PRISTUP JAVNIM RASHODIMA
SEMINARSKI RAD
S A D R Ž A J
1. Uvod ........................................................................................................................................ 4
2. Javni sektor i finansijski sistem države …………………………………………….…….. 5
3. Pojam i karakteristike javnih rashoda ................................................................................ 5
4. Teorije o mjestu i ulozi javnih rashoda ................................................................................ 6
4.1. Klasična finansijska teorija ............................................................................................. 6
4.2. Rashodi u savremenoj finansijskoj teoriji i sistemu ....................................................... 6
4.3. Nove funkcije javnih rashoda i javni sektor ................................................................... 7
5. Načela javnih rashoda ........................................................................................................... 8
5.1. Načelo opšteg interesa ...................................................................................................... 8
5.2. Nacelo štednje javnih sredstava ....................................................................................... 8
5.3. Načelo umjerenosti i proporcionalnosti ............................................................................ 9
5.4. Nacelo izvora sredstava .................................................................................................... 9
5.5. Nacelo podudarnosti javnih rashoda i javnih prihoda ...................................................... 9
5.6. Načelo održavanja određene strukture javnih rashoda ....................................................: 9
6. Vrste i podjele javnih rashoda .............................................................................................. 9
6.1. Redovni i vanredni javni rashodi .................................................................................... 10
6.2. Licni i materijalni javni rashodi ...................................................................................... 10
6.3. Produktivni i neproduktivni javni rashodi ..................................................................... 10
6.4. Investicioni i transferni javni rashodi ............................................................................. 10
6.5. Novčani i nenovčani javni rashodi ................................................................................. 11
6.6. Neodloživi i odloživi javni rashodi ................................................................................ 11
6.7. Rashodi centralnih organa i lokalnih vlasti .................................................................... 11
2
U V O D
Sve do početka XX vijeka u finansijskoj teoriji, ali u praksi, nije se posvjećivala
odgovarajuća pažnja javnim rashodima. Izuzev A. Smita, svi teoretičari su zaobilazili izučavanje
javnih rashoda. Smatralo se da izučavanje javnih rashoda nije predmet javnih finansija, jer oni,
ustvari, predstavljaju trošenje prikupljenih javnih prihoda, što nije od nekog interesa za nauku o
javnim finansijama.
Tek početkom XX vijeka finansijska teorija i praksa zauzima donekle drugačiji stav.
Počinje se razmišljati da javne rashode treba uključiti u javne finansije, ali to uključivanje treba
biti ograničeno. Po ovoj teoriji, u okviru javnih finansija se treba pozabaviti javnim rashodima u
smislu njihovog nabrajanja, ali ne i objašnjavanja mogućih učinaka javnih rashoda na
ekonomskom i socijalnom planu i razmatranja problema opravdanosti postojanja raznih vrsta
javnih rashoda. Njihovo proučavanje je prepušteno administrativnim naukama.
U savremenoj finansijskoj teoriji, javni rashodi i javni prihodi su ravnopravni i
podjednako važni dijelovi javnih finansija. Šta više, javni rashodi danas predstavljaju veoma
efikasan instrument ukupne ekonomske i socijalne politike savremene države. Oni su sinonim za
javne potrebe, koje se zadovoljavaju angažovanjem sredstava javnih prihoda.
Javne potrebe predstavljaju sve potrebe građana, privrednih i drugih organizacija i svih
subjekata društveno-ekonomskog i društveno-političkog organizovanja koje se javljaju kao
sintetički izraz njihovog zajedništva i ekonomske, socijalne i političke međuzavisnosti i
povezanosti.
Zadovoljavanjem javnih potreba ostvaruju se opšti uslovi obavljanja rada u svim
oblastima društvenog života i uopšte ekonomskog razvoja.
Obezbjeđivanje javnih dobara je važno za funkcionisanje svake države. Međutim,
postavlja se pitanje vrste, prirode, kao i obima dobara i usluga koje bi javni sektor trebalo da
obezbjedi, kao i pitanje kome i kolika sredstva prikupljena javnim prihodima namjeniti za
podmirivanje javnih potreba. Upravo iz ovih razloga, rashode je potrebno posmatrati paralelno sa
javnim prihodima.
Javni rashodi, u najširem smislu, su svi izdaci države, radi obavljanja njezinih ustavom i
zakonom određenih funkcija, pa država kroz sistem javnih finansija mora obezbijediti
zadovoljavanje određenih javnih potreba i obezbjediti novčanih sredstva da bi se te potrebe
mogle finansirati.
4
2. Javni sektor i finansijski sistem države
Država je direktno odgovorna za obezbjeđivanje dobara koja su neophodna za
zadovoljenje opštih društvenih potreba. Prikupljanje, upravljanje i raspodjelu tih materijalnih
sredstava država vrši kroz finansijski sistem javnog sektora. Razvojem javnog sektora povećava
se i učešće u društvenom proizvodu. Država zahvata oko 50-60% društvenog proizvoda. Što je
veće učešće države u društvenom proizvodu, veća je i sposobnost države da očuva stabilnost
javnog sektora.
Javni sektor predstavlja institucionalni okvir, koji se sastoji kako od samih institucija tako
i od normativnih, tj. zakonskih okvira koji regulišu rad ovih institucija, a koji se direktno stara o
ekonomskim funkcijama savremene države. Javni sektor se sastoji kako od organa političke
vlasti, tako i od podorgana koji se nalaze u službi vlasti, ali koji su neposredno zaduženi za
realizaciju ekonomskih funkcija države. Značaj javnog sektora se ogleda u tome što je njegovo
postojanje bitno za političku u ekonomsku koordinaciju upravljanja materijalnim sredstvima
prikupljenim posredstvom javnih finansija. Najvažnija institucija koja se stara o efikasnom
upravljanju materijalnim sredstvima svake države jeste budžet. Kada je riječ o javnim
finansijama, budžet predstavlja središnje mjesto u političko – ekonomskim odnosima svake
države. Budžet predstavlja finansijski plan javnih prihoda i javnih rashoda za određeni period
koji najčešće traje godinu dana. Imajući u vidu da se odnosi da finansiranje javnog sektora, on je
i najvažniji finansijski dokument države, jer se njime raspolaže onim materijalnim sredstvima
kojima se direktno finansiraju djelatnosti države. Razmatrajući funkcije budžeta, prije svega
pravnu i političku, vidimo da je to zakon (sa određenim pravima i obavezama), koga donosi
parlament (skupština). Pored ovih funkcija, posebno se ističe ekonomska funkcija budžeta koja
se ogleda u efikasnoj alokaciji materijalnih sredstava, kao i njihovoj pravilnoj redistribuciji kroz
javne prihode ali i javne rashode.
3. Pojam i karakteristike javnih rashoda
U savremenoj finanijskoj literaturi mogu se sresti brojne definicije koje pokušavaju na
različite načine da definišu i objasne pojam i suštinu javnih rashoda. Medutim, sve su one
uglavnom slične, s obzirom da govore o novčano pribavljenim javnim potrebama. Otuda, ne
ulazeći u razlike i nijanse koje se mogu uočiti u definisanju pojma javnih rashoda, treba posebno
naglasiti da javni rashodi po pravilu predstavljaju zadovoljenje javnih potreba pomoću novca,
odnosno javni rashodi su oni izdaci koje država čini u javnom interesu zadovoljenja javnih
potreba. U skladu sa navedenim, treba imati u vidu činjenicu da je za većinu definicija javnih
rashoda karakteristično da polaze od dvije osnovne teze: prvo, javni rashodi služe za podmirenje
javnih potreba, i drugo, u savremenim uslovima, javni rashodi su po pravilu izražei u novcu. Ove
navedene teze ujedno predstavljaju dvije osnovne karakteristike javnih rashoda.
Prva bitna karakteristika javnih rashoda jeste da oni imaju za osnovni cilj zadovoljenje
javnih potreba, što je ujedno i osnovni momenat na osnovu kojeg se može prići razgraničenju
javnih rashoda od rashoda privatnih lica. Dok se rashodi privatnih lica vrše u cilju zadovoljenja
ličnih potreba, odnosno potreba pojedinaca, javni rashodi predstavljaju trošenje radi
zadovoljavanja opštih (javnih) potreba.
Druga bitna karakteristika javnih rashoda jeste činjenica da su u savremenim uslovima
javni rashodi izraženi u novcu. Ovo predstavlja opštu karakteristiku javnih rashoda i u praksi je
5
-
bez prethodno utvrđenog karaktera potreba i javnih rashoda ne bi bilo moguće sasvim
objasniti karakter i specifične oblike javnih prihoda.
S toga se u savremenoj teoriji javnih finansija detaljno analiziraju ukupni javni rashodi,
njihov rast i struktura i uticaj na privredu, a posebna pažnja se poklanja analiziranju krupnih
segmenata javne potrošnje: penzioni sistem, zdravstvena zaštita, javne investicije, ali i
subvencije i dr.
4.3. Nove funkcije javnih rashoda i javni sektor
S obzirom da tržišni mehanizam nije u stanju da uvijek ostvari sve ekonomske funkcije i
da optimalne rezultate u efikasnoj preraspodjeli resursa, dolazi do nužnosti intervencije države
preko javnog sektora. Prema trenutno dominantnoj ekonomskoj teoriji, uloga države u ekonomiji
je potrebna u slučaju tržišnih neuspjeha jer državna intervencija u tom trenutku može da dovede
do povećanja blagostanja. Pod tržišnim neuspjesima smatraju se pojave, kao što su ponuda
javnih dobara, pojava eksternalija, asimetrija informacija, kreiranje monopola i slično..
U većini modernih zemalja vlada opšti stav među donosiocima odluka da je država dužna
da intervencijom utiče na tržištu da bi to dovelo do većeg blagostanja za građane. Takvo
mišljenje je tokom nekoliko decenija XX vijeka dovelo do rasta ingerencija države ne samo u
sistemima gdje je i ranije bilo, nego i u potpuno novim segmentima društva. Tako je uloga
države sada odlučujuća u sistemu zdravstvenog osiguranja, penzionog osiguranja (prije svega u
dominantnom prvom stubu osiguranja sa obaveznim uplatama doprinosa u državni fond),
obrazovanja, kako osnovnog i srednjeg, tako i visokog. Pored toga, države vode aktivnu
ekonomsku politiku kroz mjere fiskalne i monetarne politike sa željom da se maksimizira
ekonomski rast, dok je sa druge strane prisutna i socijalna politika redistribucije ostvarenog
dohotka među različitim društvenim grupama. Cijeli XX vijek se može okarakterisati kao vijek
rasta javnog sektora: državna potrošnja se stalno povećavala prateći rast uloge države.
Savremena finansijska teorija finansijsku aktivnost i novu ulogu države uporeduje sa
svojevrsnim filterom kroz koji prolazi znacajan deo nacionalnog dohotka, ne da bi bio uništen,
vec da bi kroz transfer i optimalno društveno usmjeravanje, shodno ekonomskoj politici zemlje,
dao optimalne ekonomske i socijalno-političke efekte. Javni rashodi se danas posmatraju u
sklopu cjelokupnog finansijskog mehanizma i izučavaju u funkcionalnoj vezi s kretanjem i
ponašanjem osnovnih makro-ekonomskih kategorija. Ti medusobni odnosi javnih rashoda i
osnovnih makro-ekonomskih kategorija mogu se prikazati pomocu sledece formule:
Y=C+I+G ,
gdje upotrebljeni simboli imaju sledeće značenje: Y – Nacionalni dohodak, C – Licna potrošnja,
I – Neto investicije, G – Opšta potrošnja
.
Izučavanje javnih rashoda je vrlo složena i kompleksna problematika, koja ima uticaja na
ponašanje cijelog niza makro-ekonomsih agregata. Ako se želi postići odgovor na pitanja
prirode, mjesta i ponašanja javnih rashoda, mora se najprije odgovoriti na pitanja načina
njihovog djelovanja, strukture rashoda, visine i pravca djelovanja na privredna kretanja
uopšte.Ovo je naročito važno, jer su javni rashodi postali danas jedan od najznačajnijih
instrumenata državnog intervencionizma u privredi, strukture i dinamike društveno političkog
razvoja, stabilnosti, zaposlenosti, i slično.
7
