Istočno Sarajevo 2016
UNIVERZITET ZA POSLOVNE STUDIJE
BANJALUKA
Fakultet za primjenjenu ekonomiju
Seminarski rad
iz predmeta"Međunarodno poslovanje i internacionalni menadžment":
PREGLED I ZNAČAJ STRANIH
DIREKTNIH INVESTICIJA U BiH
Student:
Predavač:
2
SADRŽAJ
1. UVOD
3
2. DIREKTNA STRANA ULAGANJA I EFEKTI NA RAZVOJ
4
3. UTICAJ DIREKTNIH STRANIH ULAGANJA NA DOMAĆE INVESTICIJE
5
4. DIREKTNA STRANA ULAGANJA I EFIKASNOST DOMAĆIH INVESTICIJA
9
5. EFEKTI DIREKTNIH STRANIH ULAGANJA I MEĐUNARODNA RAZMJENA
11
6.
METODE OCJENE EFIKASNOSTI DIREKTNIH STRANIH ULAGANJA
13
7. ZAKLJUČAK
15
LITERATURA
17
4
2. DIREKTNA STRANA ULAGANJA I EFEKTI NA RAZVOJ
U današnjim uslovima poslovanja, direktna strana ulaganja ostvaruju značajne efekte na
privredu zemlje domaćina. Njihov značaj evidentira se po dva osnova: kvantitativni rast, koji se
mjeri stanjem i ukupnim tokovima, prevazilazi bruto društveni proizvod, izvoz i domaće
investicije, i kvalitativno, prenoseći na zemlje domaćina investicije, trgovinu, tehnologiju i
finansijske tokove.
Odrediti efekte, direktnih stranih ulaganja, na ekonomski rast zemlje domaćina nije
jednostavno, zbog toga što postoji veliki broj promjenljivih, gdje su efekti vezani za specifičnost
zemlje
1
, sektore privrede, i investiranja. Mogu se posmatrati sa dva aspekta, prvog,
dopunjavaju domaće faktore proizvodnje i kreiraju uslove za novu zaposlenost, drugog,
stimulišu rast zemlje domaćina putem transfera tehnologije, obuke radne snage, uspostavljaju
vezu sa lokalnom privredom, i omogućavaju domaćim preduzećima nastup na svjetskom
tržištu.
Efekti direktnih stranih ulaganja zavise od faze ekonomskog razvoja zemlje, gdje postoje četiri
(4) faze
2
. U prvoj fazi najvažniju ulogu imaju prirodni resursi, i u ovoj fazi, zemlja domaćin,
nema značajnih efekata. Druga faza povećava domaće investicije, investira se u javna dobra,
komunikacije i transport. Država svoje interese pomjera od prirodnih resursa ka proizvodnji
radno-intezivnih dobara, a efekti zavise od infrastrukture i makroekonomske politike. Treća
faza, obuhvaća period razvoja podržanog inovacijama, menadžerskim znanjima,
organizacionim prednostima, racionalizacijom proizvodnje, i investicijama koje imaju efekte
na jačanje konkuretnosti domaćih kompanija i nastupa na novim tržištima. Četvrta faza je
najveća faza ekonomskog razvoja i predstavlja postindustrijsko-servisno društvo. Proizvodi se
sastoje od direktnih usluga, a prekogranične veze postaju intezivnije.
Efekti direktnih stranih ulaganja na privredni razvoj zemlje domaćina zavise od toga da li
država primjenjuje uvozno-supstitutivnu razvojnu strategiju ili izvoznorazvojnu strategiju.
Istraživanja su pokazala da su investicije izuzetno važne za privredni rast, gdje želimo da
dokažemo: Da li priliv, direktnih stranih ulaganja, povećava ukupne investicije u zemlji
domaćinu ili ih smanjuje?
Ako direktna strana ulaganja ulaze u sektor u kojem postoji kunkurencija domaćih kompanija,
javlja se konkurentska borba čije posljedice su odgađanje investicija, i izlazak određenih
kompanija iz sektora, što smanjuje ukupne investicije u sektoru a time u cijeloj privredi. Kada
direktna strana ulaganja ulaze u novi sektor (primarni, sekundarni, tercijarni) tada se ukupne
investicije zemlje povećavaju.
1
OLI-paradigma: Na osnovu specifičnih prednosti investitora i u skladu s prednostima lokacije zemlje, kompanija preduzima direktna strana
ulaganja, (O-opportunity, L-location, I-investment).
2
Dunning, 1992, 265-284.
5
3. UTICAJ DIREKTNIH STRANIH ULAGANJA NA DOMAĆE INVESTICIJE
Osnovni cilj zemlje domaćina je ostvarenje dugoročnog privrednog rasta koji se zasniva na
povećanju investicija, novih tehnologija, povećanje konkuretnosti proizvoda na svjetskom
tržištu. Istraživanja su pokazala da se privredni rast najefikasnije može realizovati kroz grinfilid
(greenfield) investicije, na koje se zemlja domaćin najviše orijentiše u privlačenju stranih
investicija.
Investicije za obnavljanje i uvećanje domaćeg kapitala, održavanje koraka s novim
tehnologijama, predstavljaju neophodan element za ostvaranje dugoročnog rasta. Direktna
strana ulaganja smatraju se najpovoljnijim izvorom kapitala, i imaju prednost u odnosu na
ostale izvore kapitala, kao što su zaduženje, portfolio investicije, i strana pomoć.
Prednosti direktnih stranih ulaganja, u odnosu na kredite, su da ne predstavljaju značajne
odlive kapitala u budućnosti, koji mogu narušiti tekući bilans i privredni rast u tome periodu, za
razliku od portfolio investicija
3
čiji je odliv i nestabilnost u značajnoj mjeri izražena. Direktna
strana ulaganja se odnose na ulaganja u fiksnu imovinu i predstavljaju dugoročno investiranje.
Analiza finansijsih efekata pokazuju da strana ulaganja predstavljaju priliv stranih resursa koji
povećavaju ukupne investicije u zemlji domaćinu. Njihovo učašće u ukupnim domaćim
investicijama se povećava, posebno kod zemalja u tranziciji
4
. Pored osnovnog (inicijalnog)
priliva kapitala, direktna strana ulaganja, čini i reinvestirani profit filijala stranih kompanija.
Od oblika ulaganja u zemlji domaćinu zavise efekti na ukupne investicije u zemlji. Grinfild
5
ulaganja imaju veći efekt na povećanje ukupnih investicija od merdžera i akvizicije, čija je
suština promjena vlasništva nad pstojećim resursima a ne kreiranje novih. Merdžeri i akvizicije
(M&A) imaju uticaj na povećanje ukupnih investicija ukoliko investitori (strani ulagači) budu
ulagali u nove objekte svojih filijala. Navedeni oblici ulaganja utiču na povećanje ukupnih
investicija u slučaju da rezultat osnovnog ulaganja stranih kompanija dođe do povećanja
ulaganja iz ostalih stranih kompanija, ili ako dođe do povećanja domaćih investicija na sljedeći
način:
Prvo, direktna strana ulaganja mogu povećati ulazak ostalih transnacionalnih kompanija (TNK)
koje su u poslovnim vezama sa incijalnim ulagačem, i koje ga slijede na svim drugim tržištima.
Drugo, ulaganje jedne kompanije signalizira ostalim TNK da postoji povoljna investiciona klima
u zemlji domaćinu, i da se smanjuje rizik ulaganja.
Treće, direktna strana ulaganja stimulišu domaće investicije ukoliko postoji
komplementarnost u proizvodnji domaćih kompanija i filijala. U takvom okruženju strane
filijale i domaće kompanije uspostavljaju stabilne veze, i iz kojih domaće kompanije stvaraju
dodatni motiv da realizuju nove projekte i ulažu dodatna sredstva.
3
Ispitivanje stabilnosti DSU-tokova u odnosu na ostale tipove kretanja kapitala je predmet velikog broja empirijskih studija koje koriste
različite metode mjerenja njihove stabilnosti. Više o tome može se vidjeti u: OECD (2002), Foreign Direct Investment for Development, Paris.
4
Učešće DSU u ukupnim bruto-investicijama u evropskim zemljama tranzicije se povećala sa 7,1% u 1996. na 18,2% u 2000.godini, u
najrazvijenijim zemljama tranzicije nalazi se na nivou preko 25%.
5
Izvor: UNCTAD, World Investment Report 2002,str. 319-327. Pod grinfild (greenfield) ulaganjima podrazumjevamo strana ulaganja u
osnivanju novog preduzeća, merdžeri i akvizicije (M&A) su process pripajanja (spajanja) domaćeg preduzeća sa stranim.
