PRAVNI SISTEM
1. POJAM PRAVNOG SISTEMA I PRAVNE NORME
Pravo predstavlja svojevrstan sistem pravnih normi. Za razumevanje pravnog sistema trebamo,
dakle, poći od pravnih normi kao njegovog elementarnog dela.
Pravnim normama regulišu se različiti pravni odnosi, pa one mogu da se grupišu po različitim
kriterijumima u veće celine. S obzirom da čine sistem, pravne norme nisu haotična celina, već
među njima postoje određene veze koje ih sistematizuju u jedinstvenu celinu. U izgradnji
pravnog sistema pravna nauka koristi kao osnovni materijal opšte pravne norme, pošto one čine
izvor prava. Postojeće opšte pravne norme međusobno se grupišu u uže grupe normi koje
uređuju odnose velikog stepena sličnosti. Ove grupe normi nazivaju se ustanove ili institucije.
Ustanove su prvi stepen povezivanja pravnih normi, ali ne i jedini. Sledeći stepen povezivanja
zasniva se na grupisanju pravnih normi koje uređuju šire pravne odnose, tj. pravne odnose
manjeg stepena sličnosti, ali dovoljno slične da predstavljaju jednu celinu. Ovako grupisane
pravne norme čine pojedine grane prava.
U definisanju pravnog sistema uvek je značajna uloga pravne norme. Međutim, ono što je
karakteristično za sveki sistem jeste određena povezanost njegovih delova zahvaljujući kojoj on
funkcioniše kao celina. Sistematsko mišljenje je u pravnoj nauci nasleđe prirodnopravnog
učenja.
2. STVARANJE PRAVNOG SISTEMA
Pogledom kroz istoriju moguće je uočiti različite pravne sisteme: robovlasnički, feudalni,
buržoaski, socijalistički. Svi ovi sistemi imali su određene karakteristike koje su izražavale
njegovu klasičnu suštinu. Međutim, bez obzira na njihove specifičnosti koje ih čine različitim,
neosporno je da je svaki od njih preuzeo i nešto od pravnih sistema koji su mu prethodili u
oblastima koje predstavljaju klasično pravo. U tom smislu, najveći značaj za razvoj evropskih
pravnih sistema imalo je rimsko pravo ( tip robovlasničkog prava ), koje je dostiglo visok stepen
razvoja i njegova rešenja u pojedinim delovima ostala su neprevaziđena i poslužila su kao
obrazac kasnijim pravnim sistemima.
Po svom značenju, u istoriji pravnih sistema izdvajaju se kontinentalni i anglosaksonski sistem.
Kontinentalni (evropski) sistem prava zasniva se na pisanom, kodifikovanom pravu u čijoj je
osnovi rimsko pravo, koje je u izvesnom smislu preuzeto. Ovaj pravni sistem relativizuje značaj
običaja i sudske prakse.
Anglosaksonski sistem razvijao se autonomno, bez velikog uticaja rimskog prava, najpre u
Engleskoj, a potom u zemljama engleskog govornog područja.
Anglosaksonski pravni sistem, za razliku od kontinentalnog, ne insistira na kodifikaciji prava.
Pisani zakoni nisu primarni element ovog pravnog sistema, već su u prvom planu običaji i sudska
praksa. Zastupljenost prakse, odnosno sudskih odluka (precedenata) je toliko velika da se ovaj
tip pravnog sistema naziva precedentni pravni sistem. Štaviše, i najviši pravni akt u jednoj
državi, ustav, nije katkad kodifikovan (primer Engleske).
3. PRAVNE OBLASTI
Prema vrsti odnosa koji regulišu, po metodu kojim to čine i zavisno od domena u kojem deluju,
grane prava se mogu svrstati u velike srodne grupe koje se nazivaju pravne oblasti. Osnovna i
najšira podela prava je prema predmetu regulisanja na međunarodno i unutrašnje pravo.
Međunarodno pravo grupiše pravne norme kojima se regulišu međunarodni odnosi, bilo da je reč
o odnosima između pojedinih državnih organizacija ili o odnosima između fizičkih ili pravnih
lica čija je pripadnost vezana za različite države. Prema tome, ova pravna oblast deli se na
međunarodno javno pravo, kada su u pitanju odnosi između država kao subjekata prava, i
međunarodno privatno pravo, kada su u pitanju pravne norme koje regulišu odnose između
privatnih subjekata iz različitih zemalja.
• Međunarodno javno pravo grupiše pravila kojima se regulišu međusobni odnosi između država,
ali i drugih subjekata prava, kao što su međudržavne organizacije kojima je priznat međunarodni
pravni subjektivitet, kao što je npr. Organizacija ujedinjenih nacija. Možemo, dakle, zaključiti da
najznačajnije subjekte međunarodnog javnog prava čine upravo državne organizacije. Ali kada
država nastupa kao jedan od subjekata u imovinsko-pravnim odnosima, ne kao nosilac
suvereniteta i vršilac državne vlasti, onda se takvi odnosi regulišu prema normama
međunarodnog privatnog prava.
• Međunarodno privatno pravo predstavlja skup pravila kojima se regulišu imovinsko-pravni
odnosi između subjekata koji pripadaju različitim državama, pa i između samih država. Pošto ovi
odnosi nastaju, menjaju se ili prestaju na različitim teritorijama sa postojećim razlikama u
pravnim sistemima različitih državnih organizacija, onda je upravo zadatak međunarodnog
privatnog prava da odredi pravo zemlje koje treba da se primeni u razrešenju pravnih odnosa.
Zato su pravne norme međunarodnog privatnog prava posebne prirode i, s obzirom na njihovu
funkciju, nazivaju se kolizione norme.
Unutrašnje pravo je pravo određene države čije je važenje ograničeno na teritoriji te države. Reč
je o konkretnom nacionalnom pravnom poretku i sistemu koji se sastoji iz većeg ili manjeg broja
pravnih grana.
4. PRAVNI SISTEM REPUBLIKE SRBIJE
Pravni sistem Srbije, u istorijskom smislu, pratio je nastanak razvoj i raspad država i zajednica u
okviru kojih je ona bila. Zbog toga je moguće izdvojiti sedam faza u razvoju našeg pravnog
sistema:
1.
Prva faza (1918-1941.g.)
je period izgradnje pravnog sistema Kraljevine Jugoslavije i počinje
stvaranjem države Srba, Hrvata i Slovenaca. Formalno pravno, početak izgradnje pravnog
sistema prve Jugoslavije poklapa se sa donošenjem Vidovdanskog ustava (28.jun 1921.g.), kojim
je realizovana koncepcija o jednom narodu sa tri imena. Ovaj ustav imao je nekoliko
karakteristika: prevaga parlamenta nad vladom, zakonodavna vlast parlamenta, šef države je
