zbog niza prednosti nad doma-

ćim a o ĉemu će biti rijeĉi kasnije.

Izraĉunavanje mase proizvedenog stajnjaka

Koliĉina proizvedenog stajnjaka zavisi od nekoliko faktora:

broja, vrste i kategorije

stoke, načina njihovog drţanja, vrste, količine i kvaliteta hrane, količine i vrste prostirke

Naĉini raĉunanja pro izvedenog stajnjaka

su, (

Šarić,

1983):

1. Koliĉina dnevne ili godišnje produkcije ĉvrstog stajnjaka dobije se kada se masa suve

materije utrošene hrane podijeli sa 2 pa se ovom doda suva materija prostirke i zbir pomnoži sa
4, odnosno po formuli:

Suva materija krme dijeli se sa 2, zato što se smatra da stoka u prosjeku iskoristi polovinu

krme. Zbir se množi sa 4 jer svježi stajnjak ima 75 % vode, odnosno 25 % suve materije.

Primjer 14.

Dnevni obrok za stoku ima 250 kg suve materije, a dato je za prostirku 70 kg pšenične

slame. Tada će količina đubriva normalne vlaţnosti (75 %) biti:

1. Približna produkcija stajnjaka može se izraĉunati ako se koliĉina suve materije hrane pom-

noži sa 3 (tri):

Primjer 15. (

250 kg suve materije x 3 = 750 kg stajnjaka)

2. Godišnja koliĉina proizvedenog stajnjaka može se izraĉunati ako se težina grla stoke u tovu

pomnoži se 25. Na primjer, sabrana težina grla stoke u jednom tovilištu iznosi 25 000 kg.
Ovaj broj se pomnoži sa 25.

Primjer 16. (

2 500 kg ţive vage stoke u tovilištu x 25 = 625 000 kg ili 625 t)

Koliĉina stajnjaka može se izraĉunati i na osnovu žive vage stoke. Za svakih 100 kg žive

mjere dobije se dnevno

od govečeta 8,5 kg, konja 5,3 kg, svinje 7 kg, ovce 5 kg svjeţeg

stajnjaka

. Kada se ukupna koliĉina svježeg stajnjaka smanji za 30 %, dobija se masa zre-

log stajnjaka.

4. Na osnovu potrošnje hrane, prostirke i prosjeĉnog broja dana u tonu stoke, izraĉunate su

prosjeĉne vrijednosti za proizvodnju stajnjaka za razne vrste stoke godišnje:

Tabela 21

Produkcija stajnjaka zavisno od teţine i broja domaćih ţivotinja u uzgoju

(

Šarić

, 1983)

Vrsta stoke

Masa grla stoke (kg)

Produkcija stajnjaka (t)

Konj*

500

Goveĉe*

500

Ovca

100

0,7

Svinja

100

1,4

Kokoši

100 jedinki

0,7

Guske

100 jedinki

1,1

Patka

100 jedinki

0,8

*U ovom računu uzeto je u obzir da je govedo u stajskom uzgoju a da je konj radni.

Tabela 24. Dinamika razlaganja stajnjaka u zemljištu zavisno od tipa zemljišta (Šarić,

1983)

Tip zemljišta

Godina iskorišćavanja stajnjaka

III

Teško zemljište

Srednje teško zemljište

Lako zemljište

Za potrebe izraĉunavanja Ċubriva, uzima se, da se stajnjak iskorišćava u zemljištu

3 (tri) godine:

R.b.

Godina iskorišćavanja stajnjaka

Procenat razlaganja stajnjaka (%)

I godina

II godina

III godina

Za sva izraĉunavanja normi Ċubriva, koristi se prosjeĉni hemijski sastav stajnjaka:

R.b.

Vrsta hranjiva u stajnjaku

Sadrţaj hranjiva (%)

0,50

0,25

0,50

0,60

Organska materija

Koliĉina stajnjaka za Ċubrenje zavisi od više faktora: vrste usjeva, sorte ili hibrida,

plodnosti  zemljišta,  planirani  prinos,  Ċubrenje  prethodnog  usjeva,  koliĉina  stajnjaka  kojom
poljoprivredno  dobro  raspolaže,  tip,  kvalitet  i  porijeklo  stajnjaka,    ekonomiĉnosti  primjene
stajnjaka.  Ako se zemljište Ċubri stajnjakom svake ĉetvrte godine, prosjeĉne norme Ċubrenja
stajnjakom su sljedeće:

R.b.

Norma stajskog Ċubriva

Masa stajnjaka (t)

Niska

< 20

Srednja

Visoka

Vrlo visoka

>40

Da li je stajnjak jaka ili slaba humusna sirovina?

Ranije je bilo istaknuto da stajnjak u sebi sadrži oko 20 % organske materije. Od toga

1/3 pripada trajnom humusu. Na osnovu toga se može izraĉunati koliko će trajnog humusa ostati
u zemljištu ako se Ċubri odreĊenom koliĉinom stajnjaka.

Primjer 18.

Planirano je đubrenje sa 40 t/ha stajnjaka koji sadrţi 35 % trajnog humusa i 20 %

organske materije. Dubina obrade je 30 cm a zapreminska masa zemljišta 1,5 g/cm

1. Zapremina zemljišta obrađenog = 10000 m

x 0,3 m = 3000 m

2. Masa zemljišta zapremine od 3000 m

, gdje je zapreminska masa 1,5 g/cm

iznosi

Masa obrađenog zemljišta = 3000 m

x 1 500 kg = 4 500 000 kg/ha

U 40 t stajnjaka ima:

4. Sa 40 t stajnjaka u zemljište površine 1 hektara na dubini obrade od 30 cm unijeće se

trajnog humusa: 4 500 00 kg = 2800 kg : 100 = x

Što znaĉi da će se Ċubrenjem sa 40 t/ha stajnjaka unijeti u zemljište samo 0.062 % traj-

nog humusa, što je vrlo malo. Ako se želi u zemljište unijeti 0,6 % trajnog humusa, tada se
mora Ċubriti sa 400 t/ha stajnjaka ili 40 vagona, što je vrlo velika koliĉina.

Da bi smo potkrijepiti ĉinjenicu da je stajnjak slaba sirovina za trajni humus može pos-

lužiti i ovaj primjer:

Primjer 19.

Koliko je potrebno godina đubriti stajnjakom u količini od 40 t/ha, da bi se sadrţaj

humusa povećao na 0,6 % ako on sadrţi u sebi 20 % organske materije, a od toga 35 % trajnog
humusa. Dubina unošenja stajnjaka je 30 cm, a zapreminska masa zemljišta je 1,5 g/cm

U prethodnom primjeru izraĉunato da je masa obraĊenog zemljišta na 30 cm dubine

zapreminske mase od 1,5 g/cm

jednaka 4 500 000 kg, a da je masa trajnog humusa u 4 vagona

stajnjaka 2800 kg, odnosno u zemljište je unijeto 0,062 % trajnog humusa.

Sa obzirom da ţelimo nivo humusa dići na 0,6 % tada nam je tom količinom hranjiva

potrebno đubriti zemljište:

Primjer 20.

Svake četvrte godine zemljište je đubreno stajnjakom, a nivo humusa se povećao za 1

% u 80 godina. Stajnjak ima 21 % organske materije od toga 34 % trajnog humusa. Zemljište
je orano na 30 cm dubine, a njegova zapreminska masa je 1.148 g/cm3.

Sa kojom količinom stajnjaka je đubreno zemljište svake četvrte godine?

2. Zapremina obrađenog zemljišta = 10 000 m

x 0,3 m = 3 000 m

3. Masa obrađenog zemljišta = 3 000 m

x 1 148 kg = 3 444 000 kg/ha

Dakle, da bi se sadržaj humusa u zemljištu podigao za 1%, potrebno je Ċubriti sa 24

114,4 kg/ha stajnjaka svake ĉetvrte godine kroz period od 80 godina.

Izraĉunavanje norme mineralnih Ċubriva

Koliĉina i vrsta mineralnih Ċubriva zavisi od: vrste i planiranog prinosa, sorte ili hibri-

da, plodnosti i hemijske reakcije zemljišta, predusjeva, prethodnog Ċubrenja, plodoreda,
korišćenja organskih Ċubriva, tipa, kvaliteta i naĉina zgorevanja stajnjaka, klime, fiziĉkih oso-

Od pojedinaĉnih Ċubriva, zadržana su azotna (zbog prihrane) dok se potrebe za kaliju-

mom i fosforom podmiruju kompleksnim Ċubrivima prilikom osnovnog, predsjetvenog ili sta-
rtnog Ċubrenja. Danas je teško na tržištu naći pojedinaĉna kalijumova ili fosforna Ċubriva.

Od azotnih Ċubriva koriste se

KAN (27% N), i urea (46% N),

a od fosfornih

super fosfat

(18 % P

triplex (45 % P

) a od

kalijumovih kalijumova so (40 % K

0 i 60 % K

0).

Tabela 27.

Iznošenje hranjiva ţetvom u glavnom i sporednim proizvodima

(

Jekić,1960,

Petijević 1963,

zemlj. u

nKCl

Humu

u %

AZOT (N)

FOSFOR (P

)

KALIJUM (K

Ukupan

N u %

Vratiti od

iznijetog

u %

mg/100 g

zemljišta

Vratiti od

iznijetog

u %

O mg/

l00 g

zemljišta

Vratiti od

iznijetog

u %

4,0

5,5

do 2

do 0,1

100

200

l50

5.6

8,0

do 2

do OJ

100

150

125

4,0

5,5

0,1

0,2

100

125

100

5,6

8,0

0,1

0,2

100

4,0

5,5

> 0,2

100

5,6

8,0

> 0,2

> 30

*Vrijednosti za P i K u tabeli 27, odnose se na rezultate ispitivanja po AL

metodi.

Hemijski sastav nekih jedinaĉnih Ċubriva je sljedeći:

1. KAN (kalcijum amonijum nitrat)

+ CaCO

(ima 27 % N)

2. Urea (karbamid)

CO(NH

)

(ima 46 % N)

3. Superfosfat

Ca(H

)

x CaSO

x H

O (ima 18 % P

, a triplex 45 %)

4. Kalijumova so

KCl (ima 40 % K

O i 60 % K

Na tržištu sada postoje i oblici azotnih Ċubriva kao što su:

a) anhidridni amonijak

, sa 82 % N,

b) UAN (urea

amonijum

nitrat) sa 30 % N (u tečnom obliku).

Složena Ċubriva (

kompleksna

) imaju dva ili tri glavna elementa koji su u nosaĉu meĊuso-

bno vezana hemijskim vezama. U praksi su najĉešća kompleksna Ċubriva sa sva tri (NPK) glav-
na elementa. Ona su granulirana, nisu higroskopna, lako se rasturaju, u jednom prohodu biljci
se dodaju svi elementi, što znaĉi da se Ċubrenje obavlja u jednoj operaciji što smanjuje troško-
ve, štedi vrijeme, smanjuju se troškovi transporta i skladištenja.

Pojam formulacija kompleksnih Ċubriva se odnosi na sadržaj glavnih hranjiva u njemu, a

nose oznaku NPK.

Formulacije se oznaĉuju na ambalaži na dva naĉina:

1. NPK 7:20:30 (to znaĉi 7% N: 20% P

:30% K

2. NPK 7

30 (to znaĉi 7% N

20% P

30% K

Đubriva

do 30 % aktivne materije su niskoprocentna, 30

40 % srednje a preko 40 %

visokoprocentna.

Danas je kod nas poznato oko 70 formulacija složenih Ċubriva, ali se kombinacije NPK

hranjiva mogu proizvoditi i po narudžbi poljoprivrednih gazdinstava, zavisno od odnosa hranji-
vih elemenata i njihovog deficita u zemljištu.

Tabela 28. Formulacije kompleksnih đubriva

Formulacije Ċubriva (NPK)

Za osnovno Ċubrenje

Pretsjetveno i sta-

rtno Ċubrenje

Prihrana

Korekciono Ċubre-

nje

0:13:16

3:11:10

13:10:12

11:52:0

0:15:25

10:10:10

15:5:0

12:14:12

0:15:30

11:11:16

17:8:9

13:13:21

0:20:30

12:12:12

20:12:0

15:10:10

0:20:30

12:12:17

20:20:0

15:20:5

5:10:20

13:13:13

21:14:0

15:20:10

5:15:30

14:14:14

26:21:0

16:32:0

7:10:20

16:16:16

27:14:0

17:10:13

7:14:18

17:13:10

42:5:0

18:10:7

8:12:16+3 MgO

17:17:17

44:2:0

18:18:0

8:16:24

20:15:12

18:46:0

10:12:16

11:11:16

20:20:0

10:20:30

20:15:20

1:20:30+O, 5 B

22:22:0

10:20:30

10:30:20

12:24:12

12:30:16

Slika 11. Trgovačka (mineralna đubriva)

PRIMJERI NORMIRANJA ĐUBRENJA

Planiran je prinos pšenice od 5 t/ha. Na osnovu

tabele 22

može se vidjeti da 1 tona

pšenice svojim prinosom iznese iz zemljišta 26 kg N, 13 kg P

i 22 kg K

O. Prema tome, 5 t

pšenice će iznijeti 5 puta više tj. 130 kg N, 65 kg P

i 110 kg K

Za Ċubrenje mineralnim hranjivima iz mineralnih Ċubriva ostaje koliĉina koja se dobi-

je kada se od ukupne koliĉine potrebnih mineralnih hranjiva oduzme koliĉina koja je dodana
stajnjakom:

140 kg – 87,5 kg iz stajnjaka =

52,5 kg

89,1 kg

44 kg iz stajnjaka =

45,1 kg P

157,5 kg

105 kg iz stajnjaka =

52,5 kg K

Od jedinaĉnih mineralnih Ċubriva na raspolaganju su: urea (46% N), tripleks (45%

) i 60 % kalijumova so. Kada se preraĉuna, tada se u zemljište za kukuruz treba još dodati:

(52,5 kg N x 100) : 46 =

114 kg ureje

(45,1 kg P

x 100) : 45 =

100,2 kg tripleksa

(52,5 kg K

O x 100) : 60 =

87,5 kg kalijumove soli

Primjer 22.

Planira se prinos zobi od 4 tone po hektaru. Pomoću tabele o iznošenju hranjiva

(tabela 26),

izraĉunato je da će planiranim prinosom prinos iz zemljišta biti izneseno

112 kg

N, 48 kg P

i 116 kg K

Zemljište ima 1,7 % humusa, 8 mg/l00 g zemljišta P

i 13mg/100g zemljišta K

O, a

reakcija zemljišta je kisela

pH 5,4.

Na osnovu tabele za normiranje Ċubriva izraĉunato je da se u zemljište mora vratiti

100 % N, 150 %P

i 100 % K

vratiti 100 % =

112 kg/ha N

vratiti 150 % =

72 kg/ha P

vratiti 100 % =

116 kg/ha K

Ovog puta na raspolaganju su kompleksna Ċubriva (npr. 7 : 20 : 30).

Koliĉina kompleksnih Ċubriva za planirani prinos, raĉuna se na osnovu najmanje koli-

ĉine hranjiva koja biljka zahtijeva za željeni prinos, da u zemljište ne bi unijeli znatno veću
koliĉinu ostala dva hranjiva u odnosu na potrebe biljke . U ovom sluĉaju je to fosfor.

Raĉuna se tako, da se potrebna koliĉina hranjiva za zob množi sa 100 a zatim dijeli

sa sadržajem tog hranjiva u kompleksnom Ċubrivu. Sa obzirom da su potrebe zobi za fosforom
najmanje, koliĉinu Ċubriva 7 : 20 : 30 izraĉunati ćemo na osnovu njegovog sadržaja:

(72 kg x 100) : 20 =

360 kg/ha Ďubriva NPK 7: 20 : 30

Zatim se izraĉunava koliĉina N i K

O koje sadrži 360 kg NPK 7 : 20 : 30:

(360 kg NPK 7:20:30 x 7 kg N) : 100 =

25,2 kg N

O = (360 kg NPK 7:20:30 x 30): 100 =

108 kg K

Razliku N do 112 kg podmiriće se KAN

om, a za K

O do 116 kg, sa 40 % kalijumovom soli.

112 – 25,2 kg = 86,8 kg N podmiriti sa KAN

116

108 kg = 8,0 kg K

O podmiriti sa 40% kalijumovom soli

Sada treba izraĉunati koliĉinu KAN

a i kalijumove soli (40%) da bi podmirili nivo

hranjiva za planirani prinos.

KAN

(86,8 kg N x 100) : 27 =

321 kg/ha KAN

Kalijumova sol (40%)

(8 kg K

O x 100) : 40 =

20 kg/ha 40 % kalijumovc soli

Tolerancija prilikom normiranja Ċubriva je oko 15 kg aktivnih hranjiva, što znaĉi da

nije neophodno balansirati hranjiva ako je manjak ili višak hranjiva u okviru ovog iznosa. Kao
u ovom primjeru (primjer 3), ne bilo nužno intervenisati sa još 20 kg kalijumove soli jer je
manjak hranjiva unutar 15 kg (8 kg K

O).

Ako zemljište ima vrlo nizak sadržaj fosfora i kalijuma, a to su najĉešće pseudogleji

ili podzoli, u tom sluĉaju se daje veća koliĉina hranjiva (na zalihu) da bi se podigao nivo aktiv-
nih hranjiva i postepeno preveo u veći nivo plodnosti.

Podizanje nivoa hranjiva može biti postepeno a može biti i naglo, pa se takvo Ċubrenje

naziva meliorativno, a ono iziskuje znatna materijalna ulaganja. Podizanje nivoa azota u zemlji-
štu nije praktiĉno zbog njegovog lakog ispiranja. Zato se fond azota u zemljištu podiže Ċubre-
njem organskim Ċubrivima (stajnjakom, sideratima), boljim razvojem korijenovog sistema kao
posljedica pojaĉanog Ċubrenja mineralnim Ċubrivima, uzgojem leguminoza.

Princip

Petijevića

(1963) je, da se Ċubrenjem u tom sluĉaju treba dati cjelokupna koli-

ĉina hranjiva koja se iznese prinosom, te da se doda izvjesna koliĉina hranjiva na zalihu u cilju
podizanja efektivne plodnosti i postepenog prevoĊenja u višu klasu obezbijeĊenosti hranjivima.

Primjer 23.

Planiran je prinos kukuruza od 8 t/ha. Zemljište je pseudoglej, siromašno hranjivima,

bez Ċubrenja stajnjakom. Na osnovu

tabele 26,

o iznošenju hranjiva, izraĉunato je da ovim pri-

nosom kukuruz iznese iz zemljišta

208 kg N, 88 kg P

i 200 kg K

Hemijska analiza zemljišta pokazale je da je ono slabo opskrbljeno fosforom i kaliju-

mom,

8 mg/100 g zemljišta P

i 7 mg/100 g zemljišta K

Namjera je podići nivo hranjiva u

zemljištu na 10 mg/100 g zemljišta fosfora i kalijuma, te će putem mineralnih Ċubriva trebati
dodati još

2 mg/100 g zemljišta P

i 2 mg/100 g zemljišta K

Zapreminska masa zemljišta 1,5 g/cm

, a dubina zaoravanja Ċubriva je 30 cm. U tom

sluĉaju masa obraĊenog zemljišta po hektaru će iznositi:

Zapremina pooranog zemljišta =10000 m

x 0,30 m =

3000 m

Masa jednog metra kubnog iznosi:

Masa 1 m

zemljišta = 100

x 1,5 g = 1000000· 1,5 g= 1500000 g/m

ili

1500 kg/m

Dakle, ukupno će biti potrebno
poĊubriti

(88 + 90) 178 kg/ha

i (200 + 135) =335 kg/ha

Prilikom izbora kompleksnih Ċubriva za Ċubrenje na zalihu, izabrati ćemo Ċubrivo sa

kombinacijom hranjiva gdje je najveći sadržaj kalijuma (NPK 7:20:30). Kalijuma u ovom prim-
jeru  treba najviše, pa pri tome moramo paziti da sadržaj azota u kompleksnom Ċubrivu bude
najmanji.  U  suprotnom,  ako  bi  u  kompleksnom  Ċubrivu  bio  veći  udio  azota,  tada  bi  se  ovim
Ċubrivom u zemljište dodali veliku koliĉinu  ovog hranjiva.

Azot se ne daje na zalihu zbog lakog ispiranja, a razliku do potrebne norme lako je

nadoknaditi jedinaĉnim azotnim Ċubrivom (KAN ili urea).

S obzirom da nam je u ovom sluĉaju potrebno najmanje fosfora, koliĉinu NPK Ċubriva

formulacije 10 : 20 : 30, raĉunati ćemo na osnovu njega:

NPK 7:20:30

(178 kg P

x100) : 20 =

890 kg/ha NPK 10: 20 : 30

Sa 890 kg/ha NPK 10: 20: 30 u zemljište ćemo unijeti:

(890 x 10) : 100 = 89 kg N

(890 x 30) : 100 = 267 kg K

Razliku do 208 kg N, podmirićemo KAN

om, a do 335 kg K

O, 60 % kalijumovom soli.

Razlika za N

208

89 =

119 kg N

x 100/27 =

441 kg/ha KAN

Razlika za K

335

267 =

68 kg K

x 100/60 =

113 kg/ha kalijumove soli (60% K

4,5 t pšenice x 22 kg = 99 kg / 3 =

33 kg K

188 kg K

33 kg K

O iz slame =

155 kg/ha K

Vrijeme primjene Ċubriva

rilikom normiranja Ċubrenja za planirani prinos, nije dovoljno samo izraĉunati
odgovarajuće koliĉine mineralnih hranjiva odnosno Ċubriva, nego je bitan i raspo-

red Ċubriva odnosno vrijeme njihove primjene.

Po opštem principu, postoji nekoliko naĉina primjene mineralnih Ċubriva u redovnoj

poljoprivrednoj proizvodnji a to su:

Osnovno Ċubrenje

se primjenjuje prije sjetvenog oranja i/ ili pred tanjiranje). Primje-

njuju se kompleksna Ċubriva sa naglašenom komponentom fosfora i kalijuma a sa
manjim udjelom azota (npr. NPK 7:20:30). Zavisno od vrste usjeva, sva koliĉina
fosfora i kalijuma ili ½ do 2/3 i manji udio azota daje se pred oranja, a ostatak se
primjenjuje prilikom predsjetvene obrade zemljišta.

Predsjetveno Ċubrenje

(primjenjuje se u proljeće za jarine ili u jesen za ozimine sa ½

ili1/3 mineralnih Ċubriva sa naglašenim fosforom i kalijumom te azotna Ċubriva.
Ostatak azota se primjenjuje u startnom Ċubrenju i prihrani.

Startno Ċubrenje

se primjenjuju prilikom sjetve a koriste se Ċubriva jednakim udje-

lom azota fosfora i kalijuma, (npr. NPK 15:15:15). Sijaĉice moraju imati depozito-
re za mineralna Ċubriva. Ukoliko ih nemaju, sva koliĉina ovih Ċubriva daje se pri-
likom predsjetvene pripreme zemljišta rasipaĉima).

Prihrana

se primjenjuju u vrijeme vegetacije u odreĊenoj fazi razvoja usjeva uglav-

nom azotnim Ċubrivima (KAN ili urea). Zavisno od vrste usjeva, primjenjuje se u
više navrata – za kukuruz do 2 puta eventualno

korektivna prihrana

) a za pšenicu

i do tri puta (eventualno

interventno

ukoliko se jave simptome nedostatka nekog

hranjiva (u većini sluĉajeva azota) nakon primjene Ċubriva u prihranama).

Pored ovih naĉina Ċubrenja, primjenjuje se i

meliorativno Ďubrenje, Ďubrenje na zali-

hu, korektivno Ďubrenje

itd.

Nastavak primjera 24.

U osnovnom Ċubrenju dati 2/3 fosfora i kalijuma, a u predsjetvenom 1/3 fofora i kaliju-

ma te 30 kg/ha uree za mikrobiološku razgradnju.

Prilikom sjetve kukuruza dodati 150 kg/ha NPK 15:15:15, a u prvoj i drugoj prihrani

po 200 kg/ha KAN

a. Ostatak azota će se primijeniti u predsjetvenom Ċubrenju.

Prethodno treba oduzeti od ukupne koliĉine fofora i kalijuma predviĊene za planirani

prinos kukuruza koliĉinu istih hranjivim elemenata koji će se primijeniti u startnom Ċubrenju a
to je 150 kg/ha NPK 15:15:15.

U startnom Ċubrenju, u zemljište će se dodati:

N – (150 kg/ha NPK 15:15:15 x 15)/100 =

22,5 kg/ha N

– ((150 kg/ha NPK 15:15:15 x 15)/100 =

22,5 kg/ha P

O – ((150 kg/ha NPK 15:15:15 x 15)/100 =

22,5 kg/ha K

Oduzeti od ukupne izraĉunate koliĉine mineralnih hranjiva za željeni prinos kukuruza.

N=178 kg – 22,5 kg = 155,5 kg

= 104 kg – 22,5 kg = 81,5 kg/ha

O =155 kg

22,5 kg = 132,5 kg/ha

Isto tako, od ukupne koliĉine azota za planirani prinos treba oduzet još koliĉinu azota

koji će se dati u prvoj i drugoj prihrani.

Za osnovno i startno Ċubrenje, ostalo je još

47,5 kg/ha N, 81,5 kg/ha P

i 132,5 kg/ha K

Sada je potrebno odabrati najpogodnije kompleksno Ċubrivo ovisno o odnosu fosforne

i kalijumove komponente u njemu. Približno jednak odnos  izmeĊu fosfora i kalijuma u izraĉu-
natim  vrijednostima  za  planirani  prinos  i njihov  odnos  u  kompleksnom  Ċubrivu  je  vrlo  bitan,
zbog preraĉunavanja efektivnih hranjiva za planirani prinos  na odabrano kompleksno Ċubrivo.
Ukoliko je taj odnos jako razliĉit, tada će se preraĉunavanjem koliĉina hranjiva na koliĉinu Ċubri-
va dogoditi da  se zadovoljavanjem potreba  biljaka za  jednim hranjivim  elementom  (npr.  fosfo-
rom) predozira ili znatno umanji koliĉina kalijuma u odnosu na potrebe usjeva za željeni prinos.

Najefikasniji naĉin je da se izraĉuna omjer izmeĊu ova dva hranjiva u izraĉunatoj koli-

ĉini za Ċubrenje usjeva i usporedi se sa omjerom istih hranjiva u kompleksnom Ċubrivu. Ako je
taj odnos jednak ili približno jednak izmeĊu potrebnih hranjiva za prinos i odnosa u komplek-
snom Ċubrivu, tada će to Ċubrivo biti najpodesnije za korišćenje. Pri tome treba voditi raĉuna da
se izabere Ċubrivo sa nikim sadržajem azota.

Nizak sadržaj azota u Ċubrivima za osnovno Ċubrenje je poželjan, s obzirom da bi se

zadovoljavanjem potreba biljaka za fosforom i kalijumom u sluĉaju visokog sadržaja azota u
kompleksnom Ċubrivu dala velika koliĉina azota prilikom osnovnog Ċubrenja. To je nepoželjno
jer se azot a naroĉito njegov nitratni oblik ne veže za adsorptivni kompleks zemljišta, pa u sezo-
ni kiša (jesen) biva ispran u dublje horizonte zemljišta i tako postaje izgubljen za biljke.

Odnos izmeĊu fosfora i kalijuma u izraĉunatim potrebama biljaka za željeni prinos:

Jednak ili približno jednak odnos izmeĊu fosfora i kalijuma treba naći u dostupnim

formulacijama NPK Ċubriva.

U ovom primjeru, najpovoljniji odnos izmeĊu fosfora i kalijuma je u kompleksnom

Ċubrivu NPK 0:15:25 (vidi spisak kompleksnih Ċubriva) jer je:

Sada je potrebno izraĉunati koliko je potrebno NPK 0:15:25 za osnovno i predsjetveno

Ċubre-

nje:

Za osnovno Ďubrenje (2/3) Ďubriva:

Za predsjetveno Ďubrenje (1/3 Ďubriva):

Prilikom predsjetvenom Ċubrenja, u zemljište treba unijeti još 47,5 kg/ha azota koje je

preostalo nakon izraĉunavanja normi azota za prihranu i startno Ċubrenje.

Korekcija Ċubrenja prema mehaniĉkom sastavu zemljišta

U normiranju Ċubrenja, koristi se metoda koja uzima u obzir i teksturu zemljišta. Kod

opskrbljenosti do 10 mg/100 g zemljišta ne uzima se u obzir tekstura, već se koristi tabela o
iznošenju hranjiva i normiranju Ċubriva, a kod opskrbljenosti od 10

15 mg/100 g zemljišta.

koriste se sljedeće tabele, (

prema Jekiću. 1960

Tabela 31. Normiranje đubriva sa obzirom na klasu zemljišta po teksturi kada je nivo opskrb-

ljenosti P

, i

K2O

15 mg/100 g zemljišta i iznad 15 mg/100 g zemljišta

Klasa zemljišta

Vratiti u % od ţetvom iznijetog

g/100 g zemljišta

>15 mg/100 g zemljišta

Pjeskovito

140

100

Ilovaĉa

170

110

120

Glina

185

120

130

Primjer 25.

Planiramo prinos pšenice od 7 t/ha, zemljište je na ilovaĉa, gdje je opskrbljenost zem-

ljišta

12 mg/100 g zemljišta P

i 15 mg/100 g zemljišta K

Ukupno iznošenje hranjiva je:

N = 7 t x 26 kg

182 kg N/ha

=7 t x13 kg=

91 kg /ha

O =7 t x 22 kg =

154 kg /ha

Vratiti od prinosom iznijetog:

N = 182 kg x100 % =

182 kg/ha

= 91 kg x 170 % =

154,7 kg /ha

O =154 kg x110 % =

169,4 kg /ha

Đubrenje kukuruza i šećerne repe

rincip izraĉunavanja potrebnih koliĉina fosfora i kalijuma za Ċubrenje ove dvije
kulture je isti kao za pšenicu ali sa tom razlikom, što su kukuruz i šećerna repa

kaliofilne biljke,te iz zemljišta iznose veće koliĉine kalijuma.

Za razliku od pšenice, kukuruz i šećerna repa imaju razvijen korijenov sistem i duži

period aktivne vegetacije. Na taj naĉin usvajaju više kalijuma iz zemljišta. Na osnovu toga,
procent vraćanja kalijuma u zemljište u odnosu na ukupno iznošenje se obiĉno koriguje u odno-
su na pšenicu (

prema Jekiću, 1960

–

tabela 32

Tabela 32. Normiranje đubrenja zemljišta za kukuruz i šećernu repu

Grupa

Sadrţaj

mg/100 g zemljišta

Vratiti od iznijetog (u %)

250

130

5,1

200

100

10,1

170

III

15,1

125

20,1

100

>25

Kod laganih zemljišta treba biti oprezan u pogledu doze mineralnih hranjiva. Kod ovih

zemljišta je mala fiksaciona sposobnost . Đubriva ostaju otopljena u teĉnoj fazi zemljišta, što

može  u  krajnjem  sluĉaju,  prilikom  većih  doza  hranjiva,  prouzrokovati  oštećenje  korijenovog
sistema. Zbog malog kapaciteta apsorpcije i vodnog režima, laka zemljišta su slabo puferizova-
na.  Biljka  prilikom  dodavanja  hranjiva  ima  momentalno  veće  koliĉine  hranjiva.  Kasnije  se  u
sluĉaju  većih padavina isperu, te u njima nije moguće stvarati veće rezerve hranjiva. To vrijedi
naroĉito u pogledu azota. Teža zemljišta su dobro puferizovana. Iz toga razloga se mogu doda-
vati veće koliĉine hranjiva (na zalihu ili meliorativno).

Kod karbonatnih zemljišta, naroĉito gdje je sadržaj CaCO

veći od 20 %, analiza zem-

ljišta po AL

metodi, redovno pokazuje da ova zemljišta pate od nedostatka fosfora, premda

biljke imaju punu reakciju na Ċubrenje fosforom. Sadržaj P

u tim zemljištima može biti

znaĉajan za normalnu opskrbu biljaka, iako to analize zemljišta ne pokazuju. Ovo proizilazi iz
toga da AL

metoda nije pogodna za ovakav tip zemljišta, jer njome nije u stanju izluĉiti

dovoljnu koliĉinu fosfora iz zemljišta, odnosno onu koliĉinu hranjiva koja može biti pristupaĉ-
na biljci.

U glinovitim zemljištima, u sušnim uslovima, hemijske analize zemljišta pokazuju

izrazito veće vrijednosti opskrbljenosti mineralnim hranjivima. U suprotnom sluĉaju, kada su
ta zemljišta saturisana vlagom, kada je struktura znatno narušena, sadržaj biljkama pristupaĉ-
nog hranjiva pada na minimum. Iz tih razloga, ove faktore treba obavezno uzeti prilikom inter-
pretacije dobivenih podataka. Iznesene, preporuke, koje su formirane na bazi prosjeka izmeĊu
ovih dviju krajnosti, moraju biti u pojedinim sluĉajevima korigovane. To navodi na zakljuĉak,
da će interpretacija dobivenih podataka biti vrijednija, ako su hemijska istraživanja zemljišta
raĊena dugi niz godina. U Holandiji su interpretacije raĊene na bazi 30

35.

godišnjeg istraži-

vanja hemijskih karakteristika zemljišta i rada na eksperimentima, dok kod nas toga još nema,

Đubrenje azotom

emelji se u prvom redu na fiziološkim potrebama za planirani prinos odreĊene
kulture tj. ukupnog iznošenja N iz zemljišta. Od ukupnih potreba, potrebno je

oduzeti N koji se oslobodi mineralizacijom tokom godine. Treba uzeti biološke karakteristike
predusjeva, Ċubrenje organskim Ċubrivima, karakteristike humusa. Kod nas se najĉešće koriste
podaci o pH u n KCI

u i podaci o sadržaju humusa. Naime, postoji korelacija izmeĊu povećanja

pH i rada mikroorganizama, te povećanje sadržaja humusa i njihove aktivnosti. Sa njihovim
povećanjem, mineralizacija azota je veća, te na taj naĉin, ukupne koliĉine N koje se vraćaju u
zemljište su manje.

Primjer 26.

Potrebno je izraditi Ċubrenje za kukuruz, ako se planira prinos od 8 t/ha

zrna. Analiza

zemljišta je pokazala da zemljište ima 9 mg/100 g zemljišta P

i 14 mg/100 g zemljišta K

pH je 5,7. Đubrenje azotom potrebno je izraĉunati na osnovu mobilizacijskih rezervi N u zem-
ljištu, ako u njemu ima 2 % humusa.

U humusu ima 50 % C, odnos C : N = 13 : 1, mobilizacijska rezerva N iz humusa je

1,2 % godišnje, dubina oranja je 30 cm, zm(pr) = 1.5 g/cm

8 t kukuruza iznese:

208 kg/ha N; 88 kg/ha P

i 200 kg/ha K

N = 208 kg x 90 % =

187 kg/ha

Za normiranje Ċubriva za kukuruz, u pogledu fosfora i kalijuma, koristiti ćemo tabelu

za normiranje koliĉine ovih elemenata za potrebe kukuruza i šećerne repe.

= 88 kg x 200 % =

176 kg/ha

0 = 200 kg x 80 % =

160 kg/ha

Izraĉunavanje mobilizacionog N iz humusa:

3000 m

x 1500 kg/m

= 4 500 000 kg zemljišta

4500000 kg zemljišta x 2 % humusa =

90000 kg humusa

Kalcizacija kiselih zemljišta

Kriterijumi na osnovu kojih se odluĉuje da li je potrebno izvršiti kalcizaciju ili ne, zas-

nivaju se na podacima o procentu humusa i teksturi, odnosno procentu gline u zemljištu. U pra-
vilu, ako ima više gline, potreban je viši pH, a obrnu ti sluĉaj je sa zemljištem koje ima više
humusa, gdje je potreban nešto niži pH zbog dobre puferne sposobnosti takvih zemljišta. Kod
nas su zemljišta u pravilu sa manjim procentom humusa (uglavnom ispod 4 %). Na osnovu toga
postoji slijedeći kriterijum koji pH treba da ima sa obzirom na sadržaj gline (prema

Šafer

Šahtšabelu

Tabela 34.

Potrebna pH vrijednost zemljišta u 1 n otopini KCl

Tip zemljišta

Sadrţaj gline (%)

pH raspon u nKCl

Pjeskulja

5,3

5,7

Ilovaĉa

5,8

6,2

Ilovasta pjeskulja

6,3

6,8

Pjeskovita ilovaĉa

6,3

6,8

Praškasta ilovaĉa

6,3

6,8

Glinasta ilovaĉa

>25

6,9

7,2

Glina

>25

6,9

7,2

Uzroci zakiseljavanja zemljišta su:

fiziološki kisela Ďubriva, kisele kiše, povećano iznoše-

nje hranjiva prinosom posebno Ca iona, ispiranja Ca sa padavinama u niţe slojeve zemljišta

itd.

Parametri na osnovu kojih se odreĊuje kalcizacija kalcizaciju su:

1. pH u 1 n KCl

u koji indikuje stvarnu ili aktivnu kiselost

2. Podatak o ukupnoj kiselosti izražena kao potencijalna kiselost mjerena u 0,5

N Ca

acetatu

3. pH traženi prema teksturi i procentu humusa

1 meq H na 100 g zemljišta jednak je 1 mekv Ca na 100 g zemljišta, što odgovara

vrijednosti

28 mekv CaO na 100 g zemljišta

28 meq CaO na dubini od 20 cm sa zapreminskom masom prividnom od 1,5 iznosi

840 kg/ha CaO

Tabela 35. Pomoćna tabela za izračunavanje potrebnih količina CaO radi podizanja pH u

nKCl

u na 7

Potencijalna kiselost

mjerena

u Ca

acetatu

H vrijednost

meq/100 g

zemljišta

Kalcizacija (kg/ha CaO) na 20 cm

dubine, zapreminska masa 1,5 g/cm

za pH 7 u nKCl

6,9

0,7

600

6,8

1,4

1200

6,7

2,1

1700

6,6

2,7

2300

6,5

3,5

2900

6,4

4,3

3600

6,3

5,4

4500

6,2

6,5

5500

6,1

8,3

7000

6,0

11,0

9000

5,9

14,0

12000

5,8

23,0

19000

Formula za preraĉunavanje potrebnih koliĉina CaO podizanje pH u zemljištu:

Primjer 27.

1. Izmjereni pH zemljišta u n KCl

u iznosi 5,3. Sa obzirom na sadržaj gline koji iznosi

9 %, a humus 2,3 %, traženi pH za taj tip zemljišta je 6 (

vidi tabelu 30

). pH u Ca

acetatu iznosi

6,5, što odgovara vrijednosti od 3,5 mekv/100 g zemljišta H,

odnosno odgovara 2900 kg/ha

CaO oksida na 20 cm dubine, ako je zapreminska masa prividna 1,5 g/cm

2. Potrebno je izraĉunati koliĉinu CaO potrebnog za kalcizaciju do dubine 20 cm

(zapreminska masa prividna je 1,5 g/cm

), ako sadrži 14 % gline. Sadržaj humusa je ispod 4 %,

pH u n KCl

u iznosi 5, pH u Ca

acetatu iznosi 6,3, traženi pH na osnovu

tab.

19 iznosi 6,5.

Na raspolaganju je drugi materijal za kalcizaciju kao npr. CaC0

, tada se koliĉina CaO

može množiti sa 1,78, da bi se dobio ekvivalent Ca iona potreban za podizanje pH vrijednosti
zemljišta, npr:

1200 kg/ha CaO x 1,78 = 2 136 kg/ha CaCO

Fertirigacija

ertirigacija je kombinovano navodnjavanje sa Ċubrenjem. Mineralna Ċubriva se
rastvore u vodi, pa se takvom otopinom sistemima navodnjavanja prihranjuju

usjevi ili Ċubri zemljište. Ovim postupkom smanjuju se ukupni troškovi, a Ċubriva se bolje
iskorišćavaju i mogu se davati u kasnijim fazama vegetacije bez oštećivanja biljaka.

Za fertirigaciju najĉešće se koriste sljedeća Ċubriva

: KAN, amonijum sulfat, urea,

kalijumova so, super fosfat i kompleksna Ďubriva.

Najpogodnije kulture za fertirigaciju su

krompir, povrće, šećerna repa, travnjaci, voćnjaci i vinogradi.

Koliĉina Ċubriva izraĉunava se na zalivnu površinu, koju obuhvataju svi rasprskivaĉi

koji rade u isto vrijeme.

Ako se fertirigacija obavlja orošavanjem, koliĉina Ċubriva po jednom rasprskivaĉu

izraĉunava se na sljedeći naĉin, što se može vidjeti iz ove tabele (prema

Šariću, 1983

Tabela

36.

Masa đubriva po rasprskivaču

Rastojanje razvod-

ne mreţe u m

Norme Ċubriva u kg/ha

Karakteristike rasprskivaĉa

100

200

18 x18

1,62

3,24

6,48

Lakši tip

18 x 24

2,16

4,32

8,64

Širina dizne 3,7

7 mm

24 x 24

2,88

5,76

11,52

Pririsak 2,5

4,5 atm

24 x 30

3,60

7,20

14,40

Koliĉina vode; 0,9

38 m

/ha

30 x 30

4,50

9,00

18,00

Srednje teški tip

30 x 36

5,40

10,80

21,60

Širina dizne 8

12 mm

36 x36

6,48

12,96

25,92

Treba vode 3,8

11,6 m

Primjer 28.

PredviĊeno je da se Ċubri sa 200 kg/ha Ċubriva. UreĊaj za kišenje ima 8 rasprskivaĉa, sa

rastojanjem razvodne mreže od 30 x 30 metara. Iz

tabele 32

u prosjeku 30 x 30 i 200 naĊe se

Naprotiv, koncentracija tog elementa u biljnom tkivu povećava se vrlo sporo ili se ĉak

smanjuje. To je tzv.

efekat razblaţivanja

. Hranjivo se utroši na povećanje biljne mase tj. na

povećanje prinosa te mu se u većoj masi ne povećava koncentracija, ali se zbog tuga povećava

sadržaj hranjiva u biljci.

Zemljište sa visokim sadrţajem hranjiva

biljke se na ovom zemljištu veoma dobro

razvijaju. Porast vegetacione mase je maksimalan i ako se u takvom zemljištu vrši Ċubrenje ne dola-

zi do povećanja prinosa suve materije biljaka na Ċubrenom u odnosu na biljke uzgajane na neĊubre-

nom zemljištu. Koncentracija hranjiva kod Ċubrenih biljaka bilježi jak skok te u ekstremnim sluĉa-

jevima koncentracija može biti toksiĉna, te biljke luksuzno asimiliraju odreĊeno hranjivo. Pod kriti-

ĉnom koncentracijom podrazumijeva se ona koncentracija, koja se nalazi

na prelazu izmeĎu sred-

nje i visoke,

ispod nje se prinos progresivno smanjuje usljed nedostatka nekog elementa, a iznad nje

se može oĉekivati neznatno povećanje prinosa ukoliko se vrši dodavanje tog hranjiva. Najprihvatlji-

vija je definicija koju daje

Urritich,

a koji kaže da je kritiĉna koncentracija ona vrijednost sadržaja

hranjiva u biljci kod koje dolazi do smanjenja od optimalnog prinosa za 5 %.

Brza analiza hranjiva u soku tkiva biljke (Tissue test)

vom metodom odreĊuju se hranjiva u soku, dakle hranjiva u opticaju koja nisu još

asimilirana. Metoda se bazira na pretpostavci da pri dobroj ishrani biljaka, one ne

mogu odmah ugraditi svu koliĉinu primljenih hranjiva u organsku materiju, već da dio tih ele-

menata ostaje u biljnom soku. Težnja je da u biljci uvijek bude odreĊena koliĉina neasimiliranih

hranjiva, kako bi pri odvijanju fizioloških procesa odnosno stvaranja organske materije u biljci,

bila na raspolaganju odreĊena rezerva hranjiva. Metoda se primjenjuje direktno na polju, utiski-

vanjem ili iscjeĊivanjem soka iz biljke te miješanjem sa reagensima, pri ĉemu se na osnovu

intenziteta obojenja može pokazati stanje koncentracije hranjiva odnosno ishranjenosti biljke.

Vizuelna dijagnoza

svaki element u nedostatku ima karakteristiĉan simptom. Za ovu

svrhu postoje atlasi u kojima se nalazi taĉno odreĊeni simptomi za pojedine elemente kod poje-

dinih biljnih vrsta.

UtvrĊivanje stanja ishranjenosti kulture na osnovu podataka hranjiva u biljci

Danas su u upotrebi graniĉne vrijednosti koncentracije hranjiva u biljci za odreĊenu

biljnu vrstu, gdje se daju rasponi koncentracije za pojedinu fazu razvoja

(tabela 37 i 38).

Tabela 37.

Utvrđivanje stanja ishranjenosti kulture na osnovu podataka hranjiva u biljci

Faze razvoja

N (%)

P (%)

K (%)

Busanje

4,2

5,3

0,48

0,56

3,4

4,3

Vlatanje

3,8

4,2

0,30

0,53

2,7

3,4

Klasanje

cvatnja

2,8

3,3

0,28

0,39

1,65

2,2

Iz ove tabele vidljivo je da za svaku fenofazu postoje druge kritiĉne vrijednosti te

moramo uzimati biljke za analizu u odreĊenoj fazi razvoja.

Tabela 38. Granične vrijednosti za kukuruz prema Benton

Johns

u,(1971) gdje se za

analizu uzima list ispod klipa u fazi metličanja i svilanja

Nivo obezbjeĊenosti

Hranjiva (u %) na bazi suve materije

N(%)

P (%)

K (%)

Nedovoljno

<2,45

<0,15

<1,25

Nisko

2,46

2,75

0,16

0,24

1,26

2,26

Dovoljno

2,76

3,50

0,25

0,50

2,27

2,50

Visoko

3,51

3,75

0,51

0,60

2,51

3,00

Prekomjerno

>3,75

>0,60

>3,00

Za cijelu biljku u fazi 3 lista, normalan sadržaj hranjiva smatra se:

N = 3,5

5,0 %, P =

0,4

0,5 %, K = 3,5

5,0 %

SJETVA

a uspješnu biljnu proizvodnju, kvalitetno sjeme je jedan od važnijih preduslova.
Sve primijenjene agrotehniĉke mjere u proizvodnji su uzaludne ako sjeme ne pos-

jeduje odreĊeni kvalitet, kao što su ĉistoća sjemena, klijavost, apsolutna masa zrna i dr.

Prije samog odreĊivanja koliĉine sjemena za sjetvu, potrebno je poznavati kvalitativne

osobine sjemena odnosno naĉin njihovog odreĊivanja.

Definicija sjemena

od sjemenom se u širem smislu podrazumijevaju svi dijelovi poljoprivrednih
biljaka koji služe za sjetvu i razmnožavanje i koji su deklaracijom oznaĉeni kao

sjeme. Sa ratarskog stanovišta, sjeme se dijeli na

pravo

nepravo

Pravo sjeme je organ viših biljaka nastao oplodnjom, odnosno spajanjem muške i

ţenske gamete.

Nepravo sjeme su svi ostali dijelovi biljke, koji se koriste za razmnožavanje odnosno

umnažanje ratarskih biljaka kao što su

gomolje, reznice, sadnice, lukovice

itd.

U botaniĉkom smislu, pravo sjeme može biti:

Pravo ili prosto

– (kod vrsta koje formiraju plod

pasulj, grašak i druge mahunarke,

zatim lan, mak itd).

Sjeme

plod

(kod vrsta koje ne formiraju plod

žita, trave itd).

Sloţeno

(višekliĉno sjeme

repe).

Većina pravih sjemena sastoji se od tri dijela:

omotač

(epiderma),

endosperm

klica

(slika 10).

Slika 10

Presjek zrna kod monokotiledona i dikoditeldona (zrno pšenice i soje – uvećano 70 puta)

Omotaĉ štiti sjeme od spoljnih uticaja. Endosperm saĉinjavaju rezervne hranljive

materije (skrob, bjelanĉevine i masti), a služe kao hrana klici prilikom klijanja pa i nicanja do
prelaska na autotrofnu nakon formiranja sekundarnog korijenja. Endosperm imaju sjemena
monokotiledone

jednosupnice), dok dikotiledone (dvosupnice

pasulj, grašak, bob, lupi na,

djeteline, lucerka itd.) nemaju endosperm već vrlo razvijene

kotiledone

, u kojima su rezervne

hranljive materije za klicu odnosno klijanac,

(slika 10).

Omotaĉ štiti sjeme od spoljnih uticaja. Endosperm saĉinjavaju rezervne hranljive

materije (skrob, bjelanĉevine i masti), a služe kao hrana klici prilikom klijanja pa i nicanja do
prelaska na autotrofnu nakon formiranja sekundarnog korijenja.

Najmanja dozvoljena ĉistoća sjemena je

82 % (neke trave

), dok je najmanja dozvolje-

na ĉistoća sjemena pšenice, kukuruza, jeĉma, zobi i raži za drugu klasu

97 %

a za prvu

98 %.

Ispitivanje klijavosti sjemena

spitivanjem klijavosti sjemena utvrĊuje se koji procenat ĉistog sjemena može u
laboratorijskim uslovima dati normalne klice a koje pod povoljnim uslovima mogu

u zemlji razviti normalne biljke. Klijavost se odreĊuje u ĉistom sjemenu, poslije izdvajanja pri-
mjese.

Za ispitivanje klijavosti sjemena koriste se razliĉite metode. Kao podloga služi filter

papir, gaza, pijesak, zemlja itd.

U sterilnu petrijevu posudu stavi se 2

3 sloja filter papira, u nju se na filter papir u

odreĊeni razmak poslaže 100 sjemenki (ako je sjeme krupnije stavlja se na ispitivanje 50 sje-
menki), tako da se one ne dodiruju, jer se sa zrna na zrno može prenijeti uzroĉnik bolesti. Filter
papir sa sjemenkama se navlaži i stavlja u termostat na klijanje u kojem se može regulisati pot-
rebna temperatura, vlažnost i svjetlost. Treba naglasiti da se pri ispitivanju sjemena vrši više
proba kako bi rezultati bili precizniji.

Prvi put se isklijalo zrno pšenice broji nakon 4 dana, suncokreta nakon 3 dana itd.

Naredna brojanja klica su prema potrebi. Ĉesta brojanja isklijalih zrna su potrebna radi

izraču-

navanja energije

klijanja, a to je broj isklijalih klica kroz odreĎeno vremensko razdoblje. Što

je taj broj manji, energija klijanja je veća, npr:

Primjer 29.

Nakon 3 dana isklijalo je 27 sjemenki = 3 x 27 = 81

Nakon 5 dana isklijalo je 46 sjemenki = 5 x 46 = 230

Nakon 7 dana isklijalo je 16 sjemenki = 7 x 16 = 112

89 423

Ukupna klijavost je prosjeĉan procenat normalnih klica dobijen u toku cijelog perioda ispi-

tivanja. Rezultat ispitivanja klijavosti je u prosjeku dobiven izmeĊu svih ponavljanja jednog uzorka.

Pored ove metode, gdje se koristi kao podloga filter papir, koristi se i gaza, pijesak,

zemlja, zatim postoji metoda ubrzanog ispitivanja klijavosti

po Firsovoj

(za sjeme žita i mahu-

njaĉa), kao i biohemijsko ispitivanje potencijalne klijavosti poznata kao

tetrazol metoda

Za ovu svrhu upotrebljava se 1 %

tni rastvor

trifeniltetrazolium

hlorida

. Ovaj rastvor

je bezbojan, ali se dejstvom encima živa ćelija klice redukuje u intenzivno crveni karminfarma-
cin, koji žive ćelije klice oboji crveno, dok mrtve ćelije ostanu neobojene. Na osnovu toga se
zakljuĉuje koje su klice sposobne za klijanje, a koje nisu.

Ispitivanje klijavosti sjemena kukuruza hladnim postupkom (Cold test)

jeme posijano u polju ima nepovoljnije uslove i zato mu je klijavost redovno niža
nego u laboratorijskim uslovima, pa se smatra da je poljska klijavost za oko 20 %

niža od laboratorijske. Zbog toga se pokušava naći metod ispitivanja klijavosti koji će oponaša-
ti uslove klijanja u ambijentalnim (prirodnim) uslovima u polju. Takav metod, koji se najĉešće
koristi za ispitivanje klijavosti kukuruza, je hladan postupak ili "

cold test

Kao podloga za klijanje po hladnom postupku koristi se zemlja sa njive gdje se planira

izvršiti sjetva kukuruza (nesterilisana) ili se ona pomiješa sa pijeskom. Zemlja se navlaži
vodom sa 60 % kapaciteta vlaženja, pa se na nju slažu sjemenke, zatim pokriju u sloju od 5 cm.
Osim ovog naĉina, sjemenke se mogu staviti u filter papir, koji se zamota u rolne. U filter papir
se ispod sjemena stavlja sloj zemlje. Tako formirane i navlažene rolne drže se vertikalno u sta-
klenoj posudi.

Osnovni principi hladnog postupka ispitivanja klijanja prihvaćeni su od mnogih autora,

ali još nema jedinstvene metodike o postupku, posebno o tome koliko će dana da traje klijanje i
na kojim temperaturama

. Kod nas se smatra da klijanje prvih 7

10 dana treba da bude na

temperaturi od 10

C, a zatim 3

7 dana na 20 – 30

C. Prevladavaju mišljenja da i prva i dru-

ga faza klijanja treba da budu po 7 dana.

e.k = 423 : 89 =

4,75

Pri nižoj temperaturi klijanje se usporava, a uzroĉnici bolesti napadaju sjeme. Zato se

može pretpostaviti da će sjeme, koje proklija u tim uslovima, vjerovatno klijati i u polju.

Ispitivanje apsolutne mase sjemene

psolutna masa sjemena je masa 1000 sjemenki izražena u gramima (

masa 1000

zrna).

Ona se odreĊuje tako što se iz ĉistog sjemena izdvoji 8 grupa po 100 zrna

i svaka grupa izvaže. Prosjeĉna masa svih 8 grupa množi se sa 10 i tako se dobija masa 1000
zrna. Mjeri se u gramima, a broj decimalnih mjesta odreĊuje se kao kod ispitivanja ĉistoće.
Dozvoljena odstupanja izmeĊu pojedinih grupa od po 100 zrna iznose:

a) Za sjeme veće apsolutne mase od 25 g

6 % .

b) Za sjeme manje apsolutne mase od 25 g

1 %.

Ispitivanje hektolitarske mase zrna

Hektolitarska masa sjemena je masa

100 litara ili jednog hektolitra sjemena izra-
ţeno u kilogramima.

Ona se odreĊuje pomo-

ću hektolitarske ili Šoperove vage. Ispitivanja
se vrše u dva ponavljanja a razlike izmeĊu
njih ne smiju biti veće od 0,5 kg.

Hektolitarska vaga se sastoji od:

drvene  kutije  koja  na  poklopcu  ima  postolje
za  montiranje  vage  i  priĉvršćivanje  mjernog
cilindra.  Drvena  kutija  ujedno  služi  za  tran-
sport vage koja se sastoji od:

1.Mjernog cilindra od 0,25 ili l litar.

2.Cilindra za punjenje.

3.Noţa koji se stavlja u prorez na

mjernom cilindra.

4.Metalnog uloška.

5.Tegovi.

Sjeme mora biti osušeno na sobnoj temperaturi.

Postupak mjerenja hektolitarske mase zrna:

Mjerni cilindar se uĉvrsti na postolje

koje se nalazi na poklopcu drvenog sanduka.

Slika 11. Hektolitarska vaga

Nož se stavi u prorez, na nož se položi metalni uložak i nasadi cilindar za punjenje.

Strana noža sa oznakom "gore", mora biti okrenuta prema gore.

Sjeme se pažljivo sipa u cilindar za punjenje, a posuda za sipanje treba biti iznad cilindra

udaljena 3

4 cm. Punjenje treba da traje 8 sekundi. Neke vage imaju i cilindar za sipanje sjeme-

na. Poslije sipanja sjemena u cilindar za punjenje, naglo se bez potresa izvuĉe nož, a sjeme sa
metalnim uloškom propada u mjerni cilindar. Nakon toga se nožem presjeca sjeme prilikom sta-
vljanja noža u prorez. Višak sjemena koji je ostao u cilindru za punjenje se odstrani, potom izvuĉe
nož iz proreza i važe se na vagi postavljenoj na drvenom sanduku pomoću tegova.

Hektolitarska masa dobije se ako se izmjerena masa u cilindru od ĉetvrt litra pomnoži sa 400

(kada se izražava u kilogramima). Ako je cilindar od 1 litra tada se izmjerena masa pomnoži sa 100.

Upotrebna vrijednost sjemena i norma sjetve

potrebnu vrijednost sjemena odreĊuje ĉistoća i klijavost odreĊene partije sjeme-
na. Što je upotrebna vrijednost sjemena veća, ono je kvalitetnije i u vezi sa tim

manje će ga trebati za sjetvu. Upotrebna vrijednost sjemena (UV) dobije se iz formule:

željenu gustinu usjeva kukuruza. Ona se u ovom primjeru može izraĉunati preko vegetacionog
prostora jedne biljke kukuruza.

Sa obzirom da je razmak unutar reda kukuruza 23 cm, a razmak izmeĊu redova kuku-

ruza je uobiĉajen

70 cm, tada će vegetacioni prostor (VP) iznositi:

VP = Razmak unutar reda (u cm) x razmak izmeĊu redova (u cm)

VP = 23 cm x 70 cm = 1610 cm

/10000 =

0,161 m

To znaĉi da na 0,161 m

raste jedna biljka kukuruza jer je to vegetacioni prostor jedne

biljke. Iz ovoga se izraĉunava broj zrna po jednom hektaru:

0,161 m

≈ 1 klijavo zrno : 10 000 m

≈ x klijavih zrna

Kada smo izraĉunali potreban broj zrna po hektaru, možemo izraĉunati teoretsku koli-

ĉinu sjemena za sjetvu (TK):

U ovom sluĉaju teoretska koliĉina sjemena za sjetvu biće jednaka stvarnoj koliĉini, jer nam

je zadat razmak sjemena unutar reda kojeg se moramo pridržavati. U tom sluĉaju će nam broj
klijavih zrna biti manji, jer raĉunamo da će, sa obzirom na upotrebnu vrijednost sjemena, nići
91 % biljaka.

Dakle, sijati ćemo sa 26 kg/ha kukuruza da bi smo zadovoljili traženi razmak sjemena unutar reda

kukuruza. Iz ovog razloga će broj klijavih zrna (56 522/ha) biti manji od teoretskog (62 112/ha).

Vegetacijski prostor

(35 cm +35 cm) x (10
cm + 10 cm ) = 70 cm x
20 cm = 1400 cm

0,14 m

Slika 12. Vegetacijski prostor biljke

Primjer 31:

Soja je posijana na meĊuredni razmak od 45 cm. Razmak zrna u redu je 3,2 cm. Masa

1000 zrna je 180 g. Klijavost iznosi 90 %, ĉistoća je 99 %.

Koliki je teoretski sklop, i koja je masa sjemena za sjetvu?

Izraĉunati upotrebnu vrijednost sjemena:

Da bi izraĉunali teoretski sklop, potrebno je izraĉunati vegetacioni prostor (VP) jedne biljke soje:

Dakle, jednom zrnu ili sjemenki soje pripada odgovarajuća površina zemljišta od

0,0144 m

. Iz toga se izraĉunava teoretski sklop ili gustina usjeva, odnosno broj posijanih zrna

po hektaru.

1 sjeme soje ≈ 0,0144 m

površine : x sjemenki soje ≈ 10000 m

Pomoću broja zrna koje će biti posijanu po jedinici površine, izraĉunava se teoretska

masa (TK) zrna po hektaru:

I u ovom primjeru, zbog već zadatih parametara (razmak zrna u redu i izmeĊu redova),

teoretska i stvarna masa sjemena biće izjednaĉene. Broj klijavih zrna odnosno gustina usjeva

će biti manja:

Primjer 32.

Planirana je sjetva kukuruza sa 65 000 biljaka/ha. Sjeme kukuruza ima 94% klijavosti i 99

% ĉistoće. Masa 1000 zrna kukuruza je 250 g. Kolika je masa sjemena kukuruza za sjetvu i
koliki je razmak unutar reda ako je meĊuredni razmak 70 cm?

Pošto je stvarna masa sjemena 17,473 kg/ha, potrebno je izraĉunati koliko će sjemenki

biti posijano na površini od jednog hektara. Ukupna koliĉina sjemena po hektaru se izraĉunava
tako da se prvo stvarna masa sjemena (17,47 kg/ha) prevede u grame:

17,473 kg ≈ 17473 g

Dobijeni rezultat se podijeli sa masom jednog zrna kukuruza.

Sada se može izraĉunati broj zrna kukuruza po hektaru:

Nakon toga se izraĉunava vegetacijski prostor jednog zrna kukuruza:

Pošto se vegetacioni prostor raĉuna po formuli:

PLODORED

Plodored predstavlja sistem biljne proizvodnje s pravilnom izmenom usjeva, prostorno

i vremenski na proizvodnim površinama a zamjenjuje biološka ravnoteža spontanih biocenoza
ukljuĉujući niz agrotehniĉkih i organizacijsko

tehniĉkih mjera. Prema

Todoroviću

(1948)

“

plodored predstavlja plan iskorišćavanja vegetacione sredine u prvom redu klime i zemljišta

putem gajenja biljaka po unapred utvrĎenom rasporedu u vremenu i prostoru

”.

Obuhvata

vremensku smjenu usjeva (plodosmjenu),

prostornu smjenu usjeva

(poljosmenu) i odmor zemljišta.

U prirodnoj vegetaciji ne postoje biljne vrste koje na odreĊenom staništu rastu i razvi-

jaju se bez prisustva drugih vrsta. Naprotiv, prirodna vegetacija odlikuje se brojnošću razliĉitih
vrsta koje ĉine prirodnu biljnu zajednicu

fitocenozu

. Unutar nje, pojedine vrste biljaka djeluju

stimulativno na rast i razvoj druge biljne vrste, isto tako i destimulativno na neku treću biljnu
vrstu i obrnuto

(alelopatija

). razliĉitost biljnih vrsta unutar fitocenoze omogućuje takoĊe reguli-

sanje napada štetnika i bolesti na pojedine vrste biljaka što omogućuje njihov opstanak. Sa obzi-
rom da u prirodnoj zajednici biljaka postoje vrste sa kratkom vegetacijom (na primjer

efemere

)

i biljke sa dugom vegetacijom, dolazi do prirodne smjene izmeĊu biljnih vrsta, odnosno nakon
završetka razvojnog ciklusa odreĊene vrste poĉinje ciklus razvoja druge biljne vrste. Prirodna
smjena vrsta dešava se u ciklusima tokom vegetacionog perioda.

Kulturna biljka istrgnuta iz prirodne zajednice selekcijom, uzgaja se kao ĉista vrsta na

odreĊenom staništu. dakle bez prisustva drugih biljnih vrsta. Svakako, da se pri uzgoju javljaju
biljke  pratilice  (korovi)  ali  su  sa  agronomskog  i  privrednog  aspekta  nepoželjne  te  se  raznim
agrotehniĉkim  mjerama  uništavaju.  Sa  obzirom  da  su  kulturne  biljke  visoko  produktivne  za
razliku od svojih divljih formi, one traže visoke zahtjeve u pogledu obrade zemljišta,  hranjiva,
njege i zaštite,  ali su za razliku od divljih vrsta više osjetljive na bolesti i štetnike.

Imajući u vidu pozitivne strane prirodne fitocenoze, (vremensku smjenu vrsta, pozitiv-

ni uticaj razliĉitih vrsta ili jedne na razvoj druge vrste), u sistemu biljne proizvodnje uveden je

plodored

ili

plodosmjena

kako bi se ona u nekoj odreĊenoj mjeri oponašala..

Plodored zato ima mnogo prednosti (bioloških, agrotehniĉkih, organizaciono

ekonomskih) nad monokulturom

ili monoprodukcijom, sukcesivnim uzgojem jedne kulture na

istoj parceli duži niz godina. Naime, primijećeno je i dokazano da uzgojem kultura u dugotrajnoj
monokulturi dolazi do napada bolesti (kod pšenice npr.

Erysiphe graminis

Fusarium,sp

Ophio-

bolus graminis

Puccinia graminis itd

.), nematoda kod šećerne repe (

Heterodera shachi

) itd.

Nestabilno tržište i velika promjena cijena poljoprivrednih proizvoda, specijalizacija

proizvodnje u poljoprivrednim dobrima, na manji broj profitabilnih kultura, nabavka savremene
mehanizacije, primjena herbicida odnosno pesticida, umanjili su znaĉaj plodoreda, ali ona i
dalje ostaje kao stalna mjera u sistemu biljne proizvodnje kada god je to moguće uz uvažavanje
specifiĉnosti savremenog gazdovanja.

Struktura plodoreda

Struktura plodoreda se sastoji od

izbora kulture i redoslijeda usjeva

. Izbor i redoslijed

usjeva zavise od više ĉinilaca:

1. Klimatskih i zemljišnih uslova (uključujući nadmorsku visinu i reljef).

2. Opremljenost gazdinstva (raspoloţiva mehanizacija, uzgoj stoke itd).

3. Blizina i potrebe trţišta.

4. Konjunktura,cijena proizvoda i plasman.

5. Mogućnost mehanizovane proizvodnje (izbjegavanje uzgoja usjeva koji traţi manu

elnu radnu snagu).

6. Intenzivnije korišćenje zemljišta (biraju se usjevi koji omogućuju dvije,a u juţnim

krajevima tri ţetve godišnje).

7. Agropolitički razlozi (uzgoj usjeva potrebnih društvenoj zajednici ili radi oslobaĎa

nja od uvoza).

Redoslijed usjeva najviše zavisi od slijedeća tri ĉinioca:

Kompatibilnost ili podnošljivost usjeva

. Neke kulture su dobri a neke loši predusjevi

za druge. Leguminoze su dobri predusjevi, jer obogaćuju zemljište azotom i humusom, poprav-
ljaju mu strukturu a zemljište se pod usjevom leguminoza odmara. Poslije leguminoza nije pre-
poruĉljivo sijati pivski jeĉam, jer može povećati u zrnu sadržaj proteina, što nije poželjno u
proizvodnji piva. Za šećernu repu je dobar predusjev krompir, za uljanu repicu šećerna repa, za
strna žita okopavine itd. Nije preporuĉljivo sijati kulture jednu iza druge ako imaju zajedniĉkog
štetnika (npr. šećerna repa i lucerka) ili zajedniĉke bolesti (soja, suncokret, uljana repica). Naj-
lošiji predusjev za većinu kultura je sirak.

Primjena herbicida

. Danas se za sve usjeve u cilju zaštite protiv korova primjenjuju

herbicidi. Jedna grupa herbicida se u zemljištu u vrlo kratkom roku deaktivira (razloži) u toku 2

3 mjeseca nakon primjene, pa njegovi ostaci ne mogu štetiti narednom usjevu. Druga grupa

herbicida iako ih je u znatno manjoj mjeri, u zemljištu ostaje aktivna duže vrijeme, pa njihovi
ostaci (rezidue) mogu ugroziti naredne kulture koje su osjetljive na takav herbicid.

Simazin

npr. više ne koristi za uništavanje korova u kukuruzu jer njegovi rezidui štete pšenici koja naj-
ĉešće dolazi poslije kukuruza. Danas je najĉešće herbicid u kukuruzu atrazin. koji se brže inak-
tivira od simazina, ali napravilnom primjenom i većim doziranjam koliĉina aktivne materije
može doći do nakupljanja u zemljištu aktivne supstance, naroĉito u sušnim uslovima što može
dovesti do oštećenja narednog usjeva. Zato je preporuĉljivo da se nakon suše, ako je u kukuruzu
primjenjen

atrazin

, na toj tabli ne siju lucerka, šećerna repa, suncokret i zob. Pet mjeseci nakon

primjene atrazina, može se sijati pšenica pošto se zemljište duboko preore.

Intenzivisan plodored

. Kombinacijom odreĊenih usjeva mogu se u kontinentalnom

podruĉju dobiti dvije, a u mediteranskom tri žetve godišnje. Ovdje je važan redoslijed kultura
zbog njihove razliĉite dužine vegetacija, razliĉite sezone sjetve i žetve itd.

Sastavljanje plodoreda

Plodored ima i svoju unutrašnju strukturu odnosno “

graĊevne jedinice”.

One su ĉla-

novi jednog plodoreda, a postoje

krnji

pravi

ĉlanovi plodoreda. Krnjim ĉlanovima pripadaju

plodoredna dvojka

ili par, a pravim

plodoredna trojka

. Plodoredna trojka se dalje dijeli na

pravu trojku

, koja je sastavljena po

mjembenom

principu. Mjembeni princip je oblik sastav-

ljana plodoreda gdje se dvije strne žitarice razdvajaju drugim usjevima (okopavine ili legumino-
ze). U pravoj trojci sudeluje jedna strna žitarica, jedna okopavina i jedna leguminoza. Osim
prave trojke postoje

ţitna trojka

, sastavljena od dvije strne žitarice i jedne okopavine,

okopa-

vinska trojka

sa dve okopavine i jednom strnom žitaricom te

krmna trojka

koja je sastavlje-

na od dvije samostabilne leguminoze i jedne okopavine.

Navedenim graĊevnim jedinicama se sastavlja plodored s razliĉitim brojem polja, od dva

do petnaest i više. To se postiže množenjem plodorednih dvojki ili trojki ili njihovim kombino-
vanjem. U staroj poljoprivredi, plodoredi su bili sastavljeni do tri polja, pa je već ĉetveropolje
bio proširen plodored. Danas je donja granica plodoreda od ĉetiri polja, a plodored veći od tog
broja, već se smatra

višepoljnim

plodoredom.

Najpovoljniji su plodoredi graĊeni na osnovu prave trojke po mjembenom principu u

kojem su glavne grupe usjeva u razmjeri 1/3 strnih žitarica, 1/3 okopavina i 1/3 leguminoza, a
po broju polja mogu biti 3,6,9 i 12

poljni plodored. MeĊutim, kao praktiĉna gornja granica plo-

doreda smatra plodored od 10 polja jer ako je on veći od tog broja polja, plodoredi postaju
komplikovani i nepregledni.

Struktura plodoreda ima i druge pojmove. Ako se broj plodorednih polja podudara s bro-

jem usjeva, radi se o

pravom plodoredu

On je izgraĊen od jedne ili više graĊevnih jedinica. Broj

usjeva može biti i manji od broja plodorednih polja, ako u rotaciju ulazi neki višegodišnji usjev .
Ako je svako polje plodoreda zauzeto samo jednim usjevom, to je tada

jednostavni plodored,

ako jedno plodoredno polje dijele dva ili više srodnih odnosno

ksenotolerantnih usjeva, govori seo

sastavljenom plodoredu

Ovakav plodored se ĉesto primenjuje u povrtarstvu

Kako je vidljivo, u mediteranskom podruĉju je naglasak dat na povrće radi maksimal-

nog korišćenja povoljne klime. Ovako intenzivan plodored je moguć u uslovima optimalnih
temperatura i obezbjeĊenog navodnjavanja.

Zavisno od djelatnosti gazdinstava i potreba tržišta, plodored može biti

ratarski, povr-

tarski, krmni i kombinacija ova tri

. U kombinaciji ove tri grupe kultura u plodoredu mogu se

lako ostvariti dvije ili tri žetve godišnje, jer je veći izbor kultura sa kraćom vegetacijom pogod-
nih za

interpolisane

usjeve. Pri tome se naroĉito povrće i krmno bilje kratke vegetacije koriste

kao postrni ili naknadni usjev. U krmnom plodoredu, pogodnim odabirom usjeva, može se obe-
zbijediti zelena krma u toku cijele godine sistemom zelenog konvejera.

Tabela 40. Zeleni konvejer

Parcela

Zasijene kulture

Vrijeme sjetve

Vrijeme korišćenja

Raž (zelena)

10. V

Kukuruz za silažu

10.VIII

18.IX

Slaĉica

VIII

23.X – 10.XI

Raž+grašak

11.V – 20.V

Kukuruz za silažu

20.VII

10.VIII

Stoĉni kelj

VIII

10.XII

Šećerna repa

III

31.VIII

Kupus

VIII

1.X

10.XII

Kupus

25.VI

31.VIII

Stoĉni kelj

VIII

30.IX

Lucerka

Prethodna godina

5.V

15.X

UvoĊenje plodoreda

Kada se uvodi plodored, treba formirati onoliko parcela koliko se planira usjeva. Ako

se u plodored uvode samo jednogodišnje kulture, tada u prvoj godini svaka kultura zauzima
svoju parcelu, a u sljedećim godinama se jednostavno rotiraju prema šemi plodoreda.

Ako se u plodored uvodi neka višegodišnja kultura, postupak je nešto drugaĉiji. U

prvoj godini se najprije siju jednogodišnje kulture na svoje predviĊeno mjesto, a višegodišnje
kulture se siju samo na polje njenog iskorištavanja u prvoj godini, godini sjetve.

Recimo da je to lucerka sa tri godine korišćenja (godina sjetve + dvije naredne). Na

polju III i IV, gdje je trebalo da bude lucerka u prvoj godini siju se neke jednogodišnje kulture,
prema potrebi gazdinstva, bez obzira na strukturu plodoreda. U drugoj godini lucerka se sije na
I polje, dok se na III polje, na kojem bi trebalo da bude lucerka, opet sije neka jednogodišnja
kultura. Tek u trećoj godini plodoreda, lucerka će biti zasijana na tri polja, dok se ostale kulture
rotiraju prema rasporedu. Na primjer:

Tabela 41. Primjer uvođenja plodoreda

Godina

I polje

II polje

III polje

IV polje

V polje

Prelazno
stanje

2005

Kukuruz

Jari jeĉam +

lucerka

Grahorica

Pšenica

2006

Jari jeĉam

+ lucerka

Lucerka

Zob

Pšenica

Kukuruz

Redovno
stanje

2007

Lucerka

Pšenica

Kukuruz

Jari jeĉam

+ lucerka

2008

Lucerka

Pšenica

Kukuruz

Jari jeĉam

+ lucerka

Lucerka

2009

Pšenica

Kukuruz

Jari jeĉam

+ lucerka

Lucerka

temeljnim

ili

glavnim

usevom u plodoredu poĉinje rotacija. Ranije je to bila oko-

pavina, a danas to može biti usjev koji dobija najveće koliĉine Ċubriva (na zalihu). U šemi jed-
nog plodoreda uz glavni usjev Ċubren punom koliĉinom stajnjaka, stavlja se znak “

”, a kod

poloviĉnog Ċubrenja stajnjakom drugih usjeva u plodoredu oznaĉava se znakom “

”. Za Ċubre-

nje mineralnim Ċubrivima na zalihu stavlja se znak “

” da bi se uoĉila razlika od Ċubrenja

stajnjakom.  S  biološkog,  agrotehniĉkog  i  organizacijskog  gledišta  vrlo  je  važan  udio  glavnih
grupa usjeva u plodoredu (strnih žita, okopavina i leguminoza).  Kod strnih žita, kao prosjeĉna
granica dijela u plodoredu uzima se 50% sjetvenih površina, premda ima i odstupanja ovisno o
klimatskim  karakteristikama  odreĊenog  poljoprivrednog  podruĉja.  Tako  se  raž  može  gajiti  u
monoprodukciji,  a  pšenica  unutar  proizvodnih  površina može  zauzimati  maksimalno  70

80%.

U žitnom tropolju, udio strnih žitarica može biti i do 66%.

Kukuruz kao tolerantna vrsta nema ograniĉenja da ovaj usjev zauzme 100% proizvodnih

površina (monoprodukcija), dok je šećerna repa vrlo osetljiva, pa teško da može zauzeti više od
33% plodorednih polja. U globalu, gornja granica zastupljenosti okopavina u plododredu je kao
kod strnih žitarica oko 50%, a u okopavinskim plodoredima je njihova zastupljenost do 66%
pod uslovom da se radi o samostabilnim vrstama.

Netolerantne leguminoze mogu u plodoredu zauzeti do 25% sjetvenih površina u plodo-

redu, srednje tolerantne do 33%, a vrlo snošljive do 66%.

KOROVI

Naš naziv

korov

potiĉe od njemaĉkog naziva

Unkraut

preko maĊarske rijeĉi

ὸ

ὸ.

našem jeziku postoji ĉitav niz sinonima

divalj, drač, trava, antraga, glota, haluga, lomina. čkalj:

urodica, ogrizine, očinci, oredine. amelj, avrlje, prijevor, handračina, harbuda i badrljica

Korovi su antropofiti kao i gajene biljke. Nastali su u praistorijskom dobu, kada je ĉov-

jek poĉinjao da se bavi zemljoradnjom. U to vrijeme ĉovjek je krĉio šume i uništavao livade da
bi obezbijedio prostor za uzgoj biljaka od kojih je imao koristi odnosno za biljke od kojih im je
zavisio opstanak. Uporedo sa tim, korisnim biljkama. koje je ĉovjek sijao i gajio, na obradivim
površinama su se susretali pa i danas se susreću biljke iz prvobitne fitocenoze, kao i novo unije-
te biljke koje se javljaju kao pratioci kulturnih biljaka.

Ove biljne vrste koje rastu i razvijaju se na proizvodnim površinama meĊu gajenim

biljkama mimo volje ĉovjeka, oznaĉavaju se kao

korovske vrste

ili

korovi

. Sa stanovišta intere-

sa ĉovjeka odnosno proizvoĊaĉa biljne hrane. pod korovima podrazumijevamo sve štetne i
nepoželjne biljke koje se nalaze na istom staništu sa kulturnim biljkama, i to ne samo divlje već
i kulturne (ako se npr. suncokret pojavi u usjevu soje).

Korovi predstavljaju posebnu ekološku grupu biljaka, koje se uglavnom javljaju kao

pratioci pojedinih kultura. Oni nisu sluĉajni pratioci, već su se kroz duže vremensko razdoblje
živeći uz gajene biljke, a pod uticajem ĉovjeka, prilagoĊavali zajedniĉkom životu i agrotehniĉ-
kim mjerama koje su primjenjivane za kulturne biljke.

Postoji razliĉita podjela korova. Pored podjele korovskih biljaka prema taksonomskim

jedinicama. sistematike biljaka, korovi se mogu podijeliti na više naĉina u zavisnosti od kriteri-
juma koji se uzimaju za osnovu podjele. Tako, na primjer, korovske hiljke shvaćeno u širem

smislu mogu se podijeliti na dvije osnovne grupe:

Korovske hiljke u uţem smislu.

Korovske biljke u širem smislu.

Korovske biljke u uţem smislu

predstavljaju ekološku grupu biljaka koje se javljaju.

uglavnom. kao pratioci gajenih biljaka, a ova grupa korova se naziva još i

segetalne biljke

ili

korovi

. Segetalni korovi se nalaze samo ili iskljuĉivo u usjevima ili zasadima, ĉesto samo u

pojedinim kulturama, dakle teško uspijevaju bez uticaja ĉovjeka.

Korovske biljke u širem smislu

su sve nekorisne i štetne biljne vrste koje se pojavljuju

na antropogenim staništima i izvan oraniĉnih površina. U ovu kategoriju ulaze:

ruderalni koro-

vi, korovi na prirodnim livadama u pašnjacima, kanalima, korovi u šumama. ribnjacima

itd.

Ova podjela izvršena je prema karakteristikama staništa koju korovi naseljavaju.

Tabela 42. Svjetski gubici prinosa pojednih gajenih biljaka (u procentima od potencijalno

mogućih prinosa)

Usjev

Gubici u poljoprivredi (%)

Štetoĉine

Bolesti

Korovi

Ukupni gubici

Pšenica

6,0

9,1

9,8

23,8

Kukuruz

12,4

9,4

13,0

34,8

Pirinaĉ

26,7

8,9

10,8

46,4

Krompir

6,5

21,8

4,0

32,3

Šećerna repa

8,3

10,4

5,8

24,5

Povrće

8,7

10,1

8,9

27,7

Voće

7,8

12,6

3,0

23,4

Vinova loza

3,2

23,4

10,1

36,7

Šteta od korova i poljoprivredi se najĉešće može ispoljiti u sljedećim oblicima:

a) Umanjuju prinos gajenih biljaka i poskupljuju poljoprivrednu proizvodnju zbog

troškova oko njihovog suzbijanja.

b) Zauzimaju vegetacioni prostor gajenih biljaka i guše ih.

c) Troše velike količine vode i mineralnih materija iz zemljišta, sniţavaju temperatu

ru zemljišta ili ga isušuju.

)

Oteţavaju ili onemogućuju obradu zemljišta.

)

Sniţavaju kvalitet poljoprivrednih proizvoda, kako biljnih, tako i ţivotinjskih, a u

nekim slučajevima predstavljaju opasnost za ljude i ţivotinje, odnosno svojim tok

sinima mogu biti opasne za njihovo zdravlje.

f) Mogu biti ţarište širenja (kao domaćini) bolesti i štetočina gajenih biljaka (kao vek

tori).

Suzbijanje korova

avremena borba protiv korova obuhvata veoma brojne i raznovrsne mjere suzbija-
nja koje imaju za cilj da se smanje populacije korovskih biljaka cio nivoa ispolja-

vanja minimalnih nepovoljnih efekata djelovanja korova u usjevima i zasadima gajenih biljaka.
S obzirom da je korove nemoguće u potpunosti uništiti, suzbijanje mora ići do praga ekonomiĉ-
nosti, a sa tim u vezi do praga i štetnosti, odnosno do onog broja i mase korova u usjevu gdje
neće nanijeti gajenim biljkama znatniju štetu. Otuda se ekonomiĉnost u suzbijanju korova mora
pronaći kako u racionalizaciji poljoprivredne proizvodnje i njenog pojeftinjenja, tako i provoĊe-
nje integralnih mjera borbe protiv njih.

Integralne mjere borbe protiv korova, sastoje se od kompleksa razliĉitih mjera i naĉina

suzbijanja korova koji se, u zavisnosti od usjeva, floristiĉkog sastava i graĊe korovskih zajedni-
ca i konkretnih agroekoloških uslova na datim površinama meĊusobno na ovaj ili onaj naĉin
dopunjuju. Suzbijanje korova, prema tome, mora da bude stalna mjera koja se provodi integral-
no u vremenu i prostoru.

U borbi protiv korova. primjenjuju se sljedeće mjere, koje se mogu podijeliti u dvije

kategorije:

1. Indirektne (preventivne) mjere).

2. Direktne mjere.

3. Indirektne mjere

To su mjere suzbijanja korova koje obuhvataju sve one naĉine suzbijanja koje se izvo-

de van obradivih površina prije nego što sjeme korova dospije na proizvodne površine, a to su:

1. Čišćenje sjemena

Iz sjemena kulturne biljke ĉiste se razliĉite primjese, a naroĉito

sjeme korova razliĉitim metodama, jer sjetva ĉistog sjemena predstavlja vrlo efikasan naĉin
suzbijanja korova i od toga u mnogome zavisi buduća zakorovljenost usjeva.

2. Ispravan postupak sa raznim otpacima u poljoprivredi

Vrlo je važno da se nakon

žetve, žetveni ostaci koji se najĉešće sastoje od sjemenki korova i plodova korova, a koja se
ponekad iskorištava kao stoĉna hrana (tzv. urodica), izlože visokim temperaturama i sjeme
korova koja nalazi u pljevi samelje,pa tek tada upotrijebi za ishranu stoke.

3. Pravilna njega stajnjaka i komposta

U stajnjaku i kompost u ima mnogo sjemenki

korova koje je prošlo kroz probavni sistem stoke. Sjeme korova ima visoko izraženu životnu
sposobnost tako da može oĉuvati klijavost pri vrlo nepovoljnim uslovima života. Osim toga u
prostirki slame ima takoĊe veliki broj sjemenki korova. Stoga je potrebno da se koristi dobro
zgoreo stajnjak gdje se usljed uticaja termogenih bakterija prilikom razgradnje organske materi-
je u stajnjaku i kompostu stvara visoka temperatura (i do 80

C), pri ĉemu se uništi znatan proce-

nat sjemenki korova.

4. Odrţavanje čistoće poljoprivrednih zgrada

dvorišta i mašina

Ekonomska dvoriš-

ta, silosi, farme, skladišta stoĉne hrane i hangari moraju se ĉistiti jer mogu biti veliki rasadnik
korova, a isto tako se moraju održavati i ĉistiti poljoprivredne mašine jer se u njima može naći
znatan broj sjemenki korova. Ekonomska dvorišta se moraju ĉesto kositi pogotovo prije formi-
ranja sjemenki korova a koji se nalaze u ekonomskom dvorištu.

5. Uništavanje korovskih biljaka na neproizvodnim površinama

Površine pored

puteva, željezniĉkih pruga, vodotokova, neureĊene površine kraj naselja, deponije Ċubrišta,
utrine, meĊe, zaparložene površine itd, su staništa posebne ruderalne vegetacije, u ĉijem sastavu
se, pored ruderalnih nalaze i korovsko

ruderalne biljke. Ova staništa predstavljaju stalan izvor

zaraze proizvodnih površina. Korovi na ovim staništima se uništavaju košenjem i spreĉavanjem
plodonošenja, razoravanjem, plamenom, kao i primjenom totalnih herbicida.

Direktne mjere

Direktne mjere obuhvataju sve mjere u borbi protiv korova koje se izvode na proizvodnim

površinama. One se prema naĉinu izvoĊenja i primjenjenim sredstvima. mogu svrstati

u agro-

tehničke, fizičke, hemijske i biološke mjere .

Agrotehničke mjere

1. Zaoravanje strnjišta

Zaoravanjem strnjišta nakon žetve, vrši se na dva naĉina:

odsjecanjem i zaoravanjem nadzemnih dijelova korova ili izazivanjem sjemena na klijanje kao i
aktiviranjem pupoljaka za obnavljanje na organima vegetativnog razmnožavanja. Zaoravanjem
strnjišta uništavaju se nadzemni organi jednogodišnjih i višegodišnjih korova zaostalih poslije
žetve. Ovom mjerom se na odreĊeni vremenski period u potpunosti suzbiju jednogodišnje vrste,
a kod višegodišnjih vrsta uništavanjem nadzemnih dijelova izaziva obnavljanje ovih organa što
dovodi do iznuravanja biljaka.

2. Duboko oranje

Duboko oranje kao mjera borbe protiv korova ima za cilj da uništi

sve nadzemne dijelove biljaka i izbaci na površinu podzemne organe  koje služe za vegetativ-
nog razmnožavanja.  Izbacivanje organa biljke za vegetativno razmnožavanje na površinu ora-
nice ima za cilj  da se one izlože nepovoljnim vremenskim uslovima.

3. Predsjetvena priprema zemljišta

Predsjetvenom pripremom zemljišta, uništavaju

se iznikli korovi. To se postiže vlaĉenjem, plošnim kultiviranjem, tanjiranjem, valjanjem, drlja-
njem i rezanjem.

4. Sjetva

Vrijeme, gustina i dubina sjetve imaju vrlo veliki znaĉaj za stanje zakorov-

ljenosti usjeva , a samim tim mogu djelovati i kao mjera borbe  protiv korova. Optimalni rokovi
sjetve  i dubine  kao  i  formiranje  odreĊenog  sklopa i njegove  pokrovnosti,  stvaraju nepovoljne
uslove za nicanje, rastenje i razviće korova. Pored toga, vrijeme, gustina i dubina sjetve u veli-
koj mjeri utiĉu na ispoljavanje konkurentske sposobnosti usjeva prema korovskim biljkama.

5. Njega usjeva

prilikom mjera njege usjeva, poboljšava se ambijent odnosno pobolj-

šavaju se uslovi rasta i razvoja usjeva, a sa tim u vezi se pogoršavaju uslovi za rast i razvoj
korova. Te mjere su: drljanje prilikom uništavanja pokorice pri ĉemu se uništavaju i korovi,

retroflexus

je osjetljiv na gljivicu

Rhizoctonia solani

itd. U svrhu suzbijanja viline kosi ce

(Cuscuta spp.)

prouĉava se mogućnost primjene gljivice

Altemaria cuscutoides

kao i drugih

vrsta gljivica. Primjena patogena se vrši na dva naĉina:

a) Klasiĉnim naĉinom inokulacije (infekcije) korova i daljnim

daljnim samostal-

nim širenjem.

b) Mikroherbicidnim tetiranjem (sa patogenom) korovskih biljaka u usjevu.

Ţivotinje herbivore (stoka odnosno domaće ţivotinje) u biološkoj borbi protiv korova

Domaće životinje (goveda, ovce, koze, svinje, konji) mogu ispašom na površinama

gdje nema još gajenih biljaka znatno smanjiti broj i masu korova, kao i broj korova uz puteve,
kanale, zaparložene površine, itd. Isto tako i ribe herbivore mogu rijeĉnim i jezerskim tokovima
smanjiti broj korova koji se razvijaju u tim rijeĉnim odnosno vodenim površinama.

Više biljke kao kompetitori i antagonisti u borbi protiv korova

Već je ranije reĉno da biljke jedna na drugu utiĉu kolinima odnosno alelopatskim

odnosima, gdje pojedine gajene biljke inhibitorno utiĉu na razvoj odreĊenih vrsta korova, a isto
tako svojom bujnošću mogu kompetitorski djelovati na smanjenje zakorovljenosti, npr.

Cana-

bis sativa L.

(konoplja) ostavlja iza sebe dosta ĉistu površinu od korova.

Hemijske mjere suzbijanja

Hemijske mjere suzbijanja korova zasnivaju se na primjeni herbicida -hemijskih sup-

stanci za direktno uništavanje korova. Primjena herbicida je novijeg datuma i masovno je poĉe-

la posljednjih trideset godina. U odnosu na ostale mjere borbe protiv korova, primjena herbicida

ima niz prednosti jer je ispoljena visoka efikasnost što je omogućilo njihovu široku primjenu u

svim oblastima biljne proizvodnje.

Prema karakteru djelovanja na gajene biljke, herbicidi se mogu podijeliti na

: neselek-

tivne

selektivne.

a) Neselektivni herbicidi

primjenjuju se za potpuno uništavanje biljnog pokrivaĉa

(totalni herbicidi), ili bar nadzemnih dijelova biljaka. Koriste se za uništavanje vegetacije pored
željezniĉkih pruga, puteva, kanala i drugih irigacionih sistema, na aerodromima, oko privrednih
objekata, na neobraĊenim terenima koji se privode kulturi, itd.

b) Selektivni herbicidi

su hemijski preparati koji uništavaju pri odreĊenim koliĉina-

ma samo korovske biljke dok za gajene biljke nisu toksiĉni.

Prema naĉinu djelovanja, herbicidi se mogu podijeliti na

: kontaktne i herbicide tran-

slokacionog djelovanja.

c) Kontaktni herbicidi

djeluju pri neposrednom dodiru sa dijelovima biljke pri ĉemu

ne prodiru u unutrašnjost i ne razaraju ostale dijelove, već samo dijelove biljke koji su došli u
kontakt sa herbicidom.

d) Translokacioni herbicidi

nazivaju se još i sistemiĉni herbicidi. Oni imaju hemij-

ska jedinjenja koja bivaju usvojena preko biljnih organa (list ili korijen), premještaju se kroz
biljku (floem, ksilem ili ćelijski protoplast) i dospijevaju do mjesta djelovanja, gdje izazivaju
promjene fiziološko

biohemijskog karaktera što dovodi do uginuća biljke.

Herbicidi se nadalje mogu podijeliti na osnovu hemijskog sastava odnosno jedinjenja

aktivne materije:

derivati fenoksi

karbonskih kiselina (hormonski herbicidi), benzontrili,

bipiridili, supstituirani nitrofenoli, supstituirani derivati feilureje, karbamati, triazini, triazi-
noni, uracili, anilini, amidi i ostali herbicidi.

Detaljnije izuĉavanje herbicida je u nastavnom predmetu

Fitofarmacija

LITERATURA

1. Azzi, G.

(1952): Osnovi agroekologije (prevod sa italijanskog), Zagreb.

2. Benton, J.J., ECk, H.V.

(1977): Plant analysis as on aid in fertilising corn and grain sorg-

hum. Soil Testing and Plant Analyses. Soil Sceience, vol.4, no.12, pg. 15

25.

3. Berić, Blaţenka, Vukadinović, V. (

2009

Primjena EUFmetode u gnojidbi šećerne repe.

Poljoprivredni fakultet, Osijek.

4. Butorac, A.

(1970): Opća proizvodnja bilja. Praktikum za vježbe. Poljoprivredni fakultet Zagreb.

5. Ćosić, T., Ĉoga, L., Pavlović, I., Petek, M., Slunjski, Sanja

(2007): Interni materijal za

vježbe iz Ishrane bilja.Zavod za Isranu bilja, Agronomski fakultet Sveuĉilišta u Zagrebu.

6. Durman, P.(

1975): Utjecaj mineralnih gnojiva na sadržaj i iznošenje hranjiva prinosima

kukuruza. Zemljište i biljka, br.3.

7. Gericke, Kumis.

(1952): Colorimetrishe Restiium der Phosphorsaure mit Vandat

Molibdat.

Analitishe Chemie, 137,1.

8. Gatarić, Đ.

(1999): Sjemenarstvo. Poljoprivredni fakultet, Banja Luka.

9. Graĉanin, M., Ilijanić, Lj.

(1977):Uvod u ekologiju bilja. Školska knjiga, str 8

24, Zagreb.

10. Janjić, V,

(1988): Herbicidi: Parakvat i Dikvat. Nauĉna knjiga, Beograd.

11. Jekić, M.(

1965): UtvrĊivanje potrebe za Ċubrenjem na osnovi hemijskih analiza zemljišta.

Agrohemija, br.7, str.7

12. Kojić, M., Šinţar, B.

(1985): Korovi. Nauĉna knjiga, Beograd.

13. Komljenović, I., Todorović, Vida

(1998): Opšte ratarstvo. Praktikum, Poljoprivredni fakul-

tet, Banja Luka.

14. Lonĉarić, Z. (

2006): Pogram vježbi iz kolegija Agrokemija. Praktikum za studente općeg

smjera – radna verzija. Poljoprivredni fakultet, Osijek.

15. Marić, M.(

1987): Semenarstvo. Nauĉna knjiga, Beograd.

16. Mihalić, V.

(1985): Opća proizvodnja biljaka. Školska knjiga, Zagreb.

17. Molnar, I., Milošev, D.

(1997): Opšte ratarstvo. Praktikum. Poljoprivredni fakultet, Novi Sad.

18. Németh, K.

(1976.): Die effektive und potentielle Nahrstoffverfügbarkeit im Boden und

ihre Bestimmung mit Elektro

Ultrafiltration (EUF). Habilitationschrift, Fachbereich

Angewandte Biologie und Umweltsicherung, Justus

Liebig Universität Giessen.

19. Németh, K.

(1988): Wissenschaftliche Grundlagen der EUF

Stickstoffempfehlung zu Get-

reide und Hackfruchten. EUF Symposium "Kostensenkung und Umweltschutz". Band I: Neü

Forschungsergebnisse der EUF

Arbeitsgemeinschaft zur Förderung der Bodenfruchtbarkeit und

Bodengesundheit. 30

31 Mai 1988, Mannheim, BRD:11

46.

20. Petijević, O.

(1963): Đubrenje mineralnim Ċubrivima. Poljoprivredni pregled, br.1

21. Petrović, M., Kastori, R.

(1992): ishrana biljaka. IP „Nauka“ Novi Sad.

22. Sarić, M. (1973):

Fiziologija biljaka. Nauĉna knjiga, Beograd.

23. Stojanović, M.

(1985): Agroekologija. Poljoprivredni fakultet, Zemun. Univerzitet u Beogradu.

24. Šarić, T.

(1977): Agroekologija sa agrotehnikom. Poljoprivredni fakultet, Sarajevo.

25. Šarić, T.

(1983): Opšte ratarstvo

praktikum. Poljoprivredni fakultet, Sarajevo.

26. Škorić, A.

(1965): Pedološki praktikum. Geodetski fakultet Sveuĉilišta u Zagrebu, Zagreb.

27. Todorović, J., Boţić, D.

(1996): Opšte ratarstvo. Grafomark, Laktaši.

28. Todorović, J., Lazić, Branka, Komljenović. I:

(2003): Ratarsko

povrtarski priruĉnik. Gra-

fomark, Laktaši.

29. Ţivković, I.

(1966): Hemijske metode ispitivanja zemljišta. Jugoslovensko društvo za prou-

ĉavanje zemljišta, str. 91

93, Beograd,

Želiš da pročitaš svih 93 strana?

Prijavi se i preuzmi ceo dokument.

Prijavi se Napravi nalog

Praktikum iz opšteg ratarstva

Prijava dokumenta

Problemi sa sadržajem

Problemi sa kupovinom i pristupom

Tehnički problemi

Kršenje pravila

Ostalo

Želiš da pročitaš svih 93 strana?

Slični dokumenti

Gospodarstvo BiH

Sociologija skripta

uvod u pravo

Preduzetnicka ekonomija

Skripta sociologija za pravni fakultet

Nuklerana medicina

Tradicionalna primjena ljekovitih biljnih vrsta na podrucju opcine Tutin

Erp sistemi

Društvo spektakla

Timski rad u projektnim aktivnostima na primeru kompanije Nordeus

Znacaj upravljanja organizacionim promenama

Rendgenska analiza proteina: kristalizacija i analiza strukture lizozima

Plan rada ASAP 2024

Bosna srednji vijek

Analiza osnovnih funkcija menadžmenta na primeru preduzeća Swisslion-Takovo d.o.o.

Makroekonomska ravnoteža

Rešeni zadaci iz mehanike: zakon o promeni kinetičke energije i količine kretanja

Zeoliti: struktura, osobine i primena

Istraživanje kao instrument odlučivanja

Prva faza uvođenja AMI/MDM sistema u JP EPS

Forenzički značaj analize morfijuma

Analiza propisa u oblasti bezbednosti saobraćaja

SISTEMSKI SOFTVER- OPERATIVNI SISTEM

Organizacija ishrane u bolnici

HEMORAGIJSKE GROZNICE

Merenje telesne temperature

KARAKTERISTIKE STARENJA I SPECIFICNOSTI BOLESTI U STAROSTI

Sida: etiologija, epidemiologija, klinička slika, dijagnostika, lečenje i prevencija

NESTABILNA ANGINA PEKTORIS

Alkoholizam

Proces upravljanja ljudskih resursa

Procesi komercijalnog poslovanja 1 skripta

UPRAVNO PRAVO I

seminarski

Korelacija izmedju debljine intime i medije karotidnih arterija i aktivnosti bolesti u reumatoidnom artritisu

GUILLAIN-BARRE SINDROM

Radioaktivnost

Policijski stres

Najvisja odlikovanja Republike Srbije

Najvisja odlikovanja Republike Srbije

KOMUNIKOLOGIJA

SIMULACIJA

Regresiona analiza: statistički metod modeliranja odnosa

Linearni trend: analiza i primena u statistici

Komunikologija

TEORIJA ODLUCIVANJA

Biznis plan – Prodavnica autodijelova

Turbine: konstrukcija, podela i primena u energetici

Diplomatsko i konzularno pravo

Finansijko izvjestavanje i poslovno odlucivanje

INTERSTERALEN PROSTOR I MEGJUZVEZDENA MATERIJA

Mikobakterije

Primena elemenata sportskih igara u mlađem školskom uzrastu

Projektni pristup obrade sadržaja iz upoznavanja okoline

Pojam, uloga, karakteristike i značaj tradicionalnih organizacionih struktura: primer kompanije “Siemens”

Pojam i značaj logistike u špediciji

Razvoj komunikacionih veština dece sa oštećenjem sluha u predškolskim ustanovama

Subjekti za borbu protiv organizovanog kriminaliteta

Osnovne odlike menadžera i njegova uloga pri donošenju poslovnih odluka: primer kompanije „apple“

Aktivnosti u prirodi i njihov značaj u upoznavanju okoline

Tip dokumenta

Oblasti

Popularni predmeti

Institucije