98
UDK 342.76:342.728/.729
DOI
10.7251/PRISR1305098A
PRAVNI OKVIR GARANTOVANJA I OSTVARIVANJA LJUDSKIH PRAVA
LEGAL FRAMEWORK OF GUARANTEEING AND ENJOYMENT OF HUMAN
RIGHTS
Mr Vesna B. Aćić
*
Rezime:
Osnovne slobode i prava ĉovjeka i graĊanina su ustavna kategorija svake demokratske drţave.
Savremeni ustavi garantuju ljudska prava, koja prelaze granice suverenosti i ustavnosti jedne drţave i postaju
univerzalna kategorija zaštićena meĊunarodnim pravom. Sloboda ĉovjeka ograniĉena je samo slobodom drugih
ljudi, pa ĉovjek, uţivajući slobodu, ima duţnost da poštuje i ne ugroţava slobodu drugih.
Do Drugog svjetskog rata ljudska prava su se razvijala unutar nacionalnih drţava, da bi, nakon toga, vodeću
ulogu u definisanju i unapreĊenju ljudskih prava imale Ujedinjene nacije. Ova prava su kodifikovana u
meĊunarodnim i regionalnim ugovorima i instrumentima, koje je ratifikovala većina zemalja, te tako
predstavljaju univerzalno priznati sistem vrijednosti. Ratifikovanjem meĊunarodnih akata o ljudskim pravima,
njihovom primjenom i ugradnjom u pozitivno zakonodavstvo drţave ostvaruju se preduslovi za poštovanje,
nesmetano uţivanje i zaštitu ljudskih prava.
Univerzalna deklaracija o ljudskim pravima, zajedno sa MeĊunarodnim paktom o ekonomskim, socijalnim i
kulturnim pravima i MeĊunarodnim paktom o graĊanskim i politiĉkim pravima, sa dva njena fakultativna
protokola, predstavljaju univerzalni zakon o ljudskim pravima. Evropska konvencija o ljudskim pravima (i njeni
protokoli) garantuje zaštitu ljudskih prava na regionalnom nivou.
MeĊutim, uprkos normama, principima i standardima ljudskih prava, koji su uspostavljeni na meĊunarodnom
nivou, glavni izazov još uvijek predstavlja primjena usvojenih standarda.
Ključne riječi
: ljudska prava, osnovne slobode, meĊunarodni standardi, ustav, jednakost, ustavnost i zakonitost.
Summary:
Fundamental freedoms and rights of man and citizen are constitutional category of each democratic
country. Modern constitutions guarantee human rights, which exceed beyond the sovereignty and
constitutionality of a state and became a universal category protected by international law. The freedom of man
is limited only by the freedom of other people, so man, while enjoying his own freedom, has the duty to respect
and not jeopardize the freedom of others.
Until World War II human rights have been developed within the nation-states. After that, the United Nations
take the leading role in defining and improving of human rights. These rights are codified in international and
regional agreements and instruments ratified by most countries so they represent universally recognized system
of values. The ratification of international human rights documents, as well as their implementation and
integration in the positive law of the state, fulfills the preconditions for respect, peaceful enjoyment and
protection of human rights.
The Universal Declaration of Human Rights, together with the International Covenant on Economic, Social and
Cultural Rights and the International Covenant on Civil and Political Rights with its two Optional Protocols,
represent universal human rights law. The European Convention for the Protection of Human Rights and
Fundamental Freedoms (and its Protocols) guarantees the protection of human rights at the regional level.
However, despite the norms, principles and standards of human rights, which have been established at the
international level, the main challenge remains their implementation.
Key words
: human rights, fundamental freedoms, international standards, constitution, equality, constitutionali-
ty and legality.
UVOD
Ljudska prava su osnovna prava ljudskih bića. Ona definišu odnos izmeĊu pojedinca i struktura moći, posebno
drţave, a usmjerena su u pravcu jaĉanja pojedinca i kontrole nad subjektima moći. Sa pravnog stanovišta,
ljudska prava se mogu definisati kao skup pojedinaĉnih i kolektivnih prava priznatih od strane suverenih drţava i
ugraĊenih u njihove ustave, kao i u meĊunarodno pravo. Ona ograniĉavaju drţavnu moć i u isto vrijeme
zahtijevaju od drţave da preduzme pozitivne mjere za obezbjeĊenje takvog okruţenja, koje svim ljudima
omogućava da uţivaju svoja ljudska prava na principima jednakosti.
*
Vesna B. Aćić, doktorand, magistar pravnih nauka u oblasti drţavno i meĊunarodno javno pravo, ima višedecenijsko iskustvo na
rukovodećim poslovima u elektroprivredi, a u periodu od 1.6.2006. do 11.8.2011. godine, na funkciji ĉlana Uprave, Izvršnog direktora
za
pravna pitanja u MH „ERS“ - ZP „Elektrokrajina“ a.d. Banjaluka.
99
U savremenom svijetu graĊansko društvo je civilno društvo, odnosno pravno ureĊeno društvo. Civilno ili
graĊansko su rijeĉi istog znaĉenja, koje potiĉu od latinske rijeĉi „civis―, što znaĉi graĊanin. Civilno društvo je
slobodno društvo, koje nastaje i razvija se ostvarivanjem svih sloboda i prava ĉovjeka. To je društvo u kojem
dominira demokratija i pravna drţava, društvo vladavine prava i garantovanja sloboda i prava pojedinaca.
Preduslov slobodnog društva je ograniĉena i kontrolisana vlast drţave, gdje drţava treba da ima prvenstveno
zaštitnu funkciju, a ne apsolutnu prisilu.
Civilno društvo je zasnovano na univerzalnom elementu - slobodi. Prema akademiku prof. dr Kuzmanoviću,
osnovni faktori civilnog društva su: a) Slobodan graĊanin pojedinac ĉija prirodna i graĊanska prava nisu niĉim
ograniĉena osim istim pravima drugih graĊana; b) Ljudske i graĊanske slobode i prava, a prije svih liĉna,
ekonomska, socijalna i politiĉka. Ova prava ne smiju biti ugroţena niti uskraćena i moraju se ostvariti po sistemu
najviših standarda; v) Ekonomski subjektivitet i sloboda graĊana na osnovama slobodnog trţišta, razmjena
proizvoda i usluga po trţišnim zakonima; g) Autonomija (u odnosu na drţavu) privrede, kulturnih, obrazovnih,
nauĉnih, umjetniĉkih i drugih institucija; d) Vladavina prava, i to u najširem smislu, širem od vladavine pravne
drţave.To znaĉi ograniĉenost pravom svih i svakoga, kako pojedinaca - graĊana, tako i drţavnih i drugih
organizacija i institucija; Ċ) Legalnost i legitimnost vlasti, kontrola nad njom i njena ograniĉena nadleţnost.
Legitimitet vlasti ogleda se, prije svega, u tome da li je prizna narod, da li je ona izraz volje graĊana (biraĉa); e)
Ostvarivanje demokratskih formi putem institucija referenduma, plebiscita, peticije, narodne incijative, zborova,
savjeta i dr; ţ) Ostvarivanje politiĉke kulture participativnog tipa.
122
„Iako je ĉinjenica da se demokratija ne moţe svesti samo na ljudska prava, slobodno se moţe reći da bez ljud-
skih prava nema demokratije, a obim i poštovanje ljudskih prava su najbolji pokazatelj karaktera odnosa izmeĊu
drţavne vlasti i graĊanina.―
123
Ljudska prava su elementarni politiĉki i ekonomsko-socijalni zahtijevi graĊana u
odnosu na drţavnu vlast i društvo u cjelini, ĉije ostvarivanje je preduslov za biološku, politiĉku i kulturnu
egzistenciju pojedinca, odnosno ţivot u uslovima dostojnim ĉovjeka, njegove humane prirode i dostojanstva.
Suština je pravo na jednakost i sloboda od diskriminacije kao univerzalno ljudsko pravo.
KLASIFIKACIJA LJUDSKIH PRAVA
U teoriji se primjenjuju razliĉiti kriteriji klasifikacije ljudskih prava u cilju prouĉavanja njihovog sadrţaja i
vrijednosti, tako da danas postoje brojne podjele ljudskih prava:
Ljudska prava prve, druge, treće i ĉetvrte generacije;
Prava ĉovjeka i prava graĊanina;
Individualna i kolektivna prava;
Prava pozitivnog (aktivnog) statusa i prava negativnog (pasivnog) statusa;
Liĉna prava i slobode, politiĉka prava i slobode, ekonomsko-socijalna prava i slobode, te nova i
posebna prava i slobode;
Utuţiva prava i neutuţiva prava;
Ljudska prava koja su potpuno zaštićena, ljudska prava koja su relativno (uslovno) zaštićena i
indirektno zaštićena ljudska prava;
Prirodna prava i steĉena (izborena) prava.
Ljudska prava prve generacije su klasiĉna prava: to su osnovna prava, koja štite tjelesni i duhovni integritet
ĉovjeka i njegove politiĉke slobode i prava. Druga generacija ljudskih prava razvija se sa ciljem zaštite
ekonomskog i socijalnog poloţaja ĉovjeka: to je pravo na rad i u vezi sa radom, pravo socijalnog osiguranja,
pravo na zaštitu zdravlja i druga, koja se javljaju sa razvojem elemenata solidarnosti u društvu i drţavi. Treća
generacija ljudskih prava jesu pravo na razvoj, pravo na hranu, pravo na zdravu ţivotnu sredinu (voda, vazduh,
zemljište, rijetke ţivotinje i biljke, kulturno naslijeĊe), bez ĉega nema budućnosti za ĉovjeka i planetu.
Najnovija, ĉetvrta generacija ljudskih prava javlja se sa razvojem informacionih tehnologija i savremenih medija,
kao i razvojem medicine i genetskog inţinjeringa, gdje ĉovjek takoĊe treba da se zaštiti od manipulacija i
zloupotreba.
Prava ĉovjeka su prirodna prava koja pripadaju svakom ĉovjeku po roĊenju, a koja nisu vezana za pripadnost
drţavnoj zajednici: pravo na ţivot, pravo na slobodu, jednakost ljudi. GraĊanska prava su prava koja pripadaju
drţavljaninu jedne drţave. Titular prava su sva lica koja su pod jurisidikcijom jedne drţave. Ovim pojmom su
obuhvaćena sljedeća lica: graĊani, sva lica koja ţive na teritoriji te drţave, kao i neka lica koja ţive van granica
te drţave.
Individualna ljudska prava jesu prava ĉovjeka kao pojedinca. Kolektivna ljudska prava su prava ĉovjeka kao
pripadnika odreĊenih kolektiviteta (nacionalnih manjina, jeziĉkih grupa i sliĉno).
122
R. Kuzmanović, Ustavno pravo, Pravni fakultet Univerziteta u Banjaluci, Banjaluka, 2002, str.207.
123
D. Bataveljić, B. Bataveljić, Nova i posebna prava i slobode s posebnim osvrtom na zakonodavstvo Republike Srbije i Republike Srpske,
Pravna rijeĉ br. 35/2013, Banjaluka, 2013, str.199.
