PROGRAM
PROIZVODNJA DUVANA
(Nicotiana tabacum L.)
UVOD
Površine pod duvanom u svetu kreću se između 4,2 i 4,6 miliona hektara sa
kojih se ubere 5,2 do 5,7 miliona tona sirovog duvana.
Najveća proizvodnja je u Aziji (oko 33%) od čega na Kinu otpada oko 13%, što
je uz USA svrstava u sam svetski vrh. Severna i Centralna Amerika daju oko 23%
svetske proizvodnje, Južna Amerika oko 12%, Afrika oko 4%, Okeanija oko 1%, a
Evropa oko 12%.
Kretanje proizvodnje duvana u svetu prema osnovnim tehnološkim grupama je
sledeće: virxinija
flue-cured
oko 40%, berlej 10%, orijentalni, poluorijentalni
(dopunski) oko 16%, dok na ostale tipove otpada oko 34%.
Najveći proizvođači duvana u Evropi su: Države bivšeg SSSR, Turska,
Bugarska, Grčka, Italija i Poljska.
Proizvodnja duvana, njegova obrada i prerada predstavljaju jedinstvenu
privrednu granu, koja zauzima značajno mesto u privredi Jugoslavije. Proizvodnja
duvana kreće se od 10.000 do 14.000 tona na površinama između 7.000 i 10.000
hekatara i prosečnim prinosima od oko 1.400 kg/ha.
U strukturi proizvodnje berlej je najzastupljeniji sa oko 45%, a potom orijentalni
duvan sa oko 42%. Proizvodnja ostalih tipova (virxinija flue-cured, dopunski, cigarni)
kreće se oko 13%.
S obzirom na veliki interes koji predstavlja duvan za našu zemlju, a posebno
za neke njene rejone, uz uvažavanje povoljnih prirodnih uslova korisno je bolje
poznavanje tehnologije njegove proizvodnje. Kako se u nas proizvodi više tipova
duvana, potrebno je poznavanje specifičnosti u proizvodnji svakog tipa posebno.
1. POREKLO I ISTORIJA KULTURE
Duvan (
Nicotiana tabacum
L.) i krhka (mahorka)
Nicotiana rustica
L.) pripadaju
rodu
Nicotiana
, familiji
Solanaceae
. Rod
Nicotiana
obuhvata preko 70 do sada
poznatih vrsta. Najveći deo vodi poreklo iz Južne i Severne Amerike, a manje iz
Australije. Obe gajene vrste (duvan i krxa) vode poreklo iz Južne Amerike.
2. MORFOLOŠKE I BIOLOŠKE OSOBINE
Duvan je jednogodišnja biljka. Međutim, u tropskim predelima vegetacioni
period može da traje više godina.
2.1. Koren
Duvan ima vretenast koren sa velikim brojem žila i žilica koje se uglavnom
nalaze u orničnom sloju zemljišta.
2.2. Stablo
Stablo je uspravno, člankovito, okruglo, ispunjeno parenhimom. Visina stabla
varira od 0,5-3,0 m što zavisi od sorte, ekoloških uslova i primenjene agrotehnike.
Članci (internodije) su duži i deblji u donjem a kraći i tanju u gornjem delu stabla. Broj
i dužina internodija su sortna osobina.
Izgled (habitus) biljke može biti: konusan, dvostruko konusan, obrnuto
konusan, cilindričan i eliptičan.
2.3. List
Lišće zbog kojeg se duvan i gaji, varira u širokim granicama po broju, veličini,
obliku, položaju prema stabljici, debljini lisnog tkiva. Sazrevanje lišća počinje od
osnove i ide postepeno ka vrhu stabla - sazreva po insercijama.
2
4. TIPOVI I SORTE DUVANA
4.1. Tip duvana - berlej
Sorte
Berlej T
Prinosi suvog lišća kreću se od 1.300 - 1.800 kg/ha.
Burley DKH - 28
Ima izražen potencijal za prinos koji se kreće od 2.500-3.000 kg/ha.
Burley DKH - 33
Prinosi su približni prinosima Burley DKH - 28 i kreću se od 2.500-3.000 kg/ha.
4.2. Tip duvana - virhinija
Sorte
4.2.1.
Srem 47
Srem 47 daje 2.100 - 2.500 kg/ha suvog lišća.
4.3. Tip duvana - orijentalni
NS - 72
Zavisno od uslov gajenja, na 1 ha može d se rasadi i preko 200.000 biljaka.
4.3.1.1. Jaka MD - 77
Prosečni prinosi kreću se od 1.300 do 1.700 kg/ha.
4.3.1.2.
Jaka MD - 80
Ova sorta daje 1.250-1.650 kg/ha suvog lišća.
Otlja MD 159 - 78
U proseku prinosi ove sorte prelaze 2.000 kg/ha suvog lišća. U povoljnim
uslovima gajenja iznosi 2.400-2.800 kg/ha.
5. PRIVREDNI ZNAČAJ
Duvan u listu i njegove prerađevine, predstavljaju značajne proizvode u
privredi sveta, a u međunarodnom robnom prometu zauzimaju visoko mesto.
NJegovo učešće u ukupnom izvozu zemalja sveta tokom prve polovine ovog veka je
iznosilo oko 1%.
U privredi pojedinih zemalja on zauzima važno mesto. Tako u SAD-u, duvan
polazi odmah iza pšenice, pamuka i kukuruza sa oko 8% učešća. Nacionalne
ekonomije Grčke, Bugarske, Turske, Južne Rodezije i još nekoliko zemalja, dosta su
zavisne od obima proizvodnje i izvoza duvana.
Za gajenje duvana uglavnom se koriste slabije produktivna zemljišta. Ova
privredna delatnost ima složen proces proizvodnje što zateva kvalifikovanu radnu
snagu.
Značaj duvanske privrede u nas ogleda se u sledećem: učešće u formiranju
nacionalnog dohotka, prihoda putem poreza (što predstavlja jedan od važnih prihoda
za buhet zemlje).
Proizvodnja duvana u listu zahteva učešće radne snage, bilo stalno ili
povremeno. Ovo učešće živog rada, počev od proizvodnje u polju pa do dobijanja
gotovih proizvoda daje duvanu neki momenat koji ukazuju na značaj ove privredne
grane, kako u formiranju nacionalnog dohotka, tako i u poboljšanju platnog bilansa
zemlje.
4
Lišće duvana uglavnom se koristi u obliku proizvoda za pušenje: cigarete,
cigare, duvana za lulu, a može i na drugi način (duvan za žvakanja, ušmrkivanje). On
je postao sredstvo za uživanje zbog specifičnog hemijskog sastava lišća. Produkti
njegovog sagorevanja, uneti u ljudski organizam udisanjem dima, imaju određeno
fiziološko dejstvo*.
*Ono potiče od prisustva alkaloida - nikotina, koji deluje na centralni nervni sistem.
Kao intenzivna okopavinska kultura, duvan ima i agrotehnički značaj. Posle duvana
zemljište ostaje u dobrom fizičkom stanju i nezakorovljeno.
6. ODNOS DUVANA PREMA USLOVIMA SPOLJNE SREDINE
Duvan se proizvodi u pojasu koji se proteže od Švedske, na 60
o
severne
geografske širine, pa do ugozapadnih oblasti Australije i Novog Zelanda, na 40
o
južne geografske širine.
Duvan vodi poreklo iz tropskih i subtropskih predela pa ima velike potrebe za
toplotom i svetlošću. Saglasno tome, vreme njegove proizvodnje određeno je na
najtopliji periodu u godini, a da bi se on na neki način produžio, duvan se u prvoj fazi
svog razvića kao rasad proizvodi u zaštićenom prostoru (leja).
Odnos prema toploti
- Minimalna temperatura za porast i razviće duvana je
10-12
o
C, optimalna 22-30
o
C, a maksimalna 35
o
C. Temperature preko 40
o
izazivaju
podgorevanje lišća. Posmatrano u celini, temperature ispod 10
o
C nisu povoljene za
porast i razvoj. Temperature od -1 do -2
o
C izazivaju uginjavanje biljaka.
Sume temperatura za razviće duvana zavisno od tipa i sorte iznose od 1.850 -
3.500
o
C. Pri nižoj toplotnoj sumi vegetacioni period duvana u polju se produžava i
obrnuto. Tako u periodu sazrevanja lišća povoljne su temperature preko 20
o
C.
Odnos prema svetlosti
- Duvan ima veliku potrebu za svetlošću. Intenzivno
osvetljenje obezbeđuje visoku fotosintetsku aktivnost, što se ogleda u brzom
nakupljanju sume materije i dobijanju visokih prinosa. Ne podnosi zasenjavanje, pa
mu odgovaraju prisojne strane. Duvan je u osnovi biljka dugog dana (cveta pri dužini
dana koja traje preko 12 časova), mada ima formi koje cvetaju u uslovima kratkog
dana (dužina dana je ispod 12 časova) kao i formi koje su neutralne.
Odnos prema vlagi
- Potrebe duvana za vodom su različite što zavisi od tipa i
faze razvića duvana. One rastu od rasađivanja do prelaska u reproduktivnu fazu
(ukorenjavanje, bujni porast), odnosno do butonizacije i početka cvetanja, pa zatim
opadaju. Krupnolisni duvani traže veću količinu vode, dok sitnolisni dobro uspevaju i
pri manjoj količini vodenog taloga. Optimum padavina u vegetacionom periodu za
berlej iznosi 800-1000 mm, virhiniju 600-800 mm a orijentalne i dopunske duvane
120-200 mm. U fazi sazrevanja lišća duvan može podneti dugotrajnu sušu, što može
biti povoljno za aromatične sitnolisne duvane. Međutim, negativne posledice suše
mogu se ispoljiti i na prinos i kvalitet ako se ona javi u prvim fazama porasta i
razvoja, posebno kod krupnolisnih duvana.
Odnos prema zemljištu
- Tip zemljišta ima uticaja na prinos i kvalitet sirovine
duvana. On se odražava preko hemijskog sastava - hranidbenog režima,
mehaničkog sastava, strukture, vodno-vazdušnog režima itd. Pri izboru zemljišta
treba voditi računa da ono prema svojim osobinama zadovoljava zahteve, kako tipa
tako i sorte duvana.
Duvanima tipa berlej odgovaraju plodnija zemljišta, snabdevena dovoljnom
količinom hranljivih materija, posebno kalijumom i fosforom, kao što su aluvijumi i
černozem.
Virhinija najbolje uspeva na lakšim zemljištima, siromašnim u humusu (oko
1%) kao što su: peskovita ilovača, ilovasta peskuša, neutralne do slabo kisele
5
