EKONOMSKI FAKULTET
VISOKA POSLOVNA ŠKOLA
PRIVREDNO
PRAVO
Uvod
Da bi se moglo izučavati trgovačko pravo i da bi se pristupilo razmatranju materije neophodno je
razjasniti pojmove prava, države i morala. Uz to treba imati u vidu da je i pravna nauka element koji
obuhvata na određen način predhodna tri, iako se pravna nauka javila poslije prava u okviru religije.
Začetak pravne nauke nalazimo u staroj Grčkoj i starom Rimu. Kada govorimo o pretečama treba
reći da je u staroj Grčkoj više izučavana država a manje pravo a u starom Rimu obratno.Više se
razvijala nauka i praksa u oblasti prava nego u odnosu na državu. Izvore prava nalazimo još u
vremenu koje se u odnosu na današnje mjeri blizu 5000 godina. Na području nekadašnje
Mezopotamije (Vavilona) nađeni su ostaci velikog dijela Hamurabijevog zakonika koji je bio
ispisan na glinenim pločicama. Tu nalazimo temelje mnogih današnjih pravnih pojmova. To
područje kao tačka susretanja Istoka i Zapada mnogi smatraju jeste područje gdje je nastala trgovina
odnosno gdje su nastali neki oblici trgovine koji su temelj i nekim oblicima današnje trgovine.
Kasnije neke oblike regulisanja pravnih odnosa na jednoj drugoj ( vjerskoj) osnovi nalazimo i u
osnovnim religijskim postavkama ( knjigama ) a to su : Biblija, Kuran, Talmud. Može se kazati da
je Rimsko pravo izvršilo izvanredan uticaj na svaka druga prava. Tako i danas, kako Evropsko-
kontinentalno tako i Anglo-Saksonsko pravo sadrže niz ustanova koje su preuzete mada dorađene i
osavremenjene baš iz rimskog prava. Postoje mnoge škole ( reorije ) koje se bave pravom.
Pomenućemo samo neke od njih a to su:
1)
Prirodno pravna škola čiji su osnivači Džon Lok i Žan Žak Ruso i po kojoj je pravo
kategorija koja se svrstava u prirodna prava i koja čovjek dobija samim svojim rođenjem.
Kategorija koja je vječna, nepromjenjljiva.
2)
Pozitivno pravno učenje – Dogmatsko učenje ima drugačiji pristup. Pravo predstavlja
sistematizovani skup pravila koje svojom voljom stvara država i čiju primjenu ona obezbjeđuje
putem aparata prinude. Po ovim teoretičarima pravna norma je dogma. Mora se primjenjivati i bez
postavljanja pitanja poput «zašto je baš takva».
3)
Istorijsko pravna škola uzima za osnov istorijski aspekt i po njoj pravo nastaje i razvija se iz
narodnog duha, pa kako svaki narod ima svoj duh onda se i prava pojedinih naroda razlikuju.
4)
Normativistička škola Po njoj pravo se zasniva na važećem pravnom sistemu koji se
logičkom analizom objašnjava i definiše kroz razne pojmove kao što su pravna norma, pravni akt,
delikt itd.
5)
Sociološka škola (elastična teorija) pravo posmatra kao pojavu uslovljenu društvenim
činiocima a ne idejom, duhom, opštim dobrom i slično.
U nizu ostalih škola pomenućemo filozofsku, religijsku, dijalektičko učenje, funkcionalizam itd. U
skladu sa ovim teorijama u pravu se primjenjuju određeni metodi kao što su: dijalektički metod,
filozofski, uporedno pravni, pravno tehnički, istorijski, uzročno objašnjavajući itd.
Pravom se regulišu određeni društveni odnosi. Pravno regulisanje društvenih odnosa treba
razlikovati od regulisanja tog istog odnosa običnom normom, moralnom normom ili normom
društvene organizacije. Jedan društveni odnos može biti regulisan na sve te načine.
Pravna norma
Pod prravnom normom se podrazumjeva pravilo ponašanja fizičkih i pravnih lica koje je zaštićeno
aparatom državne prisile. To znači da u slučaju nepostupanja po pravnoj normi slijedi odgovarajući
instrument kojim će se određeni subjekat prinuditi na određeno ponašanje, odnosno podvrgnuti
odgovarajućoj sankciji.
Hipoteza dispozicije
jeste uslovna odnosno relativna zapovijest o ponašanju određenog subjekta
kako bi se izbjegla primjena sankcija. Prema načinu formulisanja te zapovjesti razlikujemo
naređujuće, ovlaštujuće i zabranjujuće dispozicije.
Prema stepenu određenosti dispozicija može biti sa određenim pojmovima (standardima) ili sa
nedovoljno određenim pojmovima (standardima). Zatim može biti kategorička i alternativna,
jednoznačna ili diskreciona, prinudna (imperativna) i dispozitivna ili zamjenjljiva.
Sankcija
Sankcija je dio pravne norme koji reguliše posljedice koje proističu u slučaju kada subjekt ne
postupi po dispoziciji.
Postoji više vrsta
sankcija od kojih su najvažnije: sankcije prema licima, sankcije prema aktima. Pod sankcijom
prema licima podrazumjevamo novčanu kaznu, kaznu lišenja ili ograničavanja slobode (zatvor) kao
i sankciju koja se sastoji u odizimanju života (smrtna kazna).
Sankcije prema aktima imaju veliki značaj za trgovačko pravo. One se sastoje u poništavanju ili
ukidanju određenog pravnog akta a ponekad i njegovim izmjenama.
Predpostavka dispozicije
To je uslov koji treba da nastane, koji je moguć, normalan, vjerovatan ili neizbježan i po čijem
ispunjenju tek nastaje obaveza za postupanje po dispoziciji.
Predpostavka sankcije
To je opis prekršaja ili delikta koji se sastoji u nepoštovanju dispozicije i po čijem nastajanju tek
može sankcija biti primorana. Sankcija se ne može primjeniti ukoliko nije predviđena (propisana)
odgovoarajućim pravnim aktom odnosno propisom koji donosi nadležni organ. To je čuveno načelo
legaliteta. Ono glasi «Nullum crimen Nullum poena sine lege» a to znači «Nema krivičnog djela ili
kazne ukoliko se ne radi o radnji koja je utvrđena zakonom niti sankcije ukoliko zakonom nije
predviđena.
Podjela pravnih normi
Prema obuhvatnosti odnosno obuhvaćenosti subjekata, pravne norme se dijele na opšte ili generalne
i pojedinačne ili individualne pravne norme. Opšte su one koje se odnose na neodređen broj
subjekata. Važe pravno unaprijed i predstavljaju izvore prava.
Pojedinačne ili individualne pravne norme odnose se na jedan i to konkretan slučaj. Mogu važiti i
pravno unazad i u pravilu ne predstavljaju izvor prava.
Prema oblasti društvenog života odnosno grani kojoj pripadaju imamo: građansko-pravne, krivično
pravne, procesno pravne, materijalno pravne, upravne, ustavne norme itd.
Prema stepenu određenosti dispozicija najznačajnije vrste pravne norme su: kogentne, alternativne,
dispozicione, diskrecione, norme sa upotrebom nedovoljno određenih standarda ili pojmova i norme
sa određenom upotrebom standarda ili pojmova.
Pravni akt
Pravni akt je akt ili odluka ili izjava volje koji je određen razumom to jest predstavlja rezultat
psihičkog akta koji se materijalizuje u određenom obliku. Bitni elementi pravnog akta su: oblik
odnosno forma i sadržina pravnog akta.
Prema glavnom elementu sadržine pravni akt se dijeli na: pravne akte koji sadrže pravnu normu ili
njene normativne elemente i pravni akti koji ne sadrže pravnu normu već određuju ispunjenje
uslova iz hipoteze dispozicije neke već postojeće pravne norme. Pravni akti koji sadrže pravnu
normu dijele se na:
opšte
a tu ubrajamo: ustav, zakon, podzakonske akte, običajne norme, i akte privredni subjekata i
pojedinačne
a to su: odluka, ukaz, rješenje, sudska odluka, odluka privrednih subjekata i pravni
posao.
Opšti pravni akti
Ustav
je jedan pravni akt ili sistem opštih pravnih akata koji sadrži političke i pravne norme kao i
principe organizovanja monopola fizičke prinude, pravnog poredka ali i pravna načela
organizovanja najvažnijih oblasti društvenog života. Donosi ga najviši predstavnički državni organ
po posebnom postupku. Ustav može biti pisani i nepisani a može se promjenit na zakonit (ustavan)
način i nezakonit (neustavan) način. Ustav se sastoji iz tri osnovna dijela a to su: Preambula, načelo
ustava, tekst ustava.
Zakon
ima pravnu snagu odmah iza ustava. Njime se konkretizuju, razrađuju i sankcionišu ustavne
odredbe. Zakone donose najviša predstavnička tijela po proceduri koja je po složenosti odmah iza
ustava.
Podzakonski akti
u jednom širem smislu to su svi oni akti koji su niži od zakona bez obzira ko ih
donosi i šta sadrže. U užem smislu to su samo akti državnih organa neposredno niži od skupštine.
Javljaju se u obliku uredbi, naredbi, odluka, uputstava. Njima se preciznije određuje sadržaj i
pravna materijalizacija zakona.
Akti društvenih organizacija
Ovi akti u pravni poredak jedne zemlje mogu biti uvršteni:
1. Pravnim iniciranjem, što znači da se unaprijed ustavom ili zakonom utvrdi da su akti koje
donose društvene organizacije pravni akti,
2. Pravno sankcionisanje, što znači da se akti tih organizacija naknadno uvrštavaju u pravni
poredak jedne zemlje i
3. Pravno iniciranje i pravno sankcionisanje, a to podrazumjeva da država svojim propisom
određuje da je akt neke društvene organizacije pravni akt pod uslovom da ga određeni
državni organ potvrdi.
Običaj
je društvena norma nastala ponavljanjem izvjesnim načinom ponašanja ljudi u jednoj
situaciji i u dužem vremenskom periodu tako da se kod subjekata formira svijest da je takvo
ponašanje obavezujuće i u budućim identičnim situacijama.
Prema teritoriji na kojoj se primjenjuju mogu biti: opšti (i odnose se na čitavu državu),
regionalni ( na jedan njen dio) i lokalni.
Po personalnom kriterijumu dijele se na: opšte (što znači da se odnose na sve pripadnike jednog
društva) i posebne (odnose se samo na pojedine uže grupe pripadnika).
Po oblasti privređivanja dijele se na opšte i posebne pri čemu opšti važe za sve poslove (grupe
poslova) a posebni samo za pojedine poslove.
Država ima tri osnovna načina za sankcionisanje običaja to jest njihovo pretvaranje u pravno
pravilo a to su:
I. Zakonodavni put, što znači da se državnim pravnim izvorom propiše
državnim organima da primjenjuju sankcije za određene običaje
Ljudske radnje se manifestuju kroz čiljenje, davanje, propuštanje ili trpljenje nečega. Činjenje i
davanje su pozitivne a propuštanje i trpljenje negativne radnje. Da bi ljudska radnja mogla biti
objekat imovinskog prava mora biti moguća, određena, dopuštena i da je imovinske (karakterne)
prirode.
Lična dobra su nematerijalne vrijednosti i kao takva su nerazdvojiva od ličnosti kao pravnog
subjekta. Imaju najveće vrijednosti u životu ali nemaju ekonomske vrijednosti mada im se i ona
može ponekad odrediti. Tu spadaju (zdravlje, čast, ime, priznanja).
Proizvodi ljudskog duha su beztjelesne stvari odnosno intelektualne tvorevine. Izražavaju se kroz
naučna, tehnička ili umjetnička djela. Imaju novčanu vrijednost i predstavljaju dobra koja mogu
zadovoljiti određene ljudske potrebe. Prava koja proizilaze iz njih jesu autorska, pronalazačka prava
i prava industrijske svojine, odnosno, jave se u obliku naučnog ili umjetničkog djela, pronalazka,
tehničkog unaprijeđenja ili (KNOW HOW) znati kako.
Obligacija
To je u stvari pravni odnos između dvije određene strane na osnovu kojeg je jedna strana ovlaštena
da od druge strane zahtjeva određeno davanje, činjenje ili uzdržavanje od nečega što bi inače imala
pravo da čini. S aspekta povjerioca obligacija predstavlja potraživanje, a sa stanovišta dužnika dug.
Ali svaki odnos koji ima potraživanja odnosno u kojem se stvara dug nije obligacioni odnos
(plaćanje poreza, carina). Da bi se neka radnja tretirala kao obligaciona mora biti moguća,
dopuštena i određena. Obligacija može biti nemoguća u objektivnom smislu (ugovaranje
alhemičarskih poslova, stvaranje nepostojećih biljnih ili životinjskih vrsta i sl.). Subjektivna
nemogućnost jeste slučaj kada jedno lice preuzima obligaciju koju je inače moguće izvršiti ali je
nemože ono sa svojim sposobnostima izvršit. Nedopuštene obligacije su one koje su protivzakonite
ili suprotne moralnim normama. Obligacija tj. prestacija koja proizilazi iz nje mora biti određena ili
bar odrediva po nekim znacima ili pojedinostima u smislu da se zna da se može odrediti njena
priroda i oblik a ponekad i vrijednost.
Vrste obligacija
1. AKTIVNE (pozitivne) čija se radnja sastoji u davanju ili činjenju i
PASIVNE (negativne) kod kojih se radnja sastoji u nečinjenju ili trpljenju.
2. LIČNE odnosno STROGO LIČNE obligacije kod kojih obligaciju može izvršiti samo
dužnik i niko više odnosno smatrat će se izvršenom samo ako predviđenu radnju izvrši sam
dužnik,
NELIČNE obligacije kod kojih predviđenu obavezu umjesto dužnika može izvršiti neko
drugo lice.
3. TRENUTNE obligacije ili obligacije sa trenutnim presatacijama (one kod kojih se obaveza
može izvršiti odjednom ili u vrlo kratkom vremenu
TRAJNE obligacije ili obligacije sa trajnim prestacijama (izvršenje u dužem vremenskom
periodu), SUKCESIVNE odnosno obligacije sa sukcesivnim prestacijama (podrazumjevaju
izvršenje koje se sastoji u nizu postupaka koji se vremenski ponavljaju odnosno slijede)
4. DJELJIVE obligacije (obaveza se može izvršiti u dijelovima, na obroke)
NEDJELJIVE obligacije (predmet obaveze se nemože rastavljati, radnja se nemože izvršiti u
više dijelova, ili bi se na taj način pokvarila suština obaveze.
5. JEDNOSTAVNE ili proste i obaveze se izvršavaju jednom radnjom bez obzira da li se takva
radnja preuzima u dužem ili kraćem vremenu i kod njih postoji samo jedan dužnik i samo
jedan povrerilac.
SASTAVLJENE ili složene. se izvršavaju sa više obaveznih činidbi i kod njih može biti više
subjekata i dužnika i povjerilaca. One se mogu javiti u obliku KUMULATIVNIH,
ALTERNATIVNIH i FAKULTATIVNIH obligacija.
6. NOVČANE obligacije (kod kojih je predmet obaveze novac)
