SEMINARSKI RAD
TEMA
Prozivodnja jagode i maline u RS, u periodu 2005-2015
Profesor: Student:
Sadržaj:
Uvod ...................................................................................................................2
Tehnologija gajenja jagode .................................................................................3
Razmnožavanje jagode i proizvodnja sadnog materijala ...................................3
Tipovi zasada jagode ..........................................................................................8
Sistemi gajenja ....................................................................................................8
Priprema zemljišta za sadnju jagode ................................................................10
Vreme sadnje i priprema živića jagode za sadnju ............................................11
Nega jagode posle sadnje .................................................................................12
Nega zasada jagode u rodu ...............................................................................13
Zaštita jagode od prouzrokovača bolesti i štetočina .........................................16
Bolesti jagode ...................................................................................................16
Štetočine jagode ................................................................................................18
Berba jagode .....................................................................................................19
Čuvanje plodova jagode ...................................................................................19
Prinosi gajenja jagode .......................................................................................20
Maline i njihova proizvodnja.............................................................................23
Popis literature ..................................................................................................25
2
Razmnožavanje jagode i proizvodnja sadnog materijala
Razmnožavanje je najznačajnija osobina svake vrste (bilo biljne ili životinjske). Na njoj počiva
kontinuitet žive materije odnosno opstanak vrste i posle nestanka jedinke. Jagoda se može kao i
sve vrste biljaka (voćke) razmnožavati generativno (sjemenom) i vegetativno (kalemljenjem,
dijeljenjem bokora, živićima i kulturom meristema).
Generativno razmnožavanje
Razmnožavanje jagode generativno (sjemenom) je vrlo rijetko i primjenjuje se samo pri
oplemenjivanju (u procesu hibridizacije), da bi se dobila prva generacija potomstva (tzv. F
1
generacija), koja se posle vegetativno razmnožava.
Sjeme jagode može da klija odmah po sazrijevanju ploda, što znači da ne mora proći period
stratifikovanja (izlaganja niskim temperaturama) da bi klijalo. Međutim, ono zadržava klijavost i
posle nekoliko godina čuvanja u frižideru. Praksa je pokazala da sjeme jagode brže klija i ima
ujednačenije sejance, ako se čuva oko mjesec dana u vlažnoj sredini, na temperaturi od 0-4°C.
Ovako tretirano sjeme treba posijati u baštensku zemlju, pomiješanu sa pijeskom i kompostom.
Sjeme počinje da klija četvrtog dana i nastavlja sledeće tri do četiri nedelje. Pri optimalnoj
temperaturi od 25°C, procenat klijavosti iznosi 60-94%. Posle pojave prvog lista, sa tri liske, vrši
se presađivanje sejanaca u leje, na rastojanje 5 x 5 cm. Prvih dve nedelje presađene biljke se ne
smiju direktno izlagati svetlosti, već ih treba zasenjivati. Kada se razvije 4-5 listova, presađuju se
na stalno mjesto, na rastojanju 120 x 130 cm (kako bi se mehanizovano vršila obrada). Juvenilni
(mladalački) stadijum jagode traje 2 godine, a punu rodnost postiže u trećoj godini.
Vegetativno razmnožavanje
Razmnožavanje dijeljenjem bokora
Ovaj način vegetativnog razmnožavanja jagode se rijeđe primjenjuje, i to samo kod nekih
jednorodnih i stalnorađajućih (remontantnih) sorti koje ne obrazuju stolone ili ih stvaraju vrlo
malo. Biraju se mladi i zdravi bokori koje prije dijeljenja treba intenzivno njegovati, kako bi se
dobilo što više vegetativne mase i dobro razvijen korijen. Da bi se matični bokor dobro razvio,
neophodno je uklanjati cvjetove i plodove.
Bokor se dijeli siječenjem i očenjivanjem, najčešće u toku jeseni, vodeći računa da se matična
biljka što manje povrijedi. Odvojeni dijelovi bokora treba da sadrže 5-10 žilica i 2-4 lista.
Ovakve sadnice jagode se sigurno primaju. Od dobro razvijenog bokora može se dobiti 5-10
biljaka, a ako se dijeli cijeli bokor i do 20-25 biljaka. Ovaj način razmnožavanja jagode praksa je
odbacila prvenstveno zbog opasnosti od širenja bolesti i štetočina, a zamijera mu se i slabija
razvijenost korijena.
Razmnožavanje kalemljenjem
Ovaj način razmnožavanja jagode primjenjuje se isključivo pri testiranju matičnih bokora na
4
zaraženost virusima. Ovaj test zaraženosti novih biljaka virusima, izvodi se pri razmnožavanju
jagode kulturom tkiva (meristema), posle termoterapije, kalemljenjem na biljke indikatore. Kao
indikatori koriste se zdravi sejanci šumske jagode (
Fragaria vesca L.
).
Razmnožavanje živićima
Ovo je jedan od najviše primjenjivanih i najpraktičnijih načina za dobijanje sadnog materijala.
Većina sorti jagode imaju osobinu da iz pazuha lista daju stolone. Na svakom članku stolone po
pravilu se razvijaju adventivni pupoljci, koji daju stablo sa lišćem i korijenom, odnosno novu
biljku (živić). Živići se u početku razvijaju na račun matičnog bokora, a kad razviju korijen
prekida se veza između bokora i živića. Jedan bokor može dati prosječno 12-18 živića, što zavisi
od sorte i uslova gajenja. Razvijenost živića se progresivno smanjuje sa njihovom udaljenošću od
matičnog bokora. Neke sorte jagode razvijaju veliki broj živića (do 1.000.000 živića po hektaru),
a druge znatno manje (oko 350.000-400.000 živića po hektaru). Najveći broj najkvalitetnijih
živića se dobija od jednogodišnjih matičnih bokora. Što je bokor stariji smanjuje se kvalitet i broj
živića. Proizvodnja živića je laka, brza i masovna. Međutim, živićima se vrlo lako prenose
mnoge bolesti i štetočine, a naročito viroze.
Razmnožavanje kulturom meristema
Ovo je najsavremeniji način razmnožavanja jagode. Naziva se još i razmnožavanje kulturom
tkiva, kulturom in vitro, mikrorazmnožavanje ili mikropropagacija. Ovaj način razmnožavanja
otkriven je prije tri decenije i pomoću njega se mogu dobiti neograničene količine sadnog
materijala jagode u laboratorijskim uslovima, gdje je sortno i zdravstveno stanje potpuno
kontrolisano.
Mikrorazmnožavanje se zasniva na sposobnosti biljnih ćelija da na vještačkoj hranjivoj podlozi i
u aseptičkim uslovima obnove ćelije (reparacija) ili da proizvedu čitave biljke (regeneracija).
Poznato je da se jagoda posle dužeg perioda vegetativnog razmnožavanja zaražava virusima, a da
se prinos zasada čije su sadnice proizvedene na komercijalan način i zaražene virusima mogu
smanjiti i do 80%. Proizvodnja sadnog materijala jagode kulturom meristema je najefikasniji
način u borbi protiv virusnih oboljenja.
Ova metoda se zasniva na činjenice da virusi nisu podjednako rasprostranjeni u cijeloj biljci.
Vršni (apikalni) pupoljak stolone ne sadrži virus, čak i kada je cio bokor zaražen. S druge strane,
tkivo-meristem se može lako izolovati iz biljke i u sterilnim uslovima i na pogodnoj hranjivoj
podlozi može lako da se regeneriše cela biljka. Ovaj način razmnožavanja jagode odvija se u
osam faza:
1. odabiranje biljaka koje želimo da razmnožimo,
2. termoterapija,
3. test infektivnosti biljaka posle termoterapije,
4. isijecanje meristema, posle termoterapije,
5. izbor i priprema hranjive podloge i zasnivanje kulture,
6. gajenje biljaka u stakleniku i proizvodnja super elitnog sadnog materijala,
7. uzgajanje elitnog materijala,
8. dalje negovanje biljaka.
5
2 Zeljastih domaćina (npr.
Chenopodium qunoa
)
3 Jagoda kao indikator biljaka (
Fragaria vesca
»EMC«)
4
F. vesca
x
F. chiloensis
x
F. virginiana
»UC-5«,
F. virginiana
»UC-12«,
F. vesca
»Alpinum«
5 Metodama ekstrakcije nematoda
6 Pomoću biljaka mamaka (
F. vesca
»baron Solomacher«)
7 Sumnjive biljke testiraju se na prisustvo bilo koje štetočine ili bolesti a posebno na
Colletotiichum cutatum
i
Phytophtora castorum
Ako se ustanovi da je odobren materijal zaražen potrebno je da se oslobodi od patogena
putem termoterapije, kulture vrha meristema ili na neki drugi način.
Kada se pomoću gore navedenih metoda ustanovi da su odobrene biljke oslobođene od
patogena, one se promovišu u osnovni materijal I (SE – super elita) i razmnožavaju se u
staklarama slobodnim od štetočina u uslovima koji posebno obezbeđuju zaštitu od ponovne
zaraze sa
Ph. fragariae var. fragariae
. Osnovni materijal I se umnožava do onog nivoa koji je
potreban. Rezervna količina osnovnog materijala može se održavati in vitro. Osnovni materijal
se zatim sadi u zasebna polja (slobodna od nematoda) gde se vrši intenzivna inspekcija
»povremena provera« i testiranje na bolesti čime se dobija osnovni materijal II (EE). Osnovni
materijal II se dalje gaji u polju, samo sa certifikovanim materijalom uz intenzivnu inspekciju i
živići dobijeni od njega su certifikovane biljke kategorije »Elita« (E), kojima se zasnivaju rodni
zasadi.
Specijalni sadni materijal
Specijalni sadni materijal predstavlja trogodišnju reprodukciju elitnog materijala, koji je
posađen u specijalnim matičnjacima, po izolovanom blok sistemu. Veličina bloka može biti 1,8 x
3 m ili 1,8 x 1,8 m, a razmak između blokova oko 60 cm i živića u bloku 90 x 90 cm ili 1,2 x 1,2
m, što omogućava mehanizovanu obradu i efikasnu zdravstvenu kontrolu.
U specijalnim matičnjacima može se proizvesti od 75.000 do 250.000 živića po hektaru,
što zavisi od sorte i uslova gajenja.
Ako se pri kontroli zdravstvenog stanja primeti prisustvo bilo kakvih patogena, obavezno
je rigorozno odstranjivanje obolelih biljaka. Bokore sa simptomima viroza treba zajedno sa
biljkama oko njih u prečniku od 2 m, izvaditi i spaliti. Na kraju vegetacije se od zdravih bokora
koriste živići, a zatim čitav matični zasad povadi i spali.
Živiće od zdravih bokora ne treba odmah koristiti kao sadni materijal, već ih treba
obavezno podvrgnuti termoterapiji, pa tek onda upotrebiti za sadnju.
Bokore zaražene nematodama ili bolestima korena treba iskrčiti, a zemljište dezinfikovati i
nekoliko (3-4) narednih godina na njemu ne saditi jagodu.
Agrotehnika u specijalnom matičnjaku sastoji se od: održavanja zemljišta između blokova
u obliku čistog ugara, đubrenja, navodnjavanja, od redovnog uništavanja korova i zaštiti od
prouzrokovača bolesti i štetočina.
Standardni sadni materijal
U standardnim matičnjacima podignutim od specijalnog sadnog materijala, organizuje se
masovna proizvodnja živića jagode dve do tri reprodukcije (godine). Ovu proizvodnju organizuju
7
