Асс. м-р Олга Ѓуркова
Правото на приватен живот и правото на заштита на лични податоци во
Европското законодавство во судир со националната безбедност
АПСТРАКТ
Една од главните цели на ЕУ е спроведувањето успешна борба против
тероризмот и постигнување на висок степен на национална безбедност.
Меѓутоа, постигнувањето на ова цел, директно е условено од потребата да се
интервенира во сферата на основните човекови права – правото на приватност
и правото на заштита на лични податоци. Заштитата на овие права пак, бара
нивна строга дефинираност и определеност во меѓународните инструменти,
истовремено и нивно почитување во меѓународните договори за соработка
особено во кривичната материја. Голем проблем преставуваше и
издвојувањето на правото на заштита на лични податоци од правото на
приватност, со оглед на фактот дека сите првото право го третираа како
екстензија на второто. Еволуцијата на правото на заштита на лични податоци
од правото на приватност настана по донесувањето на
Повелбата за
фундаменталните права
на
Европската
унија.
Клучни зборови: Национална безбедност, лични податоци, право на
приватност, Европска Унија, законодавство.
ABSTRACT
One of the key aspects of the EU’s legislation is successful fight against
terrorism and organized crime and achieving a high degree of national security.
However, to achieve this, it is necessary to contravene with the basic human rights
such as the right to privacy and the right to protection of personal data. The
protection of these rights in turn, requires their strict defining and determination in the
international instruments and international agreements for cooperation, especially in
criminal matters. Also a major issue is the separation of the right to protection of
personal data from the right to privacy, since everyone treated the first as an
extension of the second. The evolution of the right to protection of personal data
from the right to privacy aroused after the adoption of the Charter of Fundamental
Rights of the European Union.
Key words: National security, personal data, right to privacy, European Union,
legislation.
Националната безбедност преставува највисоко рангирана вредност во
секоја држава. Истата претставува предуслов за стабилност, правилно
функционирање и континуитет во постоењето на државата. Таа е од витално
значење за националната и индивидуалната сигурност за државата. Иако
државата треба да ги штити своите државјани од каква било злоупотреба на
нивните права (особено фундаменталните кои се неприкосновани), сепак чести
се случаите кога и самата држава си дозволува упад во основните човекови
права
штитејќи
ја
националната
безбедност.
Пред
појавата
на
супранационалните и меѓународните организации кои денес се најголеми
поборници за почитување на основните човекови права, државата беше
единствениот гарант по ова прашање, што резултираше со обезбедување на
националната безбедност на сметка на индивидуалната сигурност.
1
Несомнено
е дека постои едно екстензивно преклопување во областа на човекови права и
областа на националната безбедност од друга страна. Ова е и логично со
оглед на фактот дека овие две области меѓусебно се надополнуваат. Според
некои автори, човековите права ја дефинираат човековата безбедност. Сржтта
на човековата безбедност е во почитување на човековите права и
фундаменталните слободи односно „придржувањето кон човековите права е
единствениот начин за постигнување на индивидуалната, националната и
меѓународната безбедност.“’
2
Погрешно е сфаќањето дека концептите на
„национална безбедност“ и „човекови права“ се исклучуваат меѓусебно и
неможат да коегзистираат заедно. Човековите права ја зајакнуваат
безбедноста на нацијата па оттука во интерес на државата е да ги штити
истите. Бенџамин Франклин има наведено дека „оние кои што ќе се одречат од
нивните основни права и слободи за да ја зголемат својата безбедност не ги
заслужуваат ниту правата ниту безбедноста“.
3
Оттука можеме да заклучиме
дека само разумната рамнотежа меѓу истите може да го обезбеди мирот. Се
запрашуваме што е повредно? Дали правото на приватност и приватен живот
како и заштита на личните податоци како фундаментални човекови права или
пак националната безбедност на целата држава и на сите граѓани во неа? За
1
Berg, L: the European Union’s human security doctrine: a critical analysis, Naval postgraduate school,
Monterey, California, 2009, стр.44;
2
Tadjbakhsh, S., Chenoy, A.: Human security: concepts and implications, Taylor & Francis, 2007 - Political
Science, стр.123;
3
Напишано во занелешките на Бенџамин Франклин за Pennsylvania Assembly, објавено како: Memoirs of
the Life and Writings of Benjamin Franklin (1818),
www.archive.org/details/templefranklin02franrich
.
мерки со кои ќе ги дерогираат при што најважно е ваквата дерогација да е јасно
определена и да не бара дополнителни правни анализи.
5
Правото на приватност може да биде дерогирано само врз основа на
легитимна цел
. Во членот 8 се наброени неколку такви легитимни цели:
национална безбедност, јавна сигурност, економска благосостојба, превенција
на криминал, заштита на здравјето и моралот и заштита на правата и
слободите на останатите граѓани. Заштитата на националната сигурност, која е
од витална важност за стабилноста на државата, може да предизвика
дисбаланс во пропорционалноста меѓу неа и фундаменталните права.
Секое „нарушување“ на правото на приватност треба да биде во
согласност со правните стандарди и да биде компатибилно со начелото на
владеење на правото. Ова е особено се однесува на посебните истражни
мерки, во случај кога државните органи законито го дерогираат правото на
приватност со превземање на дејствија кои што во значителна мерка ги
ограничуваат загарантираните права и слободи при што се инсистира во
ваквата дерогација да биде запазено т.н. начелото на „предвидливост“ на
законите. Имено, оваа предвидливост значи дека граѓаните во случаите кога не
можат да бидат известени дека за нив се собираат/обработуваат или
разменуваат лични податоци, поради тајноста на истрагата, истите да можат
тоа да го предвидат консултирајќи го самиот закон. На пр. при основано
сомневање дека е извршено или ќе биде извршено кривично дело, државните
органи имаат право да превземат посебни истражни мерки меѓу кои спаѓаат и
такви кои што подразбираат мониторинг, прислушкување, таен видео надзор и
сл. Во ваквите случаи, личностите кои што се објект на овие истражни мерки,
треба да се во можност истите да ги предвидат од самиот закон. Националното
законодавство треба да биде јасно и детално при делегирањето на
надлежностите на државните органи за превземањето на посебните истражни
мерки кои се однесуваат на собирањето на лични податоци, особено кога
истите се тајни.
И покрај фактот што правото на приватен живот од чл.8 од ЕКЧП
влегува произведува правно дејство со стапувањето во сила на ЕКЧП во 1950
5
Busser, Els: : Data protection in EU and Us Criminal Cooperation: a substantive law Approach to the EU
Internal and Transatlantic Cooperation in Criminal Matters Between Judicial and Law Enforcement Authorities,
Maklu, 2009, стр.53;
година, првите пресуди кои се однесуваат на ова право се донесени во 1978-
1979 година. Со познатите пресуди
Marckx v.Belgium
6
и
Klass and others v.
Germany
7
се потенцира и проблематиката која ја уредува ова право, особено
во ставот 2 од чл.8 на ЕКЧП во кој е предвидено ограничување на ова право
кога станува збор за државната безбедност и сигурност. Во таа смисла е и
пресудата Klass and others v. Germany каде што се легитимира правото на
државата да спорведе посебни истражни мерки (видео надзор) од страна на
надлежните органи. Оттука ваквите постапки на државните органи не
преставуваат нарушување на правото на приватен живот затоа што истите
постапки се легитимни во смисла на ставот 2 на член 8.
Врз основа на одлуките од Судот кои се донесени врз основа на ЕКЧП
во врска со членот 8, правото на приватен живот можеме да го анализираме во
два сегменти, при што овие два сегменти не се исклучуваат еден меѓу друг,
туку напротив истите имаат дел во кој се преклопуваат. Ова е оттаму што
првиот сегмент се базира на поделбата на правото на приватен живот на
приватност во јавниот и во приватниот живот, а вториот на моралната и
материјалната природа на правата кои се заштитуваат. Поделбата на правото
на приватен живот на приватност во јавниот и во приватниот живот е
направена врз основа на карактеристиките што ги има јавниот и приватниот
живот. Во таа смисла, приватноста во јавниот живот се однесува на
приватноста на сите форми на професионални или приватни односи на
индивидуата со останатите индивидуи, додека приватноста во приватниот
живот се однесува на приватните аспекти на личниот живот на индивидуата
односно нејзиниот физички и морален интегритет.
Повелбата за фундаменталните права
на
Европската
унија,
8
пак,
согласно чл.8 ја гарантира заштитата на лични податоци како
фундаментално право, различно од правото на приватен живот (член 7 од
оваа Повелба).
6
CASE OF MARCKX v. BELGIUM, Hudoc reference REF00000119, Document type Judgement (Merits and
just satisfaction), Application number 00006833/74, Date 13/06/1979, Respondent Belgium, Conclusion
Violation of Art. 8 ; Violation of Art. 14+8 ; Violation of Art. 14+P1-1 ; Non-pecuniary damage -
finding of violation sufficient, Published in A31
7
Klass and others v Federal Republic of Germany, European Court of Human Rights (Series A, NO 28) (1979-
80) 2 EHRR 214, 6 September 1978
8
Повелбата за фундаменталните права
на
Европската
унија, 2010/C 83/02, достапна на македонски јазик
на
http://www.sobranie.mk/WBStorage/Files/LisabonskiDogovor.pdf
како дел од консолидиранта верзија на
Лисабонскиот Договор;
