Page
1
of
43
Printano novinarstvo
I Periodična štampa – nastanak i razvoj
Periodična štampa – nastanak i razvoj
Prve štampane novine u masovnoj prodaji i distribuciji pojavile su se u 17.
vijeku, ali su za prvenstveni cilj imale, ne masovno informisanje
recipijenata, već bi se prije reklo da su imale za cilj ispuniti ciljanu nakanu
– biti ispomoć u poslovanju većim trgovcima i ispomoć političarima, te kao
primarno sredstvo političke i ekonomske propagande. Krajem 19. vijeka
sve su učestaliji zahtjevi čitatalaca da se u njihovim novinama nađu i
pregledi kulturnih događaja, ali i sportski pregledi, te različite lokalne
vijesti. 20. vijek donosi vrlo raznoliku profilaciju novina kao osnovnog
printanog medija za različite recipijente, sa stajališta profesije, uzrasta,
starosne dobi, socijalnog statusa ili polja interesovanja.
Tada se javlja i fenomen dokolice, koji je izrazito značajan za
komunikološka i opštesocijalna istraživanja, a u kojem fenomen
štampanih medija ima vrlo važno mjesto.
Prvi korporacijski printani mediji
Prvi printani mediji koji prate korporativizam kao „prvo dijete kapitalizma“
jesu američki korporativni štampani mediji. Među prvima, nakon II
svjetskog rata, treba istaći izdavačko carstvo „Time Inc.“. Ovi printani
mediji počeli su se obraćati i natprosječno obrazovanoj publici, a ne samo
„pukim neznalicama“, i to će uskoro profilirati jednu ozbiljniju grupu
čitalaštva koja insistira na referentnosti tekstova, njhove obrade,
vjerodostojnosti, uticaja, diseminacije, kao i njihovog preloma, dizajna i
vizuelnosti. Korporativizacija printanih medija nije stala sa ovim, već se u
21. Vijeku proširila kao metod izdavaštva i širenja uticaja putem printanih,
luksuznih i manje luksuznih, ali specijalizovanih izdanja širom svijeta.
Ilustrovani časopisi
Specijalizacijom i sve većom usitnjenom profesionalizacijom prinatnog
novinarstva, vremenom je došlo do izraženije upotrebe fotografije ili slike,
ili umjetničke fotografije i umjetničke slike u svrhu povećanja tiraža ili
proširenja vrste, obima i tiraža printanih vrsta novina, magazina ili
časopisa. Tako nastaju ilustrovani časopisi. Najveću pažnju posvećuju
fotografiji kao medijskom izrazu, fotografiji kao informaciji „per se“.
Page
2
of
43
Ilustrovani časopisi postižu svoj najbolji komunikacijski efekat, feed back
zahvaljujući dobroj fotografiji. Njihovo svojstvo ostaje brzina,
dramatičnost, efektnost, zanimljivost i uopštenost poruke koju odašilju. Za
ovu vrstu novinarstva trebaju se izdvojiti značajna novčana sredstva, koja
većina prosječnih redakcija printanih novina nemaju.
Ženski printani mediji
U toku 20. vijeka javljaju se i posebno profilisani mediji za žene. Shodno
svom nazivu i ciljanosti publike kojoj su namijenjeni, ženski listovi,
magazini i novine najčešće su omnibus karaktera, tj. tretiraju sve od
onoga što bi, na ovaj ili onaj način, moglo zanimati osnovnu publiku –
ženski dio društvene populacije. Još uvijek su među najtiražnijim i
najčitanijim printanim medijima u svijetu i kod nas.
Društvena uloga ranih printanih medija
Autori poput Habermasa ili Thompsona u ranoj printanoj periodici vide
veliku ulogu, istorijsku zaslugu za demokratizaciju društvenih odnosa i
država u Evropi uopšte, ali i otvaranja nekad vrlo zatvorenih feudalnih,
postfeudalnih, ranoburžoaskih i buržoaskih elemenata društva. Thompson
smatra da su štampani mediji promijenili ranu modernu Evropu i to je
prije svega zasluga periodične štampe i periodičnih publikacija koje su
izvještavale o događajima i donosile informacije od političkog i
komercijalnog značaja.
Prvo organizovano sjedište „network printa“ ustanovljeno je upravo u
Evropi, i to u rukama Katoličke crkve koja je ovim putem komunicirala
međusobno ali i sa političkim elitama u okruženju.
Sljedeći subjekti koji su držali do network printa bili su politički autoriteti,
koji su ga stavljali u funkciju putem organa države i zakonodavstva.
Treći network printa vezan je za ekspanziju ekonomije i komercijalizma, a
subjekt njegove produkcije je kapital i krupni biznis.
Periodična evropska štampa javlja se u drugoj polovini 18. vijeka, ali u
pravom modernom smislu zaživjela je dvadesetih godina 20. vijeka. Ova
vrsta štampe je odigrala ključnu ulogu u britanskom građanskom ratu i
snažno podržala borbu protiv cenzure. Želja političke moći i ekonomskih
autoriteta da kontrolišu periodičnu štampu je bila veoma evidentna. To je
Page
4
of
43
Vremenom su se izdvojile tzv. „familije časopisa“, koje su se grupisale oko
sličnih tema i sadržaja i koje su okupljale srodniju publiku. Njih su izdavali
magnati ili korporacije za izdavaštvo, koji su se svodili na manji broj
velikih izdavačkih kuća, i ovo stanje je ostalo nepromijenjeno do danas.
II Počeci printanog novinarstva
Počeci printanog novinarstva
U korijenu novinarstva je važno razlikovati i komuniciranje informisanje.
Komuniciranje podrazumijeva kružni tok, kružni proces, razmjenu
podataka. To je višesmjeran, najmanje dvosmjeran čin i uglavnom
interaktivan.
Informisanje podrazumijeva prenošenje podataka, informacija i činjenica,
koje idu od jedne osobe i šire se ka jednoj ili više osoba, sve do nivoa
publike. Ovaj čin je jednosmjeran, posredan i neinteraktivan.
Prve forme profesionalnog novinarskog djelovanja vezane su za printano
novinarstvo, jer se u istoriji novinarstva najprije izdvojila štampa kao
zasebna vrsta. Printano novinarstvo, kao i svako drugo novinarstvo,
istražuje pojave i prezentuje ih. Novinar profesionalac nalazi se u dvojakoj
ulozi: kao komunikator koji prezentuje pojavu i kao prvi recipijent pojave,
jer je prvi bio na mjestu događaja.
Štampa je još uvijek nezamjenjiv medij masovne komunikacije,
predstavlja najoptimalniju formu za prenos misaonih kategorija, kao onih
kategorija koje su najkomunikabilnije upravo u napisanoj, printanoj formi.
Štampa je postojbina novinarstva, jer je ona istorijski bila na početku
razvojne skale uspona mas-medija i informacionih sistema uopšte.
Dušan Slavković kaže da je štampa ostala nezamjenjiv hroničar dnevnih i
zapisničar istorijskih zbivanja, dragocjen dokument prošlosti.
Marshal McLuhan kaže da je štampa svakodnevna akcija i fikcija i
napravljena stvar, a napravljena je od maltene svega i svačega u
zajednici. Ona se posredstvom mozaika pretvara u sliku i poprečan
presjek zajednice.
Štampa ima omnibus karakteristiku, karakteristiku sveobuhvatnosti,
raznorodnosti, opštosti.
Page
5
of
43
Karel Čapek kaže da u novinama mora biti sve, pa čak i pjesme i statistika
litvanskih trgovina, ali ne zbog onih nekoliko neshvatljivih pojedinaca koji
će to možda i pročitati, već zbog desetina hiljada prosječnih i sigurnih
čitalaca koji će to sigurno preskočiti, potpuno zadovoljni već time što to
unutra imaju.
Poštanski i savremeni načini distribucije printanih formi
Kroz ljudsku istoriju postojali su neobični i vrlo različiti načini distribucije ili
širenja informacija. U Grčkoj su robovlasnici imali običaj ispisati svoju
(tajnu) poruku za drugoga, na izbrijanoj glavi svog roba. Potom bi sačekali
da mu kosa izraste i onda bi ga slali na odredište, gdje bi ga najprije
ošišali, a potom i pročitali poruku.
Rimljani su među prvima razvili poštanski saobraćaj, ili poštansku službu
kao najsavršeniju državnu službu toga doba. Rimska Imperija osniva
Cursus Publicus, javnu organizaciju za prenos vijesti, pisama, roba i ljudi,
naročito u doba cara Augusta. To bi se moglo smatrati prvom masovnom
distribucijom štampe. Potom se u funkciju stavljaju i konji, a mreža
zadobija obrise tzv. agnorije, vrlo sigurne forme za prenos pisanih vijesti
na daljinu.
Papir kao preduslov printanog novinarstva
Papir je prva, elementarna osnova širenja i postojanja svake vrste
printanih medija, svakog izdavaštva i uopšte kulture čitanja i pisanja.
Drevni Kinezi su 105. godine naše ere pronašli neke forme papira, ali je
zanimljivo da ovaj izum još zadugo neće doći do Evrope, gdje će njegova
upotreba biti najizrazitija. Tek u 12. vijeku Arapi donose znanje
proizvodnje papira u Evropu. Najstarija radionica papira nastaje u Veneciji
i u Toledu, tadašnjim centrima kulture knjige i izdavaštva.
Evropa toga doba počinje prednjačiti u proizvodnji i upotrebi papira, prije
svega u izdavaštvu knjiga: dominiraju crkvene institucije i to prije svih red
benediktinaca. Sam sv. Benedikt je 525. godine osnovao samostan u
Monte Carsinu u kojem je zadatak bilo danonoćno čitanje.
Čitav 15. i 16. vijek proći će u znaku razvoja i širenja trgovine, zanatstva,
književnosti i umjetnosti. Nastaju promjene i u sferi komunikacija, od
kojih je najveće i najkolosalnije otkriće Gutenbergovog štamparskog
stroja, koji će tek dodati revolucionaran zamah u printanom novinarstvu.
Page
7
of
43
Publicist se bavi istraživačkim pristupom i postupkom, te temu ne
obrađuje na zabavan način, već na način da temu prikazuje iz manje
poznatih i teško dostupnih uglova i ukazuje na odnose i relacije uzročnosti
među pojavama i događajima.
Svaka osoba koja je držala do sebe i svoje obaviještenosti pratila je
štampu ili je plaćala „novelante“ koji su imali ulogu da sve pročitaju i
obavijeste ih o novinskim sadržajima. Danas bi novelanti bili različite
press-službe i PR-službe. Novelanti su neminovno griješili čak i bitnijim
detaljima, te se ovdje javljaju prvi znaci neprofesionalnog novinarstva, tj.
do objavljivanja vijesti iz „druge“, a ne iz „prve“ ruke. Ove vijesti su često
bile manipulativne, netačne, neoriginalne, insinuativne, lažne, što se kao
stil u profesiji novinara održalo sve do danas. Novelanti su često bili
prinuđeni da usljed oštre cenzure moraju na praznim prostorima na brzinu
smišljati neke trivijalne informacije i postavljati ih u novine, kako ne bi
izlazile sa bjelinom na stranicama.
Nastanak i razvoj dnevnih novina
Dnevne novine se sistematski javljaju se u 16. vijeku u Njemačkoj i
Austriji, a potom u Italiji, Holandiji i Francuskoj. Jedna od specifičnijih
formi štampe javlja se u Francuskoj. Literarnost je temeljno svojstvo
francuskog, kako ranog tako i aktuelnog novinarstva, i to je jedno od
najspecifičnijih svjetskih printanih novinarstava.
U Francuskoj će izaći i prve evropske revijalne novine, „La Press“, i ovdje
će se po prvi put u svijetu afirmisati autorstvo i autorsko novinarstvo kao
opšti fenomen medija. Po zakonu o štampi iz 1850. godine, svaki autor u
novinama obavezuje se na potpisivanje članka imenom i prezimenom.
Ovaj zakon među prvima uređuje etičnost javne riječi i ustanovljava kazne
za javno iznesenu uvredu na stranicama štampe.
Velika Britanija se smatra kolijevkom ili pretečom novina, jer se već 1549.
godine izdaju prve knjižice vijesti, koje se sa današnjeg stajališta mogu
smatrati pretečom dnevnih novina. Nešto kasnije se razvija preteča
hroničarskog novinarstva kroz štampanje hronika koje donose vijesti iz
drugih zemalja, ali i prevode strani tekstovi.
Daniel Defoe je prvi britanski novinar i književnik šireg značaja. Jonathan
Swift, takođe, kao književnik i novinar pokreće list “The Examiner” 1710.
godine. William Woodfall i Charles Dickens u Londonu pokreću prve
