1. Прираст шума као научна дисциплина-
Šuma, kao neprocjenljivo prirodno bogatstvo,
nudi čovjeku razne blagodeti.Istovremeno čovjek ima potrebe za tim blagodetima (Šema 1). Iako
je šuma obnovljiv prirodni resurs njeno korišćenje mora imati trajni karakter. To je osnovni
princip, suština odnosa između čovjeka i šume. Svako naše uplitanje u rast šume može da ima
pozitivne ili negativne efekte po šumu. Nestručna i neplanska sječa dovodi do degradacije šuma i
uništavanja prirodnih staniša. Narušavanje šumskih ekosistema pogubno je za čovjekovu
budućnost
.
2. Научно-стручни и наставни карактер-
Početna istraživanja iz prirasta šuma u BiH
vezana su za problem, koji je nastao u privredi 1952. godine. Izrada tzv. perspektivnog plana
razvoja šumarstva i industrije drveta tada nije bila moguća bez poznavanja zapreminskog prirasta
šuma. Zato su od 1953. do 1959. godine izvršena obimna mjerenja u privredno najvažnijim
šumama u BiH. Ona su za cilj imala izradu zapreminskih tablica, ali i utvrđivanje zavisnosti
prirasta od raznih faktora. To je dakle bio početak razvoja nauke iz oblasti prirasta šuma kod nas.
U Evropi istraživanja traju od osamnaestog vijeka. Ona se najvećim dijelom odnose na
jednodobne sastojine. Svaka proizvodnja ima za cilj neki proizvod. U šumarstvu je to prinos. Da
bismo mogli planirati prinos moramo znati koliki je prirast šuma, od čega i kako taj prirast
zavisi. Ne može se ući u neku šumu i posjeći sva stabla deblja od 30cm ili posjeći samo stabla
jedne vrste drveća koja nam treba. Složene zakonitosti rasta stabala i šumskih sastojina istražuje
nauka iz oblasti prirasta šuma, a njene rezultate praksa koristi u velikoj mjeri. Prirast i prinos
šuma, kao samostalna nastavna disciplina, uveden je na Šumarskom fakultetu u Sarajevu 1967.
godine.
3. Општи појмови: раст, развој, прираст, принос-
Rast
(rastenje) je vrlo složen fiziološki
proces, koji se odvija u biljci. Rast obično vezujemo za cijelu životnu dob, a grafički ga
predstavljamo veličinom taksacionog elementa u različitim godinama starosti. Tako rast stabla u
visinu(u toku života) predstavlja njegova visina u zavisnosti od starosti (Slika 1). Rast biljaka je
nepovratan proces. Jednom postignuta visina stabla može se povećavati ili stagnirati, ali se ne
može smanjivati. Ako stablo prestane rasti visina će i dalje ostati ista. Kriva rasta ima takozvani
esoidan oblik.
Razvoj
podrazumijeva prolazak stabla ili sastojine kroz određene faze u životu, koje se
međusobno razlikuju po dinamici rasta i stepenu razvijenosti(zrelosti). Ako rast posmatramo
vodeći računa o fiziološkoj zrelosti mi praktično govorimo o razvoju. Neminovno je da u svom
životu stablo prođe fazu mladosti (kada se formira), fazu punog razvoja (kada intenzivno raste) i
fazu starosti (kadarast stagnira).
Prirast
je povećanje veličine taksacionih elemenata u određenom interval vremena (dan, godina,
period, dob). Obično koristimo vrijeme od jedne godine(godišnji prirast) ili period od 10 godina
(periodični prirast). Prirast je posljedica(rezultat) rasta. U stvari, on je računska veličina koja
predstavlja jedan segment rasta.
Prinos
je proizvod šumarstva identičnog značenja kao u poljoprivredi.U šumarstvu prinos po
količini izjednačavamo sa godišnjim zapreminskim prirastom po jednom hektaru. Prinos je
ekonomska kategorija, a prirast ima biološki karakter. Oni se, osim toga, razlikuju i po drugim
karakteristikama
.
4.Разлика између прираста и приноса -
Prinos se od godišnjeg prirasta razlikuje po izgledu i
debljinskoj strukturi.
Razlika po izgledu
:
Godišnji prirast zapremine stabla je u vidu plašta
(omotača), čija debljina zavisi od širine goda na različitim visinama duž debla.Prirast sastojine
po hektaru čini godišnji prirast svih stabala na toj površini. Mi taj prirast ne možemo vidjeti.
Razlika po debljinskoj strukturi
: Kada se prirast svih stabala razvrsta po debljinskim
stepenima dobije se debljinska struktura prirasta. U odnosu na debljinsku strukturu prinosa ona je
pomjerena ulijevo, u niže debljinske stepene. To znači da tanka stabla više učestvuju u prirastu
nego u prinosu, a debela obrnuto.
5. Производност-
Pod prirastom sastojine teoretski je ispravno podrazumijevati biološki
prirast, tj. onaj prirast koji je direktno nastao na stablima kao rezultat fizioloških procesa.
Promjena veličine taksacionog elementa nastala na određenoj površini, u tom slučaju, naziva se
proizvodnost (produktivnost) sastojine. Prirast i proizvodnost se izjednačavaju samo ako je broj
stabala isti na početku i na kraju perioda. Ukoliko dođe do promjene broja stabala javlja se
razlika između prirasta I proizvodnosti. Zapremina uraslih i posječenih stabala ne smatra se
prirastom. Slična situacija se javlja i kod određivanja visinskog prirasta sastojine. Tako, razlika
između srednje visine sastojine na kraju i početku perioda sadrži pored biološkog i tzv. računski
prirast. Ako se primjenjuje niska proreda sječom se uklanjaju niža stabla, a u sastojini ostaju viša
stabla, čime se računski povećava srednja visina. Razdvajanje biološkog i računskog prirasta u
praksi nije moguće.
6. Бонитет станишта (појам бонитета станишта) -
Stanište je životna sredina biljaka u
kojoj djeluju spoljni faktori. Šumska staništa se međusobno razlikuju po raznim
karakteristikama, kao što su geološka podloga, vrsta zemljišta, ekspozicija, nagib, nadmorska
visina, klimatski uslovi I slično. Zbog toga se javljaju razlike u proizvodnom potencijalu
različitih staništa. Isto tako, određeno stanište nema isti proizvodni potencijal prema različitim
vrstama drveća. Naime, pojedine vrste drveća imaju različite zahtjeve prema staništu, kao i
različite sposobnosti korišćenja stanišnog potencijala. Razlike u tom pogledu mogu ići toliko
daleko da na jednom staništu neka vrsta drveća odlično uspijeva, dok drugoj vrsti to stanište
uopšte ne odgovara.Bonitetom staništa iskazujemo proizvodni potencijal staništa ili drugim
riječima ocjenjujemo njegov kvalitet. U bonitetu staništa objedinjeni su svi faktori nekog
staništa. Dakle, to je mjera kvaliteta staništa. Iskazuje se rangom,najčešće od I do V. Manja
vrijednost ranga znači bolje stanište. Bonitet staništa određuje se po vrstama drveća. Na primjer,
ako se radi o mješovitoj sastojini jele,smrče i bukve bonitet staništa određuje se posebno za jelu,
posebno za smrču i posebno za bukvu.
7. Показатељи бонитета станишта-
Kao pokazatelji boniteta staništa u početku su korišćena
svojstva zemljišta, kao što su kiselost, vlažnost, mehanički sastav, dubina zemljišta I slično.
Međutim, nijedan od ovih pokazatelja pojedinačno nije mogao poslužiti za određivanje boniteta
staništa. Ni objedinjavanje više njih, na primjer u tipove zemljišta, zbog složenosti boniteta kao
fenomena, nije dalo mnogo bolje rezultate. Korišćenje prizemne flore kao pokazatelja boniteta
staništa takođe ima dosta nedostataka, prvenstveno zbog teškoća kvantifikacije biljnih vrsta pri
uspostavljanju veze između njih i potencijala staništa. Svi prethodno navedeni faktori, osim
prizemne flore, spadaju u direktne pokazatelje boniteta staništa. Zbog nemogućnosti primjene
direktnih pokazatelja kasnije je pokušano određivanje boniteta staništa na osnovu indirektnih
faktora. U tu svrhu korišćeni su taksacioni elementi sastojine: srednji prečnik, srednja visina,
temeljnica i zapremina sastojine.Svaki od ovih faktora u određenom stepenu pokazuje proizvodni
potencijal staništa.Kao dobar pokazatelj boniteta staništa uzimaju se visine stabala, jer:su u jakoj
korelaciji sa prinosom sastojine,ne zavise u značajnijoj mjeri od siječa, relativno lako se mjere.
8. Одређивање бонитета станишта у једнодобним састојинама -
Za određivanje boniteta
staništa u jednodobnim sastojinama koristi se srednja visina sastojine. U novije vrijeme umjesto
srednje visine svih stabala uzima se gornja visina sastojine,odnosno prosječna visina određenog
broja stabala iz gornje etaže. Bonitiranje staništa u jednodobnim sastojinama vrši se na dva
Debljinski prirast
stabla (id) je godišnje povećanje prečnika stabla.Jednak je zbiru dvostruke
širine goda u drvetu i dvostruke širine goda u kori. U praksi se obično prirast kore zanemaruje.
Određuje se na istoj visini na kojoj se mjeri prečnik. Iskazuje se u milimetrima (mm).
Visina
stabla (h) je udaljenost od vrha stabla (najviše grane) do panja.Visina panja se ne
obuhvata, jer drvna masa panja poslije sječe stabla ostaje neiskorišćena. Ako se mjeri oboreno
stablo onda ne govorimo o visini već o dužini stabla. Iskazuje se u metrima (m).
Visinski prirast
stabla (ih) je povećanje visine stabla za godinu dana. Iskazuje se u cm.
Temeljnica
stabla (g) odgovara površini poprečnog presjeka debla na udaljenosti 1,3 m od
zemlje, odnosno na mjestu na kome se mjeri prečnik. Iz praktičnih razloga uzima se da poprečni
presjek ima oblik kruga. Kod eliptičnih stabala mjere se obično dva unakrsna prečnika, a kod
nepravilnog poprečnog presjeka najbolje je mjeriti obim. Za obračun temeljnice u tim
slučajevima uzima se srednji, odnosno izračunati prečnik. Iskazuje se u kvadratnim metrima .
Prirast temeljnice
stabla (ig) je godišnje povećanje površine poprečnog presjeka (temeljnice).
Prirast temeljnice odgovara površini goda, koja je u vidu prstena. Iskazuje se u kvadratnim
metrima (m2).
Zapremina
stabla (v) može da se odnosi na dio stabla ili na cijelo stablo. U
krupno drvo spada drvna masa debla i grana debljih od 7 cm s korom.
11.SASTOJINA -
Sastojina je dio šume koji se izdvaja od okolnih dijelova po nekim
Karakteristikama, kao što su vrsta drveća, starost, porijeklo, bonitet staništa I slično.Osnovni
taksacioni elementi sastojine su srednja visina,srednji prečnik,broj stabala ,temeljnica,
zapremina, kao i prirasti visine, prečnika, temeljnice i zapremine.
Visina, prečnik-
Srednja visina
sastojine (H) je prosječna visina stabala u sastojini. Postoji više načina njenog određivanja, o
čemu će biti riječi kasnije.Srednja visina je tipičan element jednodobnih sastojina. Iskazuje se u
metrima (m).
Visinski prirast
sastojine (IH) je promjena visine sastojine u određenom
vremenskom intervalu. Ako nije naglašeno misli se na godišnje povećanje srednje visine
sastojine. Iskazuje se u metrima (m). Ne određuje se u raznodobnim sastojinama.
Srednji
prečnik
sastojine (D) predstavlja prosječnu debljinu stabala u sastojini. Kao i visina, srednji
prečnik može da se računa na više načina.iskazuje se u cm.
Debljinski prirast
sastojine je
promjena srednjeg prečnika sastojine u određenom vremenskom interval
Broj stabala, temeljnica, zapremina-
Broj stabala
sastojine (N) obuhvata sva stabla iznad
taksacionog praga(5 ili 10 cm). Iskazuje se njihovim brojem po hektaru. Za broj stabala vežu se
svi
naredni taksacioni elementi. Ako se broj stabala iskaže po debljinskim stepenima
dobija se
debljinska struktura sastojine.
Temeljnica
sastojine (G) je zbir temeljnica svih stabala na jednom
hektaru.Ako se odnosi na živa (zatečena) stabla u jednodobnoj sastojini radi se o temeljnici
glavne sastojine. Ako se na nju doda temeljnica svih proreda dobija se temeljnica ukupne
sastojine.U raznodobnim sastojinama postoji samo temeljnica sastojine. Iskazuje se u kvadratnim
metrima po hektaru (m2/ha).
Prirast temeljnice sastojine (IG) je godišnje povećanje temeljnice svih stabala u sastojini. Jedan
dio tog prirasta se uklanja proredama, a drugi dio ostaje u sastojini. U raznodobnoj sastojini
siječe se najčešće sav prirast, tako da se njena temeljnica održava na istom nivou. Iskazuje se u
kvadratnim metrima po hektaru (m2/ha). Zapremina sastojine (V) odnosi se na drvnu masu istih
onih stabala za koje se računa temeljnica . Često se naziva i zaliha sastojine. Može da se iskazuje
u m3/ha krupnog drveta ili ukupne drvne mase.
Prirast zapremine
sastojine (IV) je godišnje povećanje zapremine svih stabala u sastojini. U
jednodobnim sastojinama, kao i kod temeljnice, dio prirasta se uklanja proredama. U
raznodobnim sastojinama periodično se siječe sav prirast drvne mase stabala, tako da zaliha
sastojine u dužem vremenskom periodu ostaje približno ista.
12. Фактори (опште) и у једнодобној састојини-
U šumi razlikujemo dva osnovna
strukturna oblika sastojine. To su jednodobne i raznodobne sastojine.Po porijeklu sastojine mogu
biti visoke (sjemenjače) i niske (panjače, izdanačke).
U njima se, zavisno kom strukturnom obliku pripadaju, mogu primijeniti zakonitosti rasta
jednodobnih i raznodobnih sastojina. Niske (izdanačke) sastojine imaju kraći životni vijek
stabala, bržu dinamiku rasta i manje prinosne mogućnosti od visokih sastojina.Na rast biljaka
utiče veliki broj faktora. Jedni su unutrašnjeg karaktera(endogeni), a drugi su spoljašnjeg
karaktera (egzogeni). Unutrašnji faktori zajedno sa genetskim faktorima predodređuju trend
rasta, koji ima esoidan oblik. Naš predmet posmatranja uglavnom su spoljašnji (stanišni i
sastojinski) faktori.U oblasti prirasta šuma kao najvažnije faktore izdvajamo starost i prorede
u jednodobnim sastojinama, a stepen sklopa, srednji prečnik i omjer smjese u raznodobnim
sastojinama. Vrsta drveća i bonitet staništa (kao faktori) koriste se u oba sastojinska oblika.
Treba napomenuti da se svi ovi faktori nazivaju taksacionim elementima.
Jednodobne sastojine
najčešće nastaju primjenom sistema gazdo vanja čistim ili oplodnim
sječama sa kraćim podmladnim razdobljem.Jednodobne sastojine čine stabla iste starosti. Ona ne
moraju biti potpuno već približno iste starosti4. Stabla se grupišu oko srednjeg prečnika,tako da
njihova raspodjela po debljinskim stepenima,odnosno debljinska struktura sastojine ima zvonolik
oblik. Izgled jednodobne sastojine se mijenja sa povećanjem njene starosti. Od nastanka pa do
kraja produkcionog perioda jednodobna sastojina prolazi kroz različite razvojne faze. To su faza
mladosti, faza intenzivnog rasta(velikog prirasta) i faza starosti. Prelazi iz jedne u drugu fazu
određuju se na osnovu prevojnih tačaka na krivoj prirasta. Do prve prevojne tačke (P1) traje faza
mladosti, između dvije prevojne tačke (P1 - P2) traje faza intenzivnog rasta, a nakon druge
prevojne tačke (P2) nastupa faza starosti (Grafikon 4). Po uzgojnim kriterijima, koji su detaljniji,
jednodobne sastojine prolaze fazu mladika, guštika,letvenjaka, srednje dobi i zrelosti.
Starost
-
je vrijeme od nastanka stabla ili sastojine, do godine posmatranja. Ako se uzme u obzir
stvarni broj godina radi se o stvarnoj starosti.U slučaju da se starost posmatra prema zrelosti,
odnosno dostignutoj fazi razvoja govori se o f iziološkoj starosti.
Prorede
u jednodobnim
sastojinama su od posebne važnosti. Njima se upravlja rastom sastojine, utiče na prirast stabala i
kvalitet stabala u sastojini.Prorede imaju dvije funkcije: funkciju njege sastojine i funkciju
korišćenja drvne mase. Prorede mogu biti niske i visoke. Niske prorede su dobile naziv po tome
što zahvataju pretežno niža,odnosno stabla iz donje etaže.Visoke prorede obuhvataju
prvenstveno viša stabla iz gornje etaže. One su zasnovane na principu pozitivne selekcije,čija je
suština pomaganje najboljih stabala . Visoke prorede se primjenjuju pretežno u sastojinama
lišćara, a njihov glavni cilj je proizvodnja kvalitetnih debelih stabala. Po jačini prorede se obično
dijele na slabe, umjerene i jake. Provode se, po pravilu, svakih pet ili 10 godina.
13. Фактори у разнодобној састојини-
Raznodobne sastojine čine stabla razne dobi, od
najmlađih do najstarijih. Utvrđivanje prosječne starosti raznodobne sastojine nema opravdanja.
Zato kažemo da su u raznodobnoj sastojini zastupljena stabla svih dimenzija, od najtanjih do
najdebljih stabala. Ukoliko broj stabala u kontinuitetu opada od najnižeg do najvišeg deblji
nskog stepena radi se o raznodobnoj sastojini optimalnog sastava koju nazivamo prebirna
sastojina.Pravilan raspored stabala po debljinskim stepenima daje prebirnoj sastojini stabilnost,
jer u svakom debljinskom stepenu ima dovoljno stabala koja mogu prerasti u naredni viši
debljinski stepen.U raznodobnim sastojinama, mnogo više nego u jednodobnim, posvećuje
se pažnje pojedinačnim stablima ili grupama stabala . Pojedina stabla u sastojini moguće je
ostavljati sve dok imaju veliki prirast ili dok za to ima potrebe.
Stepen sklopa, srednji prečnik,
omjer smjese-Stepen sklopa
sastojine predstavlja odnos između površine sastojine prekrivene
još veća.Ako bismo prirast mjerili svake godine i kao takvog ga prikazali grafički uočili bismo
velike promjene prirasta iz godine u godinu.To variranje stvarnog godišnjeg prirasta uglavnom
izazivaju vremenske prilike.Zbog navedenih razloga stvarni godišnji prirast u praksi se ne
određuje.Umjesto njega koristi se tzv. “tekući” godišnji prirast. U stvari, uzima se da je prosječni
periodični prirast približno jednak godišnjem prirastu u sredini perioda.Ako se spoje tačke
prosječnog periodičnog prirasta nanijetog u sredinama perioda dobije se linija“tekućeg”
godišnjeg prirasta .Kao izlomljena ili izravnata linija ona predstavlja godišnji prirast. U suštini,
ovako dobijena kriva linija vrlo malo se razlikuje od stvarnog prirasta. Određivanjem godišnjeg
prirasta preko prosječnog periodičnog prirasta “otupljuje” se uticaj ekstremnih vremenskih
i drugih prilika u pojedinim godinama.
17. Криве раста и прираста-
Kriva tekućeg godišnjeg prirasta naziva se kriva pr irasta,
tekućeg dobnog prirasta kr iva rasta, a prosječnog dobnog prirasta kr iva prosječnog prirasta.
Ovi prirasti imaju tipične oblike. Oblik bilo kog prirasta isti je za sve taksacione elemente stabla
i sastojine. Krive su međusobno računski povezane, a prate se preko karakterističnih tačaka.
Kriva prirasta
ima zvonolik oblik.Ako je kriva potpuna kao karakteristične ima jednu
kulminacionu i dvije prevojne tačke. Prirast je u početku mali, do prve prevojne tačke povećava
se progresivno, a zatim degresivno do kulminacije.
Kriva rasta
ima esoidan oblik, tj. oblik
izduženog latiničnog slova “s” ili znaka za integral (∫).Kriva rasta ima jednu karakterističnu
tačku. To je prevojna tačka, koja se javlja u godini kulminacije prirasta. Do prevojne tačke kriva
se povećava progresivno a potom degresivno. Progresivan tok krive do prevojne tačke rezultat je
povećanja prirasta iz godine u godinu.Nakon prevojne tačke vrijednost taksacionog elementa se i
dalje povećava ali degresivno, što znači iz godine u godinu sve manje. Razlog je manji prirast
svake naredne godine nego prethodne. Ako bi prirast pao na nulu, što je kod visinskog prirasta
moguće, kriva rasta bila bi paralelna sa x-osom.
Kriva prosječnog prirasta
po obliku najbliža je
paraboli. Ona pokazuje koliki je prirast bio u prosjeku svake godine do određene dobi. U početku
su prosječne vrijednosti znatno manje od godišnjeg prirasta,postepeno se povećavaju i u
određenoj starosti prosječni prirast presijeca krivu godišnjeg
prirasta. U tom momentu javlja se
kulminacija prosječnog prirasta.
18. Повезаност кривих раста и прираста-
Kriva prirasta, kriva rasta i kriva prosječnog
prirasta su tako povezane da se može nacrtati jedna na osnovu druge.Kriva rasta se može nacrtati
iz krive prirasta očitavanjem jednogodišnjih prirasta i njihovim dodavanjem na vrijednost
prethodne godine. Mora se početi od prve godine kada je prirast jednak taksacionom elementu, a
zatim očitani prirast iz druge godine dodati na tu veličinu taksacionog elementa, pa prirast iz
treće godine dodati na veličinu taksacionog elementa na kraju druge godine I tako redom.
Obrnuto, krivu prirasta na osnovu krive rasta dobili bi tako što bi godišnje priraste računali iz
razlike ordinata susjednih godina. Tako na primjer, prirast u 11. godini jednak je razlici ordinate
u 11. i ordinate u 10. Godini.Kriva prosječnog prirasta dobije se dijeljenjem vrijednosti ordinata
na krivoj rasta s odgovarajućim vrijednostima na apscisi.
19.Асимилација, дисимилација и транспирација -
Fotosinteza je proces u kome biljke od
“vode”, koju uzimaju iz zemlje, i ugljen-dioksida, kojeg uzimaju iz vazduha, uz pomoć sunčeve
energije stvaraju organske materije,pri čemu se oslobađa kiseonik (O2). Fotosinteza se odvija
samo po danu, u zelenim dijelovima biljke. Bez svjetlosne energije nije moguća. Mjeri se
količinom usvojenog CO2 u jedinici vremena po jedinici težine lišća. Disanje je suprotan proces
u kome se ugljeni hidrati spajaju s kiseonikom i razlažu na vodu i ugljen-dioksid. Pri tome se
oslobađa energija neophodna za život biljke. Biljka diše neprekidno, danju i noću. Disanje se
mjeri količinom izdvojenog CO2 u jedinici vremena po jedinici težine lišća.Transpiracija je
