2
UVOD
Svako društvo gradi sopstveno pravo prema okolnostima koje u njemu i oko njega
postoje. Zbog toga se prava i razlikuju od društva do društva i od epohe do epohe. Međutim, bilo
o kom pravu da je riječ, pravo se nikada ne svodi na pravne norme. Sadržinu prava čini i
postupak stvaranja normi i njihovog tumačenja kada se one primjenjuju, a pravo podrazumjeva i
da je u određenoj zajednici uspostavljena posebna veza među ljudima. Analiza klasičnih tekstova
je pokazala da su takav, cjelovit, pogled na pravo imali i rimski pravnici klasičnog perioda.
Govoreći jezikom današnje pravne doktrine njihov pogled na pravo bio je sintetički. Klasičnoj
pravnoj nauci bio je normativizam.
Najstarije shvaćanje porijekla prava je teokratsko. Babilonski kralj Hamurabi prima
svoje pisane zakone od boga Sunca, Mojsije ih prima od 33 Jehove, Minos Kretski od Zeusa,
Likurg od Apolona. I Sokrat je u bogovima gledao tvorce zakona. No, već njegovi učenici
Platon i Aristotel znaju da su zakoni pravo i djelo ljudi, a ne bogova. Mnoga Platonova rješenja
nadilaze okvire i mogućnosti onoga vremena te predstavljaju ciljeve od kojih mnogi ni do danas
nisu ostvareni. Stroga zakonitost kao odbrana od zloupotrebe vlasti, ostvarenje pravednosti,
obavljanje funkcija na temelju sposobnosti, jednaki uslovi i zajednički odgoj djece, potpuna
ravnopravnost žena, ograničavanje krajnosti bogatstva i siromaštva su uticale na stvaranje pravne
nauke. Aristotelovo djelo „Politeiai“ sadržavalo je 158 ustava za 158 država, a među njima i
Atenski ustav. On umjesto božanstva uvodi "prirodu" kao stvaralački faktor prava. Pravi zamah
pravo postiže u Rimljana kod kojih je ono postalo najvažnijom društvenom naukom. Kod njih
pravo više vrijedi od politike i filozofije, te je rimsko pravo primjer jednog sveobuhvatnoga
pravnog sistema.
Pravna nauka je jedna od najstarijih društvenih nauka, koja potiče još iz antičkih
civilizacija. Pravna nauka je izvor prava tako što utiče na zakonodavce, na sudsku praksu i
obrazovanje pravnika i drugih subjekata. Kada govorimo o pravnoj nauci potrebno staviti
akcenat na njene osnovne elemente koji se mogu poistovijetiti sa predmetom pravne nauke a to
su: pravo i država odnosno državno-pravni poredak. Pravo se može uglavnom posmatrati kao
društvena pojava, kao sređena cjelina pravnih normi i društvenih odnosa (pravni poredak) i kao
sistem prava, povezanost određenih pravnih normi kao sistem. Država stvara prvane norme ali ih
mogu stvarati razne organizacije, pa i privatna lica (statuti, ugovori). Prema tome za karakter
pravnih normi nije bitno ko ih stvara, već da država obezbjeđuje primjenu pravnih normi, da ih
sankcioniše jer država za razliku od drugih organizacija raspolaže monopolom sile koja se
manifestuje u primjeni normi. Cilj pravne nauke jeste da sistematizuje dostignuti nivo građe o
pravu kako bi moderna nauka prava imala materijal za konstruisanje sopstvenog odnosa prema
prema opštem shvatanju prava.
4
Najprimitivnije i najstarije shvatanje prava i pravne nauke je teokratsko. Teokratsko (grč.
Teo – Bog + krateo – vladam, zapovjedam) je oblik vlasti gdje sveštenstvu pripada direktno i
politička vlast (npr. papinska država Vatikan, vlast Lama u Tibetu). To znači da pravo dolazi od
bogova. Tako na primjer svoje pisane zakone prima Vavilonski kralj Hamurabi od boga Sunca,
Mojsije ih prima od Jahve, Monos Kretski od Zevsa itd. Teokratska pravna škola nastala je u
robovlasništvu ali se do naših dana zadržala kod reakcionarno ortodoksnih filozofa i teoretičara. I
Sokrat je propovjedao da su tvorci zakona Bogovi, a što nije slučaj sa njegovim učenicima
Platonom i Aristotelom koji su znali da su zakoni i pravo proizvod ljudi a ne bogova. Veoma su
zanimljivi dijalozi o pravednosti (tj. državi) u kojima mnoga njegova rješenja nadilaze okvire i
mogućnosti onoga vremena i predstavljaju zadatke od kojih mnogi ni danas nisu ostvareni nego
još uvijek predstavljaju idealne zahtjeve: stroga zakonitost kao odbrana zloupotrebe vlasti,
ostvarenje pravednosti, obavljanje funkcija na temelju sposobnosti, jednaki uslovi i zajednički
odgoj djece, potpuna ravnopravnost žena, ograničavanje krajnosti bogastva i siromaštva.
Aristotel umjesto božanstva uvodi prirodu kao stvaralački činitelj prava. Jedno od
Aristotelovih poznatih djela jeste „Politika“ koje je sadržavalo 158 ustava za 158 državica
(polisa). Grčki filozof Aristotel je napisao spis "Ustav atinski", koji se smatra za najstariji pravni
tekst ikada. Neke tragove pravne nauke nalazimo u nekim državama starog Istoka, npr Egipat, ali
što pokazuje tvrdnje da se pravo pominjalo još u starom vijeku. Kod rimskog pristupa izučavanja
postojala je jedna specifičnost, a to je da njih nije zanimala istorijska geneza, odnosno nastanak
pravnih normi, već jedino trenutni oblik, primjena i njihovo značenje. Sveukupnu hrišćansku
misao obuhvatilo je djelo Aurelija Augustina "O božjoj državi" u kome suprotstavlja svetovnu i
božiju vlast.
2
Pravna nauka objektivno sagledava unutrašnjost strukture i genezu državnih aparata,
pravnih ustanova, pravnih grana i pravnih sistema država koje su predvodile ljudski rod u
određenim periodima civilizacije. Pravna nauka je povezana sa mnogim drugim naukama.
Određene veze su sa političkom istorijom, kulturnom istorijom, istorijom političkih nauka,
istorijom pravnih teorija itd. Pravna nauka je tijesno povezana sa bračnim, porodičnim,
naslednim, krivičnim, građanskim i ustavnim pravom. Povezana je i sa arheologijom,
diplomatijom, hronologijom i sl.
Kod pojma pravne nauke potrebno je objasniti i termin jurisprudencija što je u najširem
smislu pravna nauka. To je njegovo etimološko značenje koje se najviše upotrebljava u praksi.
Vrlo često se pored termina jurisprudencije upotrebljavaju razni termini. Tako tradicionalna
jurisprudencija, moderna jurisprudencija, obična jurisprudencija, voljna jurisprudencija itd. koji
bliže objašnjavaju razne vrste pravne nauke i obilježja pojedinih shvatanja ili oblasti pravne
nauke. U tjesnoj vezi sa pravnom naukom je teorija prava i filozofija prava. Teorija prava
izučava pravo u cjelini na naučni način i u tome nije samo određena konkretna naučna disciplina,
već opšta teorijska nauka. Teorija prava u svom izučavanju oslanja se i na praksu: primjenu
2
http//www.wikipedia.com
5
prava, naročito na sudsku praksu. Filozofija prava se više odvaja od pravne nauke. Filozofiju
prava u pravu ne sagledava pravo kao pravnu normu i pravo kao društveni fenomen, već ide
dalje i traži objašnjenje u sferi metafizike, traži ostvarenje čak opšte pravde, humanosti i
jednakosti. Filozofi su izučavajući filozofski karakter prava polazili od određenih teorijskih i
naučnih objašnjenja kao pravnih normi i od pozitivnog prava. I zbog toga, mada se filozofija
prava odvaja od jurisprudencije, moglo bi se u jurisprudenciju, shvatajući je u najširem smislu,
uvrstiti i filozogija prava.
Pravne nauke su najstarije društvene nauke. Porijeklo doseže do samih početaka evropske
civilizacije, a sve do 19 vjeka nauka o državi se razvijala nezavisno od nauke o pravu, kada su u
njemačkoj filozofskoj i naučnoj misli spojene u teoriju države i prava. U antičkoj misli nauka o
državi se razvijala u okviru opšte filozofije o prirodi i društvu. Država se prvenstveno proučavala
kao moralno – politička ustanova. U okviru te filozofije počela se razvijati nauka o pravu, sa
ovog aspekta nauka o državi je starija od prava. U okviru opšte filozofije počelo se razvijati
učenje o pravu, čiji je najvažniji rezultat ideja o prirodnom pravu. Do snažnog razvoja nauke o
pravu dolazi tek u rimskoj pravnoj misli koje poklanja veću pažnju proučavanju prava nego
države. U Rimu je sistematizovano znanje o pravu u pravnu disciplinu koja se proučava kao
uvod u pravne nauke, kroz Gajeve Institucije i Zakonom od 12.tablica. Tako u antičkoj epohi
nastaju začeci buduće teorije države i teroije prava u okviru opšte filozofije, i začeci opšte teorije
prava u okviru samostalne pravne nauke.
