Proces privatizacije u Crnoj Gori

UNIVERZITET CRNE GORE

EKONOMSKI FAKULET PODGORICA

PROCES PRIVATIZACIJE U CRNOJ GORI

Seminarski rad -

Podgorica, april 2014, godine

SADRŽAJ

1.UVOD...............................................................................................................3

2.PROCES PRIVATIZACIJE..............................................................................4

2.1 Programi i dinamika privatizacije..................................................................4

2.2 Privatizacija u Crnoj Gori i druge države u tranziciji...................................5

2.3 Ocjena napretka i brzine privatizacije...........................................................6

2.4 Privatizacija i konkurencija...........................................................................7

2.5 Privatizacija i institucije................................................................................7

2.6

Konkurencija, institucije i privatizacija: Crna Gora i druge zemlje u tranziciji.. 8

2.7 Uticaj inicijalnih uslova na brzinu reformi............................................................8

2.8 Reforme i rast.........................................................................................................9

3. EFEKTI PROCES PRIVATIZACIJE...........................................................10

EFEKTI PRIVATIZACIJE NA POLOŽAJ ZAPOSLENIH U

PRIVATIZOVANIM PREDUZEĆIMA.................................................................11

5.ZAKLJUČAK................................................................................................13

Literatura...........................................................................................................15

Naime, kao mala zemlja (svejedno da li unutar veće državne cijeline ili potpuno
samostalna) Crna Gora mora biti uvijek otvorena privreda. Za uspjeh u uslovima
otvorene privrede neophodno je dostizanje visoke efikasnosti. U tom smislu,
dominantni svojinski aranžman mora biti uspostavljen na način koji podstiče i
omogućava podizanje efikasnosti cijele privrede. Prema tome, Crna Gora, jednako kao
i druge privrede u tranziciji, bila je u situaciji da ulaskom u proces tranzicije djeluje u
tom pravcu. Kao što će se vidjeti, Crna Gora je, zbog situacije u kojoj se zatekla,
nažalost, ispoljila i određena zakašnjenja u tom procesu usljed čega je i proces
privatizacije kasnio što se, posebno tokom devedesetih i odrazlio na njene
performanse.

2.PROCES PRIVATIZACIJE - OGRANIČENJE, DOMETI I UTICAJI

2.1 Programi i dinamika privatizacije

Poređenjem u odnosu na druge zemlje u tranziciji, Crna Gora spada u one privrede u
tranziciji koje su bile relativno sporije u procesima reformi, a u okviru toga i u
procesu privatizacije. Ovo se dogodilo, dijelom, nevoljno. Kao dio tadašnje SRJ, Crna
Gora je prirodom svog relativnog materijalnog (a vjerovatno i političkog) uticaja i
udjela u privredi zemlje morala da trpi efekte dominirajuće politike toga vremena u
zemlji. U cjelini posmatrano, proces privatizacije u Crnoj Gori mogao bi se prikazati
preko dvije karakteristične faze.

Prva faza privatizacije Bez obzira na obim, dubinu procesa i njegovu brzinu, prva

faza privatizacije vršena je najprije na osnovu tada važećeg saveznog zakona SFRJ iz
1990. (1990-91), a potom i republičkog zakona iz 1992. Na taj način je privatizacija
ipak obavljana iako u realtivno malom ali, s obzirom na propise, očekivanom i
odgovarajućem obimu. U cjelini posmatrano, može se zaključiti da ovaj period,
odnosno prvu fazu privatizacije u Crnoj Gori, karakterišu dvije posebne pojave: - prvo,
izvršena je djelimična privatizacija društvenog kapitala (nešto više od jedne četvrtine)
prije svega posredstvom modela akcionarstva zaposlenih (savezni i republički zakoni)
i to, prvenstveno, u prvim godinama procesa dok je u sljedećem periodu zbog niza
ograničavajućih faktora došlo do usporavanja i zastoja procesa privatizacije; - drugo, u
ovom razdoblju izvršena je nominacija i utvrđen je titular neprivatizovanog dijela
društvenog kapitala, pri čemu je najveći pojedinačni vlasnik postala država direktno
(preko dvije petine), a u značajnom dijelu i indirektno – preko fondova (blizu trećine)
– no ni ovaj proces nije bilježio bitniju dinamiku nakon početnih godina primjene dva
pomenuta zakona.

Druga faza privatizacije Druga faza privatizacije započinje tek krajem devedesetih

godina. U tom periodu Crna Gora se značajnije osamostaljuje u pogledu svoje politike
što je podrazumijevalo i više samostalnosti u kreiranju osnovnih ekonomsko-političkih
mjera i u kreiranju bitnih odrednica ekonomskog sistema. U tom periodu značajna su
tri događaja: prvo, usvajanje novog Zakona o privatizaciji (1996), a posebno
formiranje Savjeta za privatizaciju (1998), drugo, izmjene i dopune Zakona, odnosno
tekućeg programa privatizacije (1999) i najzad, početak njegovog sprovođenja (2000) i
ubrzavanje procesa privatizacije (od 2001, a posebno 2004. godine). Osnovu programa
u drugoj fazi privatizacije, odnosno, ponovnog početka privatizacije društvenog i
državnog kapitala (osim dijela koji je privatizovan u prvoj fazi) trebalo je da čine tri
ključna metoda: a) najprije masovna vaučerska privatizacija, zatim b) prodaja
strateškim investitorima - tenderi i c) prodaja svim zainteresovanim investitorima
putem javnih aukcija ili preko tržišta akcija. Pored ovoga postojali su još neki
dopunski modaliteti prodaje (kupovina za staru deviznu štednju i sl.). Zapazićemo da
se, u osnovi novog programa nalaze, zapravo, dva bazična metoda privatizacije.
Najprije, vaučerska privatizacija, u kojoj su uzeli učešće svi punoljetni građani i to bez
nakanade, kao početna faza novog ciklusa. Zatim slijedi, po značaju obimnija, tzv.
tržišna privatizacija ili prodaja, podijeljena u dvije podgrupe sa stanovišta poželjnih
kupaca – na jednoj strani se nalaze strateški investitori koji bi do akcija dolazili
posredstvom tenderske procedure, a na drugoj svi investitori koji bi do akcija mogli
doći putem aukcija ili berzanske prodaje. Takav raspored metoda privatizacije bio je
oslonjen na analizu postojeće privredne strukture u Crnoj Gori. U cjelini, druga faza
procesa privatizacije, oslonjena na program koji je uobličen i zakonski definisan u
periodu 1996-99. godina i koji je u punom smislu primjenjen tokom perioda 2000-
2007. pokazao je znatno veću dinamiku i ostvario znatno veći obim u odnosu na prvu
fazu. Program se oslanjao na već provjerene metode primjenjene u većem broju
privreda u tranziciji, a posebno na dio koji je uključio sve građane metodom vaučerske
privatizacije i dio koji je podrazumijevao razne modalitete tržišne privatizacije ili
prodaje. Na osnovu do sada sprovedne privatizacije mogu se bliže odrediti sljedeći
osnovni efekti ovog programa. Privatizacija je obuhvatila oko 85% kapitala
predviđenog za privatizaciju do kraja 2007. godine (uključujući i provatizaciju iz prve
faze). Na taj način je najobimniji dio procesa obavljen i realizovan u gotovo
planiranom obimu. Ostvaren je prihod od prodaje akcija u iznosu od preko 317 mil.
eura na tenderima, oko 485 hiljada na aukcijama i preko 32 mil. eura posredstvom
berze ili ukupno blizu 350 mil. eura. Pored toga prodajom imovine na tenderima i
aukcijama ostvaren je prihod od oko 68 mil. eura, a putem stečaja još 82,4 miliona što
formira ukupan prihod od privatizacije na nivou od oko pola milijarde eura.
Posredstvom tendera i aukcija (akcije i imovina) predviđen je obim investicija u iznosu
od oko 646 mil. eura, te posredstvom stečaja dodatnih 283,8 miliona ili ukupno oko
930 mil. eura20. Prema procjeni Evropske banke za obnovu i razvoj21 na ovaj način je
ostvaren, udio privatnog sektora u bruto domaćem proizvodu (BDP) od oko 65%. Ovaj
udio nije mali u poređenju sa drugim privredama u tranziciji i svjedoči o relativno
brzoj privatizaciji u Crnoj Gori s obzirom na zakasneli početak ili, preciznije, nastavak
privatizacionog procesa. Razlog zbog čega ovaj udio nije i veći leži najvećim dijelom
u činjenici da je još uvijek veliki udio BDP generisan u javnom sektoru definisanom u
užem smislu (država i njena tijela, agencije i sl. kao i fondovi – npr. penzijskog