Strana
Uvod ................................................................................................................................................... 3
1. Specijalni rezervat prirode „Gornje Podunavlje“ kao deo predloženog prekograničnog rezervata
biosfere „Mura-Drava-Dunav“ ........................................................................................................... 3
1.1. Specijalni rezervat prirode „Gornje Podunavlje“ ................................................................ 5
2. Zaštićena prirodna dobra na severu Bačke koja su deo budućeg prekograničnog zaštićenog priro-
dnog dobra u slivu rečice Kireš .......................................................................................................... 8
2.1. Predeo izuzetnih odlika „Subotička peščara“ ...................................................................... 9
Zaključak .......................................................................................................................................... 12
Literatura ...........................................................................................................................................13
Uvod
Prema Zakonu o zaštiti prirode („Sl. glasnik RS“, br. 36/09 i 88/10) zaštićena područja se mogu
prekogranično povezivati sa zaštićenim područjima susednih država. Plan upravljanja i mere zaštite
zaštićenog područja koje je prekogranično povezano sa zaštićenim područjem susedne države, spor-
azumno se utvrđuje s nadležnim organima te države, uz saglasnost nadležnog Ministarstva.
Prirodna dobra na teritoriji Vojvodine koja su prekogranično povezana sa zaštićenim područjima
susednih država, jesu: Specijalni rezervat prirode “Gornje Podunavlje”, koji je preko Dunava pove-
zan sa prirodnim dobrima u Hrvatskoj i Mađarskoj, kao i Predeo izuzetnih odlika “Subotička pešča-
ra”, Specijalni rezervat prirode “Selevenjske pustare”, Specijalni rezervat prirode “Ludaško jezero”
i Park prirode “Palić”, koji čine celinu sa određenim zaštićenim područjima u susedskoj Mađarskoj.
1.
Specijalni rezervat prirode „Gornje Podunavlje“
kao deo predloženog prekograničnog rezervata biosfere
„Mura-Drava-Dunav“
Na neformalnom ministarskom sastanku u Budimpešti, 25. marta 2011.
godine, u toku predseda-
vanja Mađarske Evropskom Unijom, Austrija, Slovenija, Hrvatska, Mađarska i Srbija potpisale su
deklaraciju o uspostavljanju
prekograničnog UNESCO rezervata biosfere „Mura-Drava-Dun-
av“
, u cilju zaštite prirode, biljnog i životinjskog sveta koji zajedno dele ove tri reke. Ovim dokum-
entom nastavljena je saradnja, započeta još 2009.
godine u Barcsu, na zajedničkoj sednici vlada Ma-
đarske i Hrvatske (naredne godine, Austrija je predlagala da se današnja deklaracija potpiše na UN-
ovoj Konferenciji o biodiverzitetu u Nagoyi u Japanu, ali je Hrvatska to morala odbiti jer je prvo tr-
ebala proglasiti Regionalni park „Mura-Drava“). Na osnovu potpisane deklaracije, pet navedenih
država pokrenulo je postupak uspostavljanja zaštićenog područja duž Mure, Drave i Dunava, radi
proglašenja prekograničnog rezervata biosfere, na osnovu kriterijuma UNESCO-vog programa
„Čovek i biosfera“ (Man and Biosphere, MAB), prema kom su tri su osnovne funkcije rezervata bi-
osfere: funkcija zaštite (predela, ekosistema, vrsta i genetske raznovrsnosti), funkcija razvoja (ekon-
omskog i društvenog, zasnovanog na principima održivosti) i funkcija podrške (naučno-istraživački
rad, praćenje stanja tj. monitoring, obrazovanje i razmena informacija u oblasti zaštite i razvoja na
lokalnom, nacionalnom i globalnom nivou). Deklaracijom se naglašava značaj sprovođenja zajedni-
čkih strategija očuvanja i zajedničkog korišćenja područja reka Mure, Drave i Dunava, na kojima se
prostiru već postojeća zaštićena područja, mreže Natura 2000, ramsarski lokaliteti i druga močvarna
i vlažna područja čije očuvanje zahtevaju međunarodni ugovori i nacionalni propisi. Ovaj prekogra-
nični sporazum od istorijskog značaja predstavlja moćnu demonstraciju zajedničke „zelene” vizije
koja se učvršćuje regionalnu saradnju i zajedništvo u Evropi.
Rezervat biosfere „Mura-Drava-Dunav“ dužine oko 700 km, biće prvo zaštićeno područje na sv-
etu koje se proteže preko delova teritorija pet zemalja. Zaštićena površina prekrivaće 800 000 ha pl-
avnih regija i močvara (što je, poređenja radi, 22 puta veće od površine grada Beograda), i kao tak-
vo predstavljaće najveće rečno zaštićeno područje u Evropi, tzv. „Evropski Amazon“. Ovaj rečni
ekosistem sa svojim značajnim šumama koje se prostiru na plavnim područjima reka, šljunčanim
obalama i izuvijanim meandrima, jedno je od najbogatijih u Evropi u smislu raznovrsnosti biljnih i
3
1.1.
Specijalni rezervat prirode „Gornje Podunavlje“
Specijalni rezervat prirode “Gornje Podunavlje” nalazi se u severozapadnom delu Bačke, na teri-
toriji opština Sombor i Apatin. Prostire se uz levu obalu Dunava (od 1367. do 1433. km njegovog
toka), sa severa je omeđen državnom granicom sa Republikom Mađarskom, njegovu istočnu stranu
čine Bajski kanal, kanal DTD, rukavac Dunava i odbrambeni nasip, a na jugu i zapadu prema Repu-
blici Hrvatskoj omeđen je “maticom Dunava”, što je ujedno i granica između Srbije i Hrvatske. Na
istočnom obodu Rezervata, koji ni u jednom sektoru nije približno paralelan sa tokom Dunava, nal-
aze se naselja Bački Breg, Kolut, Bezdan, Bački Monoštor, Kupusina, Apatin, Sonta i Bogojevo.
Gornje Podunavlje obuhvata Karapandžu, Monoštorski i Apatinski rit. Ukupna površina koju Reze-
rvat zahvata iznosi 19
605 ha.
SRP “Gornje Podunavlje” predstavlja jasno omeđen i kompaktan kompleks brojnih meandara,
mrtvaja, kanala, bara, močvara, ritova, ritskih šuma, livada i trstika, odnosno vodenih, močvarnih,
livadskih i šumskih ekosistema, nastalih neprestanim uticajem reke. Jedan je od poslednjih autentič-
nih svedočanstava izvorne prirode nekadašnje zamočvarene i zabarene Panonije.
Zbog male nadmorske visine i blizine Dunava vegetacija “Gornjeg Podunavlja” je azonalnog ti-
pa, odnosno, biljni svet ovog područja uslovljen je plavnim i podzemnim vodama. Fitocenološka
istraživanja ukazuju na visok stepen diverziteta vegetacijskih tipova. Florističko bogatstvo odlikuje
prisustvo oko 1
000 biljnih vrsta. Najznačajnije su vrste uskog areala panonskog flornog obeležja,
naročito panonski endemi i subendemi, zatim subatlantske, submediteranske i najbrojnije srednje-
evropske i evropske vrste, od kojih su mnoge i reliktnog karaktera, pa su kao ugrožene zakonom
zaštićene kao prirodne retkosti i nalaze na evropskoj i nacionalnoj Crvenoj listi flore. Iz grupe bilja-
ka panonskog obeležja izdvajaju se od panonskih endema: slatinska palamida (
Cirsium brachycep-
halum
), koja raste na močvarnim slabo zaslanjenim livadama zapadnog oboda Panonske nizije, za-
štićena je kao prirodna retkost i nalazi se na Crvenim listama flore Evrope i Srbije, i Sadlerov raz-
ličak (
Centaurea scabiosa subsp.
sadleriana
), koji raste u stepskoj vegetaciji na ograničenim podru-
čjima Vojvodine, češći je od palamide i kao i ona nalazi se na Crvenoj listi flore Evrope i na spisku
Crvene liste flore Srbije. U Rezervatu se iz grupe panonskih subendema izdvajaju dve vrste: crni
glog (
Crataegus nigra
), vrsta koja u svom rasprostranjenju prati tok Dunava i koja se nalazi na na-
cionalnoj Crvenoj listi flore, i bezbridnjača (
Puccinellia limosa
), koja je česta na slatinama Bačke i
Banata. Grupi značajnih panonskih biljaka pripada i ugrožena vrsta mađarski veprovac, koja je zaš-
tićena kao prirodna retkost. Od subatlanskih vrsta biljka, za ovo područje tipični su: zmijski ljutić
(
Ranunculus
ophioglossifolious
), koji raste na slabo zaslanjenim močvarnim staništima i koji je pre-
ma kriterijumima IUCN-a u opasnosti od nestajanja (endangered, E), purpurni kaćunak (
Orchis pur-
purea
) i močvarni kaćunak (
Orchis laxiflora
), obe vrste iz reliktne porodice orhideja, zaštićene kao
prirodne retkosti i na spisku Crvene liste nacionalne flore. U malom broju primeraka oko Crne bare
raste submediteranska vrsta zakržljala perunika (
Iris spuria
), reliktnog značaja i prema IUCN-u u
opasnosti od nestajanja (endangered, E). Srednjeevropski i evropski florni elementi najbrojniji su u
grupi reliktnih akvatičnih biljaka, kakve su: rebratica (
Hottonia palustris
), akvatična biljaka koja je
kod nas u fazi iščezavanja i kao takva upisana je u grupu krajnje ugroženih taksona u Crvenoj knjizi
flore Srbije, beli lokvanj (
Nymphea alba
)
i žuti lokvanj (
Nuphar luteum
), najlepši predstavnici vod-
enih makrofita koji obrastaju rukavce Dunava, bare, mrtvaje i prokopane kanale, a koji su zbog ugr-
oženosti staništa kod nas zaštićeni. Evropskog obeležja je i kukurjak (
Eranthis hyemalis
), redak sta-
novnik zajednica hrasta i graba koji je svrstan u grupu krajnje ugroženih taksona u Crvenoj knjizi
flore Srbije, kao i uskolisni kaćunak (
Dactylorhiza incarnata
), vrsta orhideje koju susrećemo na vl-
ažnim livadama močvarne vegetacije Rezervata.
Iz grupe biljaka šireg, subcirkumpolarnog rasprost-
ranjenja izuzetno je ugrožena vrsta borak (
Hippuris vulgaris
), vodena makrofita čije se najbogatije
populacije nalaze u inundacionoj zoni u Apatinskom ritu.
5
