Dr Željko Stjepanović

PROJEKTOVANJE

INFORMACIONIH SISTEMA

Nastavni materijali

SAOBRAĆAJNI FAKULTET U DOBOJU

Doboj, 2014

S A D R Ž A J

PRVI DIO

…………………………………….………………………....…....

UVOD U INFORMACIONE SISTEME

…………………………………...

1.1.

UVOD ...............................................................................................................

1.2.

INFORMACIONI I POSLOVNI SISTEMI .....................................................

1.3.

VRSTE INFORMACIONIH SISTEMA ..........................................................

1.4.

ANALITIČKI INFORMACIONI SISTEMI ....................................................

1.4.1. Poslovna inteligencija .............................................................................

1.4.2. Ekspertni sistemi u savremenom poslovanju ..........................................

1.4.3. Data Warehouse – proizvod, podaci i arhitektura ...................................

1.4.4. On Line Analitycal Processing (OLAP) ..................................................

1.4.5. Data Minig ...............................................................................................

DRUGI DIO

.....................................................................................................

RAZVOJ INFORMACIONIH SISTEMA

..........................

2.1.

UVOD ...............................................................................................................

2.2.

ŽIVOTNI CIKLUS INFORMACIONOG SISTEMA ………………………..

2.3.

INTEGRALNI PRISTUP ORGANIZACIJI
INFORMACIONIH SISTEMA ……………………………………………....

2.3.1. Istorijski razvoj i karakteristike ERP sistema .........................................

2.3.2. Životni ciklus i strategije implementacije ERP sistema ..........................

2.3.3. Prednosti i nedostaci ERP sistema ..........................................................

2.4.

ZAŠTITA I BEZBJEDNOST INFORMACIONIH SISTEMA ........................

2.5.

STANDARDIZACIJA I INFORMACIONI SISTEMI .....................................

2.6.

KADROVSKI RESURSI ..................................................................................

TREĆI DIO

......................................................................................................

UVOD U PROJEKTOVANJE INFORMACIONIH SISTEMA

................

3.1.

UVOD ...............................................................................................................

3.2.

MODALITETI RAZVOJA INFORMACIONIH SISTEMA ...........................

3.3.

ANALIZA IZVODLJIVOSTI, TROŠKOVA I EFEKATA PROJEKTA ........

3.4.

MODALITETI RAZVOJA INFORMACIONIH SISTEMA ...........................

3.5.

METODOLOGIJA RAZVOJA INFORMACIONIH SISTEMA .....................

3.5.1. Savremeni postupci razvoja informacionih sistema ................................

3.5.2. Modelovanje informacionih sistema .......................................................

3.5.3. Definisanje zahtjeva za informacioni sistem ...........................................

ČETVRTI DIO

................................................................................................

ANALIZA SISTEMA

.........

............................................................................

IMPLEMENTACIJA INFORMACIONIH SISTEMA

..............................

127

9.1.

UVOD ..............................................................................................................

127

9.2.

PROGRAMIRANJE ........................................................................................

127

9.3.

PROVJERA ISPRAVNOSTI INFORMACIONOG SISTEMA ......................

130

9.4.

IZRADA DOKUMENTACIJE ........................................................................

131

9.5.

PROGRAMIRANJE I PROGRAMSKI JEZICI ..............................................

133

9.6.

ORGANIZACIJA I UPRAVLJANJE PROJEKTOM .....................................

135

DESETI DIO

..................................................................................................

138

10.

PRIMJENA I ODRŽAVANJE INFORMACIONOG SISTEMA

..............

139

10.1.

UVOD ..............................................................................................................

139

10.2.

ODRŽAVANJE INFORMACIONOG SISTEMA ...........................................

140

LITERATURA

…………………………………………………......................

142

PRVI DIO

1. UVOD U INFORMACIONE SISTEME

1.1.

UVOD

Izazove informatizacije ne treba zanemariti budući da se uloga informacionih

tehnologija kontinuirano povećava. Uspješne svjetske kompanije su utvrdile da kupci njihovih
proizvoda  najviše vrednuju informacionu komponentu njihovog poslovanja. Ipak, vrlo malo
preduzeća   koristi   informacione   tehnologije   za   poboljšanje   postojećih   ili   uvođenje   novih
procesa koji uveliko poboljšavaju postojeće poslovanje. Upotrebljiva poslovna informacija
treba da  obezbijedi   korisnu  i  pouzdanu  sliku  okruženja  u  kome djeluje poslovni  sistem,

privredni razvoj, dolazi se do saznanja o veoma složenoj upravljačkoj strukturi, a time i do
kompleksnog informacionog sistema koji je u funkciji razvoja te strukture. Informacioni
sistem mora da bude:

- realan sistem,
- vještački sistem,
- dinamičan sistem,
- hijerarhijski sistem i
- otvoren sistem.

Polazna osnova za istraživanje informacionih potreba su ciljne funkcije poslovnog

sistema, odnosno upravljanje i odlučivanje čije funkcionisanje je zasnovano na informacijama.
Strukturiranost procesa donošenja odluka svakako je jedan od najvažnijih kriterija koji ne
samo   da   opredjeljuju   karakteristike   informacionih   zahtjeva,   već   i   mogućnost   definisanja
informacija za pojedine nivoe upravljanja i odlučivanja. Iz dosadašnjih  razmatranja proizilazi
da se može govoriti o dvije kategorije informacionih potreba koje bi se generalno mogle
razvrstati  na   informacione  potrebe   koje  se  odnose  na   operativno   funkcionisanje   sistema   i
informacione   potrebe   koje   se   odnose   na   upravljanje   razvojem   poslovnog   sistema.  Faktor
"

korisnik

" postaje izuzetno važan pri utvrđivanju informacionih potreba, jer se informacioni

sistem   izgrađuje   za   njegove   potrebe,   a   s   druge   strane   korisnik   je   po   prirodi   stvari
najkompetentniji   prilikom   utvrđivanja   informacionih   potreba   koje   treba   da   budu   predmet
oblikovanja informacionog sistema.  Za podizanje informacionih sistema naših preduzeća na
viši   nivo   u   pravcu

integralnog razvoja

neophodan je koncepcijsko–metodološki pristup

zasnovan na integralnom razvoju uz daleko viši nivo primjene informacionih potreba
poslovnih standarda.

U koncepcijskom smislu, u zavisnosti od potreba korisnika postoje dva osnovna načina

organizacije obrade podataka i to:

centralizovana obrada podataka i distribuirana obrada

podataka.

S tim u vezi, oblikovanje informacionih sistema podrazumijeva izgradnju koristeći

osnovne pristupe i to:

- parcijalni pristup izgradnji informacionog sistema i
- integralni pristup izgradnji informacionog sistema.

Razvoj informacionih sistema se odvija se faznim postupkom, za koji su karakteristični

životni   ciklus   i   prototipski   razvoj   informacionih   sistema   imajući   u   vidu   karakteristike
informacionih   sistema   i   raspoloživost   koncepcijsko-metodoloških   pristupa   u   razvoju   istih.
Standardna   metodologija   razvoja   informacionih   sistema   treba   da   se   koristi   objekto
orjentisanim   modulom   razvoja.   Sistemska   analiza   predstavlja   metodologiju   istraživanja,
identifikacije i vrednovanja komponenti sistema i njihovih međusobnih odnosa. S obzirom da
se baziraju na integraciji koda i fleksibilnih tipova podataka, hijerarhiji veza između tih tipova
i   predstavljanje   kompleksnih   relacija,   objektno   orjentisan   sistem   se   bitno   razlikuje   od
relacionog

Zbog toga se

objektno orjentisan razvoj informacionog sistema

zasniva na stabilnim

komponentama.   Objekti   sadrže,   uključuju   i   kombinuju   podatke   i   procese   neophodne   za
obavljanje   te   funkcije.   Objektno   orjentisani   razvoj   informacionog   sistema   zasniva   se   na
interaktivnom   metodološkom   pristupu.   Ovaj   pristup   razvoja   sistema   realizuje   se   putem

međusobnih interakcija, a svaka od njih predstavlja jedan dio projekta. Polazeći od toga da je
razvoj informacionog sistema, kao metodološki proces razvoja softvera, u direktnoj vezi sa
razvojem programskih jezika, a posebno sa razvojem sistema za upravljanje bazama podataka.
S tim u vezi, potrebno je izvršiti određene komparacije između razvoja informacionog sistema
u relacionom ambijentu i informacionog sistema u objektnom ambijentu u odnosu na
navedene elemente. Iz dosadašnjih izlaganja proizilazi da su u objektno orjentisanom postupku
razvoja informacionog sistema osnovni elementi kojima se opisuje sistem: klase, veze između
klasa, objekti posmatranih klasa, veze između objekata i poruke koje objekti međusobno
razmjenjuju.

Osnovne aktivnosti informacionog sistema

su input aktivnosti, procesiranje, output

aktivnosti, skladištenje (

memorisanje

) i kontrola. Podaci o poslovnim transakcijama i ostalim

događajima moraju biti memorisani u računarski sistem i pripremljeni za procesiranje, što čini
suštinu input aktivnosti. Input tipično podrazumijeva unos (engl.

data entry

) i editovanje

podataka.  Korisnik  obično  unosi  podatke  o  transakcijama  direktno  u  računarski  sistem  ili
zapisuje  podatke  na  nekom  od  fizičkih  medija.  Ovo  podrazumijeva  i  niz  korektivnih
aktivnosti, te editovanje podataka kako bi oni bili korektno uneseni. Ovi podaci se memorišu
na  magnetnom  disku  u  mašinski  čitljivom  formatu  do  njihovog  procesiranja.  Poslovni
informacioni sistemi imaju osnovne četiri funkcije:

- obezbjeđivanje informacija o prošlim poslovnim zbivanjima,
- obezbjeđivanje informacija o budućim poslovnim zbivanjima,
- obezbjeđivanje kontrolnih informacija i
- obezbjeđivanje analitičkih informacija.

Podaci o poslovnim transakcijama obično se nalaze u okviru izvornog papirnog

dokumenta.   Ove   podatke   korisnik   direktno   unosi   u   računarski   sistem   putem   tastature   ili
pomoću uređaja za optičko skeniranje. Korektnost unosa se obezbjeđuje pomoću adekvatnog
korisničkog   interfejsa.   Korisnički   interfejs   zapravo   predstavlja   metod   unosa   podataka.
Najpoznatiji korisnički interfejsi su sistemi menija, promptova i formi za unos podataka. Pod
procesiranjem   podataka   se

smatraju operacije kao što su izračunavanje, upoređivanje,

sortiranje, klasifikovanje i agregiranje. Pomoću ovih operacija podaci se konvertuju u
informacije za korisnike. Upravljanje kvalitetom informacija memorisanih u okviru
informacionog sistema se obavlja pomoću operacija ažuriranja podataka koje se takođe mogu
smatrati procesiranjem podataka. Na narednom grafikonu prezentovan je informacioni sistem
sa stanovišta njegovih aktivnosti.

Prema

funkciji koju obavljaju

, strukturu integralnog informacionog sistem preduzeća

čine:

- podsistem marketinga,
- podsistem istraživanja i razvoja,
- podsistem planiranja,
- podsistem nabavke,
- podsistem upravljanja proizvodnjom,
- podsistem prodaje i distribucije,
- podsistem računovodstva i finansija,
- podsistem ljudskih resursa,
- podsistem za podršku odlučivanju.

Slika 1.2.

Struktura integralnog informacionog sistema preduzeća

Marketing pristup razvoju preduzeća nije moguće ostvariti bez razvoja marketing

informacionog sistema.

Marketing informacioni sistem

definiše se kao kontinuirana i

interaktivna struktura ljudi, opreme i postupaka kreiranih radi prikupljanja, razvrstavanja,
analize, procjene i distribucije pravovremenih i tačnih informacija donosiocima poslovnih
odluka u marketing poslovanju radi poboljšanja marketing planiranja, izvršenja i kontrole.

Podsistem marketinga sačinjavaju četiri međusobno povezane cjeline:

interno

izvještavanje, marketing izvještavanje, istraživanje marketinga i analitički marketing.

Informacioni   podsistem   marketinga   posmatran   sa   stanovišta   upravljanja   informacionim
sistemima uključuje nekoliko modula: interaktivni marketing, istraživanje tržišta, oglašavanje
i   promociju,   manadžment   prodaje   i   ciljni   marketing.   Pod   interaktivnim   marketingom
podrazumijeva se marketing koji koristi internet, intranet i ekstranet s ciljem uspostavljanja
interakcije sa poslovnim partnerima. Osnovna marketinška magistrala predstavlja internet sa
ključnim   tehnologijama   kao   što   su   web   serveri,   web   aplikacije,   diskusione   grupe,   e-mail
komunikacije, video konferencije i slično. Istraživanje tržišta, putem interaktivnog marketinga
kao savremene organizacione i komunikacione platforme, obezbjeđuje kvalitetno drugačije
mogućnosti istraživačkog postupka u odnosu na klasične.

Informatički aspekti oglašavanja i promocije predstavljaju promotivne aktivnosti u

vezi s  proizvodima i uslugama preduzeća. Osnovni ciljevi promocije su orijentacija na imidž i
na tržišnu prodaju. Efikasnost promocije nedvosmisleno se odnosi na promocioni miks pod
kojim se podrazumijeva kombinovanje raspoloživih varijabli koje koriste izvore komunikacija
za formiranje izvjesne naklonosti ciljnog tržišta prema preduzeću ili njegovom proizvodu.
Menadžment   prodaje,   u   savremenim   uslovima   poslovanja,   zasniva   se   na   softverskim
proizvodima planiranja, te praćenju i podršci procesu poslovnog odlučivanja u savremenom
marketingu.   Softverski   proizvodi   su   u   mogućnosti   da   obezbijede   podršku   računarskim
modelima   koji   se   koriste   u   procesu   odlučivanja   o   proizvodima,   cijenama,   distribuciji   i
promociji.

Ciljni marketing je veoma važno softversko sredstvo za razvoj aktivnosti oglašavanja i

promocije   u   elektronskom   sistemu   poslovanja   bilo   kog   preduzeća.   Marketing   aktivnosti
usmjerene su na istraživanje tržišta, informisanje o namjerama konkurencije, razvoj i plasman
proizvoda i usluga, kao i pružanje podrške nakon njihove prodaje. Istraživanje tržišta putem
interneta sasvim je opravdano imajući u vidu da se njime koristi nekoliko stotina miliona ljudi.
Internet   je   postao   neograničena   baza   znanja   i   kao   takav   može   se   efikasno   koristiti   za
istraživanje   tržišta   u   procesu   prikupljanja   podataka.   Proaktivne   marketing   strategije   na
internetu obuhvataju internet aktivnosti pomoću kojih se preduzeće približava potrošačima.

Informacioni podsistem istraživanja i razvoja

predstavlja veoma značajnu podršku

u procesu odlučivanja i upravljanja složenim projektima. Modeli informacionog podsistema
istraživanja i razvoja podrazumijevaju planiranje, organizovanje, usmjeravanje i kontrolu
preduzetih aktivnosti. Istraživački programi i projekti predstavljaju istraživački model koji se
odnosi na softverska rješenja kao i razne vidove podrške za izradu projekata. Upravljanje
istraživačkim projektima podrazumijeva primjenu ekspertskih znanja, alata i tehnika u
projektnim aktivnostima s ciljem ostvarenja očekivanih projektnih rezultata. Ocjena rezultata
istraživanja u savremenim uslovima poslovanja realizuje se na bazi softverskih rješenja putem
raznih metoda, kriterija, sredstava i tehnika u odgovarajućih softverski proizvod.

modula: planiranje prodaje i odnosa s kupcima, prodaja i distribucija, internet prodaja i analiza
prodaje. Planiranje prodaje i upravljanje odnosima s kupcima CRM (engl.

Customer

Relationchip Management

) je koncept kojim se želi povećati konkurentnost i jačanje tržišne

pozicije preduzeća uz bolje razumijevanje ponašanja   kupaca, a cilj je privlačenje novih i
zadržavanje  potojećih   kako   bi   se  povećala  profitabilnost  preduzeća.   Prodaju   i  distribuciju
posmatramo kao informacioni model automatizuje aktivnosti i operacija u vezi s prodajom i
distribucijom   gotovih   proizvoda   preduzeća.   Internet   prodaja   obuhvata   brojne   modele
elektronskog   trgovanja   putem   web   sajtova   uz   podršku   odgovarajućih   softverskih   rješenja
pomoću kojih se u virtuelnim prodavnicama nudi roba za prodaju bez posrednika. Analiza
prodaje   pruža   prijedloge   od   interesa   za   plan   prodaje   i   doprinosi   razvoju   menadžmenta
uspostavljajući veze sa kupcima i potrošačima.

Informacioni podsistem računovodstva i finansija

predstavlja sistem koji

sveobuhvatno prikuplja podatke i priprema informacije o finansijskim tokovima preduzeća.
Informacioni podsistem računovodstva i finansija sačinjavaju:

informacioni podsistem

računovodstva, podsistem interne kontrole, finansijski podsistem obavještavanja, podsistem
predviđanja, podsistem fondova i kontrolni podsistem.

Računovodstveni informacioni

podsistem predstavlja osnovni izvor informacija finansijskog sistema koji evidentira završne
aktivnosti preduzeća izražene u novčanim jedinicama.

Informacioni podsistem interne

kontrole,   odnosno   revizije   služi   za   analizu   i   reviziju   poslovanja   preduzeća.   Podsistem
predviđanja   ima   za   cilj   plansko   predviđanje   mogućih   okolnosti   u   kojima   će   preduzeće
poslovati u bližoj i daljoj budućnosti, dok je podsistem upravljanja fondovima namijenjen
menadžmentu   za   izvođenje   planiranih   aktivnosti.   Poseban   značaj,   u   finansijskom   sistemu
preduzeća, zauzima oblast finansijskog izvještavanja čiji je zadatak da pronađe najpovoljnije
izvore finansijskih sredstava   neophodnih za odvijanje poslovnih procesa i siguran plasman
proizvoda. Na narednoj slici je prikazana veza između informacionih sistema i pojedinih nivoa
upravljanja preduzećem.

Slika 1.3.

Vrste i korisnici informacija u informacionim sistemima

U sistemu poslovnog planiranja posebno mjesto zauzima planiranje, angažovanje i

korišćenje   kadrovskih   resursa.   Specijalizacija   ljudskih   sposobnosti   dovodi   do   sve   veće
efikasnosti poslovanja koja zahtijeva promjenu sistema komuniciranja, izmijenjene faktore
motivacije i savremenih metoda vrednovanja rada. Upravljanje ljudskim resursima, počev od
planiranja adekvatne kadrovske strukture, preko selekcije, obrazovanja, motivacije i uspješnog
obavljanja poslova,  predstavlja  okosnicu  rasta i  razvoja preduzeća.  Savremeno  poslovanje
zahtijeva intenzivnu primjenu znanja zasnovanog na multidisciplinarnosti, dok obrazovanje
treba da omogući sticanje novih vještina, kao što su pronalaženje relevantnih informacija,
podsticanje   kreativnog   razmišljanja,   efikasno   komuniciranje,   timski   rad   i   slično

Prema

nivoima odlučivanja

kojim služi informacioni sistem iste možemo podijeliti na:

- informacione sisteme za operativne odluke,
- informacione sisteme za taktičke odluke i
- informacione sisteme za strateške odluke.

Prema

sistemu procesa obrade

koji se primjenjuje razlikujemo informacione sisteme

zasnovane na:

- serijskoj obradi (

batch processing

- off-line obradi i
- on-line obradi.

Prema

stepenu automatizacije

razlikujemo nekoliko vrsta informacionih sistema:

- neautomatizovani IS,
- transakcioni IS,
- upravljački IS,
- sistemi za podršku odlučivanju,
- ekspertni sistemi i
- sistemi poslovne inteligencije.

Najkorisnija klasifikacija informacionih sistema je prema kvalitetu i koristi koju

korisnici imaju od informacionog sistema. U

neautomatizovanim informacionim sistemima

primjenjuje   se   ručna   ili   mehanografska   obrada   podataka.   Mehanografskim   sredstvima   se
automatizuje   izvršavanje   srodnih   računskih   operacija   administrativnog   i   rutinskog   rada.   S
obzirom na to da obrada nije objedinjena, mnogi korisnici obavljaju poslove prikupljanja
podataka popunjavajući razne obrasce i izvještaje u okviru redovnih operativnih aktivnosti.
Bazu podataka predstavlja skladište dokumenata u arhivi preduzeća. U neautomatizovanim
informacionim   sistemima  značajni  su   i   usmeni   informacioni  tokovi   koji   su   promjenljivi   i
nepostojani. Informacije se razmjenjuju putem izvještaja i usmeno, odnosno opservacijom.

Nedostaci manuelnih informacionih sistema

su: obrada je spora i nejedinstvena, pravila za

obradu nisu precizno definisana, dolazi do čestog dupliranja radnih procesa, obrada podataka
se vrši u mjeri u kojoj to zahtijevaju zakonske obaveze, podaci nisu formatizovani i strogo
strukturirani, usmeni informacioni tokovi su promjenljivi i nepostojani, a odluke se često
donose na bazi iskustva ili nepotpunih i zastarjelih podataka.

smanjuje se neizvjesnost, a poslovni sistem se optimalno usmjerava prema cilju. Izgradnjom
adekvatnog upravljačkog informacionog sistema znatno je poboljšan kvalitet poslovnog
izvještavanja i na njemu zasnovanog upravljanja.

Upravljački informacioni sistemi služe uglavnom menadžmentu kompanije na

srednjem nivou, snabdjevajući ga informacijama koje se dobijaju iz transakcionog
informacionog sistema i djelimično iz pretraživanja okruženja kompanije. Za razliku od drugih
sistema koji služe sličnoj namjeni upravljački informacioni sistemi stvaraju svakodnevne
rutinske i unaprijed formirane izvještaje, te unaprijed kreira određene analize. Za razliku od
tranasakcionih informacionih sistema koji služe za povećanje poslovnih procesa i operativnih
aktivnosti kompanije, upravljački informacioni sistemi osiguravaju menadžerima izvještaje i
direktan pristup podacima o sadašnjem i poslovanju u prošlosti preduzeća potrebnim za brže i
efikasnije donošenje poslovnih odluka. Stoga upravljački informacioni sistemi omogućavaju
poboljšanje odlučivanja na operativnom i taktičkom nivou menadžmenta. Na sljedećoj slici
prikazan je tok informacija u okviru upravljačkih informacionih sistema.

Slika 1.5.

Tok informacija u upravljačkom informacionom sistemu

Odlučivanje se smatra jednom od ključnih funkcija menadžmenta. Od svih područja

menadžmenta naučne metode i primjena savremenih informatičkih alata, najviše se koriste u
području odlučivanja. S obzirom na nivo na kojem se donose poslovne odluke u preduzećima,
sve odluke možemo podijeliti na strateške, taktičke i operativne.

Proces donošenja poslovnih

odluka

značajnih za povećanje efikasnosti poslovanja odvija se kroz sljedeće faze :

prikupljanje informacija

– prikupljaju se izvori informacija, traže se potrebne

informacije za donošenje poslovnih odluka, te se procjenjuje njihova vrijednost,
-

oblikovanje opcije

– formulišu se mogući smjerovi daljih aktivnosti koji se nakon

toga analiziraju i procjenjuju u skladu sa ciljem, odnosno strategijom poslovanja
kompanije,
-

izbor opcije

– donosioc poslovne odluke, odnosno menadžer konačno odabire onu

opciju za koju smatra da je optimalna za preduzeće.

Sistemi podrške poslovnom odlučivanju

su interaktivni, fleksibilni i adaptivni

informacioni   sistemi,   specijalno   razvijeni   za   podršku   procesu   rješavanja   nestrukturiranih
menadžment   problema,   a   u   cilju   poboljšanja   procesa   odlučivanja.   Sistemi   za   podršku
odlučivanju pružaju pomoć pri donošenju poslovnih odluka na svim nivoima, ali su posebno
značajni za više nivoe odlučivanja. Za razliku od upravljačkih informacionih sistema, koji
pretežno   olakšavaju   horizontalni   protok   informacija,   sistemi   za   podršku   odlučivanju   su
orijentisani   na   vertikalne   informacione   tokove   u   cilju   obezbjeđenja   potpune   integracije

informacija koje se koriste na različitim organizacionim i upravljačkim nivoima. Ovi sistemi
su pogodni za korištenje jer su jezici komunikacije jednostavni, a struktura sistema
obezbjeđuje jednostavan pristup podacima u interaktivnom radu. Na sljedećoj slici prikazan je
tok informacija u informacionim sistemima za podršku odlučivanju.

Slika 1.6.

Tok informacija u IS za podršku odlučivanju

Sistemi za podršku odlučivanju pomažu korisnicima da izraze efikasnost i znanje uz

poseban naglasak na lični stil odlučivanja. Bitno je naglasiti da oni ne predstavljaju
automatizaciju procesa donošenja poslovnih odluka već

sredstvo i alat

koje korisnici mogu

koristiti u procesu odlučivanja. Osnovne komponente sistema za podršku odlučivanju su

baza

modela, baza podataka, generator sistema za podršku odlučivanju i korisnik.

Međutim,

sve kompleksniji uslovi privređivanja, kao i razvoj informacionih tehnologija, doprinose
ubrzanom razvoju ovih sistema. Postojeći sistemi podrške odlučivanju znatno su savremeniji u
odnosu na njihove prethodne generacije, što bitno utiče na promjenu njihove strukture.

Da bi se menadžerima olakšalo donošenje poslovnih odluka danas se primjenjuju razni

informacioni sistemi, programi i alati. S obzirom na hijerarhijske nivoe postoje tri nivoa
informacionih sistema koji odgovaraju nivoima menadžmenta u preduzećima.

Na strateškom

nivou

informacioni sistemi su pretežno sistemi za podršku odlučivanju i sistemi za podršku

vrhovnom rukovodstvu.

Na taktičkom nivou,

odnosno na srednjem nivou menadžmenta

informacioni sistemi služe za menadžersku kontrolu i upravljanje ili za posebnu podršku
odlučivanju u problemskim područjima, odnosno koriste se upravljački informacioni sistemi i
sistemi za podršku odlučivanju uz podršku ekspertnih sistema.

Na operativnom ili najnižem

nivou menadžmenta

koriste se aplikacije upravljačkog informacionog sistema, a na temelju

postojećih sistema za transakcijsku ili elektronsku obradu podataka..

Sistemi za podršku odlučivanju nastali su radi potrebe uklanjanja jednog od glavnih

nedostataka   upravljačkih   informacionih   sistema:   pružanje   podrške   rješavanju   isključivo
svakodnevnih,   rutinskih   i   strukturiranih   problema   odlučivanja.   Osnovni   cilj   sistema   za
podršku odlučivanju nije donošenje odluke umjesto menadžera ili da zamijeni menadžersko
predviđanje već da mu obezbijedi određene informacione alate, odnosno programe koji će mu
omogućiti prikupljanje i stvaranje potrebnih informacija   prilikom poslovnog odlučivanja u
preduzećima, a koje će povećati efikasnost procesa odlučivanja. Iako postoje sličnosti između
upravljačkih   informacionih   sistema   i   sistema   za   podršku   odlučivanju   postoje   i   razlike.
Menadžeri imaju pristup bazama podataka u sistemima za podršku odlučivanju tako da mogu
manipulisati   podacima   i   istraživati   učinak   alternativnih   rješenja   problema   i   preduzimanja
akcija.

Sistemi za podršku odlučivanju su uvijek sačinjeni od sljedeća

tri glavna podsistema

- podsistem podataka i upravljanje podacima,
- podsistem modela i upravljanje modelima,
- komunikacioni ili dijalog podsistem.

Podsistem podataka i upravljanje podacima, uključuje u svoju strukturu bazu podataka

koja sadrži sve relevantne podatke o poslovnim procesima, odnosno domenima analiziranja i
odlučivanja. U savremenim sistemima podrške odlučivanju, konceptualni i logički aspekt ovih
baza ustrojava se na dimenzionalnom modelovanju, a fizička implementacija je relaciona baza
podataka. Ukazujemo da je resurs podataka strukturiran i organizovan kao skladište podataka i
da podacima upravlja sistem za upravljanje bazama podataka. Ovi softverski paketi uključuju
finansijske, statističke, OLAP modele, Data Mining, modele vještačke inteligencije i druge
kvantitativne modele koji obezbjeđuju sistemu analitičku sposobnost rješavanja problema.
Podsistem raspolaže sa odgovarajućim upravljačkim softverom za bazu modela.

Dijalog komponente DSS-a su softver i hardver, koji omogućavaju korisnički interfejs

sa   sistemom   za   podršku   odlučivanju.   Termin   korisnički   interfejs   pokriva   sve   aspekte
komunikacije između korisnika i sistema za podršku odlučivanju.  Proces dijaloga se dijeli u
sljedeća tri dijela: jezik akcije, jezik prezentacije i baza znanja. Jezik akcije upućuje na način
kako korisnik može komunicirati sa računarskim sistemom. Jezik prezentacije jeste ono što
korisnik vidi i čuje putem terminala, printera, plotera, audio outputa i slično. Baza znanja
uključuje informacije koje korisnik mora posjedovati i znati. Podsistem dijaloga upravlja sa
softverom   koji   je   poznat   kao   softver   za   upravljanje   i   generisanje   dijaloga.   Sve   u   svemu
savremeni   sistemi   za   podršku   odlučivanju   daju   veoma   snažnu   podršku   edukovanom
menadžmentu   i   moćna   oruđa   za   izvođenje   složenih   analiza,   danas   sve   više   potrebnom   i
ponovo cijenjenom analitičkom osoblju.

1.4. ANALITIČKI INFORMACIONI SISTEMI

1.4.1. Poslovna inteligencija

Poslovna inteligencija predstavlja proces prikupljanja raspoloživih i značajnih

eksternih podataka i njihovu transformaciju u korisne informacije koje pomažu menadžmentu
kompanije  pri  donošenju  poslovnih  odluka.  Prema  Kalakoti  i  Marcias  Robinson,  poslovna
inteligencija  predstavlja  skup  novih  aplikacija  oblikovanih  tako  da  mogu  organizovati  i
strukturirati podatke o poslovnim transakcijama na način koji omogućava analizu korisnu za
podršku  odlučivanju  i  operativnim  aktivnostima  kompanije.   Inteligencija   proizilazi   iz
potpunog   razumijevanja   informacija,   preduzetih   akcija   i   postojećih   mogućnosti   odnosno
opcija.   Sistem   poslovne   inteligencije   u   savremenom   poslovanju   omogućava
multidimenzionalnu analizu, on line analitičku obradu podataka kao i „

rudarenje“

podataka

(engl.

Data Mining

) kojima se menadžeri kompanije mogu koristiti da bi stekli i doznali

značajne trendove „

skrivene

“ u velikim bazama podataka. Sastavni dijelovi poslovne

inteligencije pored ostalih sačinjavaju Data Warehous, egzekutivni informacioni sistemi,
sistemi podrške odlučivanju, on line analitička obrada podataka i implementacija Balanced
Scorecard (BSC). Među najvažnije ciljeve poslovne inteligencije spada identifikovanje i
anticipacija stvarnih povoljnosti i nepovoljnosti u okruženju. Valjana arhitektura okruženja

poslovnih sistema za podršku odlučivanju treba da uključi trojstvo: Data Warehouse, OLAP i
Data Mining. Vrijednosti poslovne inteligencije treba posmatrati sa stanovišta savremenog
shvatanja upravljanja i odlučivanja. Kompanije koje umeju da upravljaju svojim resursom
podataka, informacijama i znanjem su uspješnije od svoje konkurencije.

Poslovna inteligencija kao nov poslovni koncept sa infrastrukturom za

operacionalizaciju ovog koncepta nalazi apsolutnu primjenu u savremenom poslovanju.
Poslovnu inteligenciju treba posmatrati kao alat za identifikaciju potreba i želja kupaca kao i
prilagođavanje proizvoda i usluga zahtjevima savremenog tržišta. Pored ove funkcije poslovna
inteligencija ima za cilj maksimiziranje dobiti kompanije uz pomoć analitičkih znanja koja bi
bila u skladu sa razvojem informacionih tehnologija. Analiza profila kupaca služi kao osnov
kompleksnijim analizama koje se realizuju za potrebe taktičkog i strateškog odlučivanja u
pogledu poslovne orjentacije kompanije. Segmentacija tržišta u savremenom poslovanju
obavlja se na osnovu ekspertskih znanja i rudarenjem podataka.

Klasični način segmentacije oslanja se na ekspertsko znanje zasnovano na brojnim

SQL upitima koji imaju za cilj da se izvrši ekstrakcija kupaca koji zadovoljavaju postavljene
kriterije. Odlazak kupaca u konkurentsku kompaniju moguće je utvrditi rudarenjem podataka
pri čemu je moguće otkriti zajedničke karakteristike odlazećih kupaca. Unakrsna prodaja
(engl.

Cross Selling

) podrazumijeva prodaju raznih proizvoda i usluga koje postojeći kupci ne

koriste, a kompanije ocjenjuju da su potencijalno ostvarljive. Za ostvarenje ovog cilja u okviru
sistema poslovne inteligencije koristi se: kolaborativno filtriranje (metoda potrošačke korpe),
stabla   odlučivanja   i   klasterizacija.   Osnovu   sistema   poslovne   inteligencije   u   savremenom
poslovanju   čine   skladišta   podataka   i   rudarenje   podataka   iz   kojih   proizilaze   ekstrahovana
pravila. Pri generisanju pravila koriste se i eksterne i interne baze podataka. Pravila se izvode
iz   podataka   na   osnovu   zahtjeva   specijalizovanih   podsistema,   specijalizovanih   aplikacija
namijenjenih strategijskom upravljanju kompanijama.

Svi vidovi savremenog poslovanja predstavljaju izuzetno pogodno područje za

primjenu   poslovne   intelegencije   koja   dolazi   do   punog   izražaja   u   uslovima   razvijenog
elektronskog poslovanja. Novi tipovi analitičkih aplikacija koje izrastaju iz koncepta poslovne
inteligencije snažno prodiru u nova područja elektronskog poslovanja. Poslovna inteligencija
nastaje   generisanjem   korisnih   informacija   iz   operativnih   podataka   i   na   osnovu   toga
razvijanjem   analitičih   aplikacija   koje   predstavljaju   logičan   nastavak   razvitka   koncepta
poslovne inteligencije. Na sljedećoj slici prikazana je organizaciju virtulenog preduzeća u
uslovima globalizacije savremenog poslovanja putem internet mreže. Poslovna inteligencija
priprema teren sistemu upravljanja znanjem KMS (engl.

Knowledge Managment Systems

Analitičke aplikacije u savremenom poslovanju pretvaraju tradicionalne sisteme za podršku
odlučivanju koji funkcionišu po principu pitanja i odgovora u sistem za upravljanje znanjem.
Tradicionalni modeli elektronskog poslovanja zasnivaju se na statičkim informacijama o
transakcijama komitenata. Poslovna inteligencija polazi od toga da treba tražiti primjenu
infrastruktre koja „

osjeća

“ potrebe kupaca i daje odgovore na te potrebe.

1.4.2. Ekspertni sistemi u savremenom poslovanju

Ekspertni sistemi u savremenom poslovanju su programi koji obuhvataju područje

poslovne inteligencije koji rješavaju probleme na nivou eksperata. Eksperti su osobe koje
posjeduju određena znanja, informacije i rijetke činjenice koje im uz iskustvo pomažu da

Baza znanja predstavlja izvor znanja o poslovanju prikupljenom od strane eksperata.

Ona, po pravilu, opisuje relacije i događaje, a povremeno i metode i ideje za rješavanje raznih
poslovnih problema. Ekspertni sistemi su uglavnom realizovani kao vođenje uzorcima (engl.

pattern directed systems

). Mehanizam zaključivanja obezbjeđuje aktivnu upotrebu znanja za

izvođenje zaključaka, koji predstavljaju osnovu za rješenje svakog poslovnog problema.
Kvalitet ekspertnog sistema je funkcija obima i kvaliteta baze znanja. Baza znanja sadrži dva
tipa znanja:

- činjenice koje su javno dostupne i u struci prihvaćene,
- ekspertna pravila zaključivanja i odlučivanja koja karakterišu stepen ekspertnosti.

Mehanizam zaključivanja najvažniji je dio ekspertnih sistema koji u principu kroz svoj

interpreter sadrži elemente misaone aktivnosti eksperata. On je u stvari modul ekspertnog
sistema koji implementira algoritme za rješavanje problema. Da bi se izgradila baza znanja
potrebno je prvo ekstrahovati ekspertno znanje. S obzirom na baze znanja u savremenom
poslovanju naročito je pogodna upotreba kvalitativnog modela. Prednosti ekspertnih sistema u
kompanijama ogleda se u mogućnosti izdvajanja i korištenja znanja. Znanje vrhunskih
stručnjaka postaje pristupačno zaposlenim u kompanijama. Ekspertni sistemi se danas
primjenjuju u savremenom poslovanju i služe kao najkompletniji lični i poslovni savjetnici.
Ekspertni sistemi u kompanijama omogućavaju pristup svim novostima, prikazuju grafički
mjesečni ili godišnji plan i rezultate poslovanja, slične grafikone za konkurentske kompanije,
odnos cijene dionica i zarada i slično.

Sve navedene operacije, ekspertni sistemi izvode za samo nekoliko sekundi s ciljem da

se ustanove najbolji postupci. Ekspetni sistemi uglavnom su usmjereni na efikasnu
manipulaciju bazama znanja, dok sistemi za podršku odlučivanju sadrže podatke koji su
pothranjeni u velikim bazama podataka. Osnovna osobina ekspertnih sistema je sposobnost
zaključivanja koja ne postoji kod sistema za podršku odlučivanju, koji se temelje na korišćenju
proceduralnih algoritama. Ekspertni sistemi pružaju mogućnost donošenja odluka koje mogu
nadmašiti spoznajne mogućnosti savremenih menadžera. Iz svega navedenog može se uočiti
da su ekspertni sistemi razvijeni kao posebna kategorija softvera usmjerenog prema rješavanju
specifičnih problema iz oblasti odlučivanja.

Osnovu ekspertnih sistema predstavlja primjena poslovne inteligencije u oblasti

savremenog   poslovanja.   U   ekspertnim   sistemima   primjenjuju   se   programi   koji   se   koriste
znanjima   radi   simuliranja   ponašanja   eksperata.   Kao   rezultat   ekspertnih   sistema   je
dijagnostifikovanje problema, preporuka, alternativa i rješenja, obrazloženje dijagnoza kao i
dodavanje   bazi   znanja   novih   elemenata   do   kojih   se   došlo   u   toku   rješavanja   određenih
poslovnih problema. U kompanijama je zadatak sistema za podršku odlučivanju da pomeže
menadžerima da donose odluke šireg djelokruga dok ekspertni sistemi  pomažu menadžerima
da se opredijeli za donošenje konkretnih odluka. Osnovne osobine svakog ekspertnog sistema
su :

- ekspertni sisitem ima znanje eksperata o nekom problemu,
- ekspertni sistem može da vodi konsultacije kao ekspert,
- ekspertni sistem može davati odgovore na pitanja kako i zašto izvodi svoje zaključke,
- ekspertni sistem može uspješno rješavati nestruktuirane probleme,
- ekspertni sisitemi mogu da zamijene eksperte.

Najkompleksniji proces u razvoju ekspertnih sistema je prikupljanje znanja, njihovo

strukturisanje i organizacija u bazi znanja. Ova kompleksnost se pojačava ako se baza znanja
nadograđuje   aktuelnim   podacima   sa   tržišta   kapitala   i   ako   se   u   ekspertni   sistem   uključi
klasterovanje, stabla odlučivanja i druge metode. Primjenom ekspertnog sistema kompanija
lakše savladava promjene u poslovnom okruženju i bezbjednije se nosi sa konkurencijom.
Ekspertni   sistemi   su   se   pojavili   tokom   osamdesetih   godina   prošlog   vijeka   u   oblasti
investicionog konsaltinga. Ovi sistemi zasnivali su se na poznatom skupu pravila koji su se
razvijali za konkretne ekspertne sisteme i podršci putem eksperata na nivou operativnih i u
manjoj   mjeri   taktičkih   odluka.   Primjena   ekspertnih   sistema   za   investicione   savjete   daje
odgovore koji sadrže :

- novčanu dimenziju investicije,
- nivo rizika investicije,
- brzinu povrata uloženih sredstava,
- vremenski okvir investicionog ciklusa.

Ekspertni sistemi se po pravilu izgrađuju modularno što znači da je jedan ekspertni

modul povezan sa drugim ekspertnim modulima. Model ekspertnog sistema za investicione
savjete sadrži sljedeće module :

- status komitenta u pogledu investicionih mjera, alternativnih investicionih
mogućnosti, performansi komitentaa, različite mogućnosti izbora koji se nudi
komitentu u vezi njegovog interesovanja i rizika budućeg ulaganja,
- informacije o statusu i performansama neke kompanije u određenom vremenskom
periodu,
- opravdanost plasmana na osnovu tržišnih uslova i portfolija komitenta.

Ekspertni sistem može biti u funkciji investicionog savjetnika ukoliko generiše

upotrebljive informacije o pojedinim proizvodima koje se dobijaju uz pomoć kalkulativnog
modela i prezentovanjem investicionog plana za individualnog korisnika. Prilikom razvoja
ekspertnog sistema ključna pretpostavka za što povoljniji uspjeh je broj pravila koja se
uzimaju u obzir. Oblici ekspertnih sistema za investicione savjete mogu biti različiti, a
posebno je popularan konsultativni sistem za godišnju rentu. Na kraju treba istaći da se glavna
područja ineresovanja komitenata na tržištu svode na oblike i načine ostvarivanja profita, kao i
rizike koji mogu biti prihvatljivi. Ekspertni sistemi treba da asistiraju komitentu prilikom
izbora glavnog područja interesovanja, visine profita, te izbora ponuđenih prioriteta.

1.4.3. Data Warehouse – proizvod, podaci i arhitektura

Skladište podataka - DW (engl. Data Warehouse) označava savremenu informacionu

arhitekturu   koja   objedinjava   sve   postojeće   tipove   informacionih   sistema.   Kelyy   Data
Warehouse definiše kao jedinstveno integrisano skladište podataka, koje je arhitekturalni okvir
i transtrukturalna osnova razvoja informatičkih softverskih aplikacija  i organizacija uopšte, a
posebno ovih nivoa. Suština skladišta podataka predstavlja integracija podataka u bazama i
njihova kvalitetna metamorfoza u informacije putem ekstrakcije, kombinacije i konverzije za
potrebe   odlučivanja.   Za   skladište   podataka   se   može   reći   da   predstavlja   bazu   podataka
dizajniranu za potrebe podrške odlučivanju uz optimizaciju vremena upita. Data Warehouse ili

logičkih veza, nazvanih entitetima i atributima. Elementi koji određuju šemu skladišta
podataka su model izvora podataka i potreba krajnjih korisnika. Koncept skladišta podataka
zasniva se na integraciji podataka u baze podataka koje imaju sljedeća obilježja:

- predmetnu usmjerenost,
- sadržajnu nepromjenljivost,
- integrisanost i
- vremensku određenost.

Skladište podataka mora zadovoljiti brojne zahtjeve među kojima se posebno ističu :

- skladište podataka sadrži velike količine detaljnjih podataka,
- skladište podataka treba kontinuirano ažurirati sa svim poslovnim, marketinškim i
izvršnim transakcijama,
- skladište podataka mora biti orjentisano prema korisnicima koji su sve više upućeni
na informacije u savremenom poslovanju,
- skladište podataka treba organizovati za svrhu univerzalnog korišćenja po
mogućnosti i za nepredvidive slučajeve,
- skladište podataka treba uvijek biti na raspolaganju korisinicima što predstavlja
imperativ elektronskog poslovanja,
- proširivost skladišta podataka je jedan od karakteristika njegove upotrebljivosti,
- potrebno je preduzeti posebne mjere zaštite integriteta i tajnosti podataka koji se
nalaze u skladištu, kao i privatnosti komitenta.

U informacionim sistemima kompanija osnovne funkcije skladišta podataka su:

- skladište podataka je glavni oslonac pri donošenju strateških poslovnih odluka,
- skladište podataka treba da omogući integrisane i prema funkcionalnim područjima
orjentisane informacije,
- podaci u skladištu podataka treba da zadovolje vremenski aspekt posmatranja i u
skladu sa tim mogućnost prikazivanja informacija vezanih za vremensku
komponentu,
- skladište podatka je kolekcija DM (engl.

Data Mart

), koji predstavljaju logičke

podskupove skladišta podataka,
- funkcija stabilnosti skladišta podataka prizilazi iz neizvjesnosti podataka u zavisnosti
od promjena u operativnim procesima kompanija.

Skladište podataka, odnosno Data Warehouse označava savremenu informacionu

arhitekturu koja objedinjava skoro sve postojeće tajne informacionog sistema. Operativni
informacioni sistemi prikupljaju podatke za pojedine operativne funkcije. Za donošenje odluka
od strane menadžmenta ovakav tip informacije nije odgovarajući i zahtijeva određenu
informaciju. Skladišta podataka se razlikuju od ostalih informacionih sistema po statusu i
karakteru podataka. Analitička obrda podataka OLTP (engl.

On Line Transaction Processing

)

i skladište podataka imaju suštinski različite potrebe, korisnike, upravljanje, strukturu i zapise.
U sistemu analitičke obrade podaci se obrađuju neposredno po nastanku transakcije i zbog
toga se ovi sistemi često nazivaju operativni sistemi i sistemi tradicionalne obrade. Kod ovih
sistema prisutna su najmanje dva problema:

- prilikom korišćenja složenih struktura podataka velikih baza podataka, standardni
SQL upiti su se pokazali neefikasnim,
- kada je u pitanju veći broj SQL upita od strane korisnika i prenos podataka preko
mreže dolazi do obaranja performansi cjelokupnog sistema usljed opterećenja mreže i
servera baze podataka.

Što se tiče aplikacija one se mogu podijeliti na dvije osnovne grupe:

- biznis aplikacije koje su vezane za operativno izvršavanje posla,
- aplikacije o biznisu, orjentisane na interpretaciju poslovnih događaja i na određivanje
budućih akcija.

Najvažinji segmenti baza podataka za korisnika je Data Mart (DM), koji predstavlja

logički podskup Data Warehouse dizajniran za odgovore na specifična pitanja i upotrebu od
strane određenih korisnika. Skup tehnika koje se koriste u postupku dizajniranja skladišta
podataka naziva se dimenzionalno modelovanje. Dimenzionalno modelovanje se koristi
logikom relacionog modela uz određena ograničenja. Ovaj model se sastoji od tabele fakata i
određenog broja manjih dimenzionih tabela. Proces oblikovanja dimenzionalne baze podataka
sastoji se od devet faza u toku kojih se vrši stalno preispitivanje kvaliteta i jednostavnosti
skladišta podataka sa stanovišta zadovoljenja potreba korisnika. Prve četiri faze spadaju u
logički dizajn, a preostale faze u fizički dizajn baza podataka. Data Warehouse obuhvata
sljedeće faze:

- projektovanje,
- utvrđivanje korisničkih zahtjeva,
- oblikovavnje podataka u skladištu,
- utvrđivanje arhitekture skladišta podataka,
- implementacija skladišta poadataka.

Projektovanje skladišta podataka obuhvata sljedeće faze:

- definisanje projekta,
- planiranje projekta,
- upravljanje projektom.

Definisanje projekta započinje odlukom menadžmenta za rad na Data Warehouse

projektu i definisanje obima projekta. Planiranje projekta započinje oblikovanjem projektonog
tima.   Za   razvijanje   plana   projekta   od   posebne   važnosti   su   integrisanost   i   detaljnost.
Upravljanje projektom obezbjeđuje se kontinuiranim praćenjem odvijanja aktivnosti životnog
ciklusa u izgradnji skladišta podataka. Utvrđivanje korisničkih zahtjeva presudno utiče na
uspješnost Data Warehouse. Dizajneri, kao drugi važan kadrovski profil za realizaciju ovog
skladišta   moraju   razumjeti   zahtjeve   korisnika   koje   treba   transformisati   u   stavke   dizajna.
Zahtjevi   korisnika   moraju   naći   svoj   odraz   na   tehnologiju,   podatke   i   aplikacije   krajnjih
korisnika. Oblikovanje podataka odnosi se na:

- logički dizajn,
- fizički dizajn i
- dizajn i razvoj priređivanja podataka.

Agregiranje je aktivnost koja pripada tehničkom dizajnu koji je zainteresovan za

veličinu baza podataka i performansi rada. Aplikacije krajnjih korisnika mogu postojati u
posebnom   obliku   koje   pored   čitanja   zahtijevaju   i   upisavanje   u   baze   podataka   kao   što   su
planiranje,   predviđanje   i   modeliranje   koje   korisnici   vrše   upisom   u   skladište   podataka.
Konceptualna struktura Data Warehose polazi od obima poslovnih aktivnosti i na osnovu toga
utvrđuju se informacioni zahtjevi korisnika i procesi odnosno cjeline poslovanja. Informacioni
zahtjevi   korisnika   imaju   uticaja   na   sve   segmente   skladišta   podataka.   Zahtjevi   korisnika
diktiraju   koji   podaci   trebaju   da   budu   dostupni   u   skladištu,   način   organizacije   i   dinamiku
ažuriranja. Rudarenje podataka, odnosno Data Marts modeli se odnose na određene poslovne
cjeline koje slijede iz funkcija i zadataka kompanija.

1.4.4. On Line Analitycal Procesing (OLAP)

Sa stanovišta informatičke infrastrukture sistem poslovne inteligencije započinje sa

izgradnjom skladišta podataka kao jednom centralnom bazom podataka, u koju se slivaju svi
podaci nastali u kompaniji ili podaci nabavljeni izvan kompanije. Danas postoji čitav niz
mogućnosti koje su na raspolaganju za eksploataciju i vizualizaciju podataka. Osnovni način
je automatsko kreiranje i distribucija izvještaja na svim nivoima odlučivanja, a najrašireniji
način za sada predstavljaju multidimenzionalne analize ili model OLAP (engl.

On Line

Analitycal Processing

) odnosno analitička obrada podataka. Analitička obrada podataka

podrazumijeva kategoriju aplikacija i tehnologije namijenjene za prikupljanje, upravljanje,
obradu i prezentaciju multidimenzionalnih podataka namijenjenih analizama za potrebe
upravljanja. Sam model OLAP alata zasniva se na sistemu multidimenzionalne analize pri
čemu se podaci mogu istovremeno posmatrati kroz veći broj dimenzija. Karakteristika ovih
alata je velika brzina rada što omogućava njegovim korisnicima, najčešće stručnjacima i
menadžerima postavljanje upita i dobijanje odgovora u najkraćem mogućem vremenu.

Sljedeća karakteristika OLAP alata je sposobnost analiziranja velikog broja dimenzija,

pri čemu se u praksi taj broj kvalitetnih OLAP alata i u zahtjevnim analizama kreće na desetak
dimenzija. OLAP označava vrstu softvera za analizu podataka u hijerarhijskom pristupu. U
relacionim bazama podataka normalizovani podaci se nalaze u diskretnim tabelama, a takva
struktura   je   podesnija   za   transakcione   baze   podataka   nego   za   analitičke   baze   podataka.
Analitička   obrada   podataka   realizuje   se   putem   OLAP   alata   koji   se   koriste   prilikom
postavljanja   upita   i   dobijanja   odgovara   u   brojčanom   ili   tekstualnom   obliku   iz   skladišta
podataka. Krajem 2002 godine ostvaren je promet na tržištu OLAP alata u iznosu od cca 3,5
milijardi   dolara.   Ovi   alati   mogu   pokriti   kompletan   hijerarhijski   lanac   što   čini   osnovu
donošenja   poslovnih   odluka   koji   započinje   podacima,   nastavlja   se   odlukama   i   završava
poslovnom   inteligencijom.   Prilikom   korišćenja   OLAP   alati   se   nalaze   na   OLAP   serveru   i
smješteni su između korisnika i skladišta podataka koji su on line povezani. U osnovi OLAP-a
je konceptualni model podataka koji se zasniva na pojmovima činjenica, dimenzija, hijerarhija
i drugim,  a  označen  je izrazom  „multidimenzionalni“  model  podataka.  Osnovne strukture
OLAP alata odnose se na dimenzije podataka i hijerarhiju podataka.

Dimenzioni modeli podataka, baziraju se na pojmovnom shvatanju dimenzije koja

označava pripadnost entitetu na koga se podaci odnose, određenoj kategoriji, klasi ili grupi.
Svi članovi neke dimenzije kao što su proizvodi i usluge ili komitenti prema njihovom
obilježju mogu se svrstati u neki skup. Podaci strukturirani po dimenziji mogu biti predmet
dimenzione analize. Ukoliko je potrebno analizirati obim izvršenih usluga na nekom

poslovnom   području     potrebno   je   imati   u   vidu   tri   dimenzije:   proizvod   odnosno   uslugu,
komitente i vrijeme. Ovakvi zahtjevi mogu se na figurativan način prikazati kockom kao
trodimenzionalnom geometrijskim tijelom. Međutim, moguće je uključiti i nove dimenzije u
procesu   analize   pa   na   taj   način   dobijamo   višedimenzione   modele.   Dimenziona   analiza
podataka   koristi   se   metodama   raslojavanja   i   presijecanja,   jer   se   višedimenzioni   skupovi
podataka   mogu   analizirati   horizontalno   (

raslojavanjem

) i vertikalno (

presijecanjem

Višedimenzioni model obima izvršenih usluga na određenom području podatke može
raslojavati prema proizvodima i uslugama, a zatim presijecati po komitentima ili grupama
komitenata prema vremenskim intervalimai slično.

Savremeni OLAP alati nude brze i lako razumljive grafičke prikaze ovih operacija koji

odnose među podacima prikazuju kockama ili zvjezdastim dijagramom. Dalje pogodnosti za
korisnike proizilaze iz višedimenzione strukture OLAP sistema koji omogućavaju rotaciju ili
pivotiranje dimenzija. OLAP kocka se može rotirati oko neke od tri ose tako da ono što su
ranije bili redovi sada postaju kolone kocke. OLAP kocka je n-dimenziona struktura u kojoj se
čuvaju i održavaju diskretne vrijednosti članova dimenzija. Ovi sistemi omogućavaju
organizovanje podataka u hijerarhijske strukture s ciljem agregiranja detaljnih podataka u više
nivoe aplikacije. Hijerarhijska organizacija pojedinih dimenzija omogućava analizu od vrha
hijerarhije i spuštanje prema nižim nivoima podataka, kako bi se pronašli relevantni uzroci ili
pak anomalije. Ovaj postupak se u stručnoj terminologiji naziva bušenje, svrdlanje (engl.

drill

down

). OLAP alati pružaju sljedeće mogućnosti:

- OLAP sistem je u mogućnosti da generiše odgovor na pitanje u realnom vremenu,
- izvještaji se mogu dobiti na bazi traženih parametara, a mogu se prikazati i grafički
primjenom funkcije rotacije (

pivotiranja

- menadžeri i svi ostali korisnici mogu lako i brzo shvatiti postupak analize.

OLAP softver omogućava korisniku da brzo analizira podatke sumirane u

multidimenzionalnim pogledima i hijerarhijama. Smatra se da su neka od osnovnih svojstava
OLAP sistema to što se koriste multidimenzionalnim modelom podataka, što omogućava
kompleksnije analitičke i ad hoc upite, kao i to što postavljene zadatke obavljaju veoma brzo.
OLAP sistemi utemeljeni su upravo na multidimenzionalnim pogledima na podatke, posjeduju
sposobnost da „

svrdlaju

“ kroz podatke i omogućavaju analitičarima da sa raznih stanovišta

gledaju podatke u bazi. Savremena struktura OLAP sistema prezentovana je na sljedećoj slici.

Slika 1.8.

Struktura OLAP sitema

1.4.5. Data Mining

Sintagma rudarenje podataka objedinjava skup metoda i postupaka s ciljem otkrivanja

zakonitosti u masi podataka. Podaci u kompanijama mogu biti organizovani u bazama
podataka, tekstualni podaci, nestruktuirani podaci i podaci dobijeni preko web-a ili podaci
sistematizovani u vremenske serije. Rudarenje podataka je automatizovan analitički proces
namijenjen otkrivanju, vrednovanju i korištenju značajnih „

skrivenih

“ informacija u velikim

skupovima   podataka.   Rudarenje   podataka   je   efikasnije   ukoliko   je   podržano   skladištem
podataka. Sadržaj   skladišta podataka može biti nedovoljan pa se često pristupa izvornim
podacima,   odnosno   matičnim   i   transakcionim   bazama   podataka.   U   principu   rudarenje
podataka   primjenljivo   je   u   svim   područjima   koja   raspolažu   velikim   obimom   podataka   u
kojima se žele otkriti određene zakonitosti. Čišćenje i pretprocesiranje podataka je neizbježan
proces   u   metodi   otkrivanja   znanja.   Osnovni   tehnološki   razlozi   koji   podstiču   razvoj   Data
Mininga su:

- brzina analize, pretraživanja i pothrane podataka,
- napredak računarske tehnologije,
- brz pristup velikoj količini nepovezanih podataka,
- sposobnost intenzivne primjene statističkih metoda.

Rudarenje podataka može se posmatrati kao skup raznih analitičkih tehnika kojima se

analiziraju   velike   količine   podataka   prikupljenih   iz   raznih   izvora.   Primjenom   rudarenja
podataka,   stvara   se   referentni   centar   integrisanih   podataka   o   kupcima   čime   se   otvaraju
mogućnosti ciljnog pristupa pojedinim kupcima. Rudarenje podataka je korisno uvijek kada
smo   suočeni   sa   velikom   količinom   podataka   iz   kojih   možemo   izvući   određene   vrijedne
zaključke. Postoji pravilo da je nešto vrijedno naučiti, ako pronađeno znanje vrijedi više nego
što smo utrošili na njegovo otkrivanje. Znanje može biti vrijedno ako se može povećati dobit
smanjenjem troškova, povećati dobit povećanjem prihoda ili povećati vrijednost vlasništva
podizanjem nivoa vjerovanja u buduću dobit (npr.

dionice

). Rudarenje podataka se koristi u

upravljanju troškovima i prihodima radi povećanja dobiti. Sistemi podrške odlučivanju
korisnici primjenjuju za potpunije donošenje odluka. Za potrebe podrške odlučivanju mogu se
koristiti relacione i dimenzionalne baze podataka.

Relacione baze podataka su transakcijske baze podataka u kojima se evidentiraju sve

poslovne promjene. Dimenzione baze podataka predstavljaju osnovu Data Warehouse sistema
u   svakoj   kompaniji.   Skladište   podataka   objedinjuje   podatke   svih   transakcionih   nivoa
kompanije, tako da ono predstavlja veliki izvor podataka sistemu za podršku odlučivanju. U
prošlom periodu skladište podataka služilo je samo za izvještavanje, međutim sada je fokus na
rudarenju   podataka.   Kod   primjene   rudarenja   podataka,   možda   su   najzanimljiviji   analitički
postupci   pri   kreiranju   skupa   vrijednosnih   papira   različite   rizičnosti.   Primjer   rudarenja
podataka  može biti  filtriranje  raznih  oblika vrijednosnih  papira  radi  kreiranja  portfelja  uz
pomoć   neuronskih   mreža.   Modelom   neuronske   mreže   može   se   izvršiti   procjena   najboljih
vrijednosnih papira. Na taj način odvaja se manja količina najvrednijih dionica, između velike
količine   naizgled   jednako   rizičnih   dionica   za   ulaganje.   Da   bi   rudarenje   podataka   dalo
očekivane   efekte,   potrebno   je   pristupiti   čišćenju   i   pretprocesuiranju   podataka   u   skladištu
podataka. Prilikom čišćenja i pretprocesuiranja podataka postupak je sljedeći:

- metodološki postupci i pretprocesuiranje podataka,
- analiza relevantnosti atributa,
- vizuelizacija podataka i
- raspoloživi alati za čišćenje i pretprocesuiranje podataka.

Za uspješno rudarenje podataka od posebne važnosti su kvalitetni podaci. Praktična

iskustva   govore   da   analitičar   u   IT   sektorima   provedu   80%   vremena   u   čišćenju   i
pretprocesuiranju podataka, a samo 20% vremena na primjenu metoda rudarenja. U postupku
rudarenja   podataka   od   čišćenja,   preko   pretprocesuiranja     i   rudarenja   podataka   koristi   se
neizostavno   metodologija   vizuelizacije   (

upoznavanja)

podataka. Analiza relevantnosti

atributa, provodi se nakon faze pretprocesuiranja podataka, s ciljem da se preispitaju izabrani
atributi koji opisuju predmet analize sa stanovišta relevantnosti atributa. Vizuelizacija
podataka je sredstvo pomoću koga se na brz i lak način možemo „

upoznati

“ sa podacima.

Osnova rudarenja podataka je u pretprocesuiranju podataka, izboru modela odgovarajućeg
rješenja zasnovanog na sofisticiranom pristupu koji podrazumijeva primjenu odgovarajućih
metoda rudarenja podataka i na kraju realnoj interpretaciji rezultata. Data Mining je proces
odabiranja, eksploatacije i modelovanja velikih količina podataka radi otkrivanja prethodno
nepoznatih složajeva uz unapređivanje poslovanja. U vezi sa rudarenjem podataka razlikuju se
sljedeće klase aktivnosti:

- pretraživanje baza podataka radi nalaženja skrivenih složajeva, obrazaca bez
prethodne predpostavke o ovim složajevima,
- predikativno modeliranje koje podrazumijeva korišćenje otkrivenih složajeva u cilju
predviđanja i
- primjenu složajeva do kojih se došlo u cilju otkrivanja anomalija, odstupanja ili
neupotrebljivih elemenata podataka u odnosu na postavljene norme.

Namjena rudarenja podataka može se podijeliti na sljedeće:

- Klasterovanje je način rudarenja podataka i bez plana korisnika koji se oslanja na alat
u pogledu pronalaženja značajne strukture podataka. Za klasterovanje se koristi
statistika, memorijsko rezonovanje, neuronske mreže i stabla odlučivanja.
- Klasifikovanje podrazumijeva svrstavanje date pojave entiteta u određenu
klasifikaciju, a posebno je primjenljivo u Data Warehouse okruženju.
- Procjenjivanje i predviđanje imaju za rezultat numerički izraz. Za ove kategorije

najčešće se koriste tehnike standardne statistike i neuronske mreže.

Grupisanje po srodnosti predstavlja posebnu vrstu klasterovanja koja identifikuje

događaje i transakcije koje se događaju simultano. Za ovu kategoriju koriste se tehnike
standardne statistike, memorijskog rezonovanja i analize veza. S tim u vezi neophodno je
napomenuti neke od tehnika koje se koriste u procesu rudarenja podataka kao što su:

Nuronske mreže

. Neuronska mreža je model koji se sastoji od mnoštva prostih

procesora povezanih adaptivnim ponderima. To je nelinearni dinamički sistem „

neurona

“ koji

preobražava ulazne vrijednosti (

inpute

) u ishode (

outpute

). Osnovne funkcije neuronske mreže

su klasifikacija, klasterizacija, asocijativna memorija, modelovanje i predviđanje na osnovu
vremenske serije. Proces pronalaženja informacija posredstvom neuronske mreže odvija se u
tri faze: priprema podataka, otkrivanje informacija posredstvom algoritma pronalaženja

Tehnika najbližeg susjeda

. Veoma jednostavna i snažna tehnika prepoznavanja

složajeva u velikim skupovima podataka označena izrazom „

tehnika najbližeg susjeda

“.

Osnovni vidovi ovog metoda su rezonavanje zasnovano na memoriji, rezonovanje zasnovano
na slučaju i rezonovanje zasnovano na analogiji.

Za izbor odgovarajuće metode treba slijediti preporuke koje se odnose na primjenu

više metoda u postupku analize, razviti njihovu primjenu na uzorku za treniranje, a potom
provjeriti njihovu efikasnost na uzorku za testiranje. Dinamičan razvoj internet tehnologija
dovodi do permanentnog uvećavanja informacija na web sajtu. Web sadrži integrisane zapise
tekstualnog, zvučnog i filmskog karaktera kao i zapise sadržaja slike što usložnjava
problematiku rudarenja web-a. Rudarenje tekstualnih sadržaja web stranica može se vršiti
metodama koje se koriste u rudarenju teksta. Najčešće korišten metod pretraživanja teksta je
putem ključnih riječi pri čemu se striktno traže samo ključne riječi. Metode rudarenja teksta
mogu se efikasno primjenjivati kod rudarenja tekstualnih sadržaja na web-u ili traženja web
stranica sličnog sadržaja. U vezi sa primjenom metoda rudarenja web-a razmotrićemo sljedeća
područja :

- mogućnost ocjenjivanja koristi i efikasnosti web stranica za korisnika,
- praćenje ponašanja posjetilaca web-a,
- utvrđivanje razloga posjete web stranici,
- utvrđivanje profila posjetilaca web stranici.

Ocjenjivanje koristi i efikasnosti web-a, vrši se na osnovu evidencione datoteke (web

log datoteke) u kojoj se evidentiraju sve stranice i vrijeme provedeno na stranici. Analizom
ove datoteke može se doći do korisnih informacija o efikasnosti navigacije web-a. Praćenje
ponašanja posjetilaca web-a može da se odvija u pravcu ispitivanja po kojim modelima se
ponašaju posjetioci web-a, te u smislu predviđanja ponašanja posjetilaca web-a. Model
ponašanja posjetilaca web-a može se razmatrati na bazi evidencione, odnosno web log
datoteke. Sve što se više raspolaže ličnim informacijama o posjetiocima web-a moguće je
pripremiti temeljnije analize sličnosti klijenata i svrstavanje u određene modele ponašanja.

Predviđanje ponašanja posjetilaca web-a može se vršiti na bazi informacija dobijenih

rudarenjem web-a. Na kraju analize predviđanja posjetilaca treba ukazati na opravdane
sugestije koje se mogu dati posjetiocima web-a s obzirom na procjenu sklonosti. Utvrđivanje
razloga posjete web sajtu postaje prioritetan zadatak u rudarenju web-a za vlasnike te stranice
kako bi se mogao donijeti zaključak da li posjetioci pripadaju ciljnoj grupi kojoj se vlasnik
obraća. Za utvrđivanje profila posjetilaca web-u koriste se tradicionalni elementi rudarenja
podataka uz uvažavanje specifičnih elemenata koji proizilaze iz strukture web-a i interneta.
Rudarenje putem web sajtova ima izuzetno važnu ulogu u sticanju konkurentske prednosti na
tržištu kapitala kao i povećanje efikasnosti poslovanja svake kompanije. Rezultati procesa
rudarenja podataka interpretiraju se u formi izvještaja ili se pak pothranjuju u skladište znanja.

PITANJA ZA PROVJERU ZNANJA:

1. Navedite osnovne podsisteme u okviru poslovnog sistema preduzeća?
2. Navedite osnovne karakteristike informacionog sistema preduzeća?
3. Osnovni pristupi izgradnji informacionog sistema?
4. Nabrojte osnovne aktivnosti informacionog sistema?
5. Koje su osnovne funkcije poslovnog informacionog sistema?
6. Koji podsistemi čine strukturu informacionog sistema preduzeća?
7. Vrste informacionih sistema prema nivou odlučivanja?
8. Vrste informacionih sistema prema procesu obrade podataka?
9. Vrste informacionih sistema prema stepenu automatizacije?
10. Osnovni podsistemi informacionog sistema za podršku odlučivanju?
11. Šta obuhvata sistem poslovne inteligencije?
12. Nabrojte osnovne module ekspertnih sistema?
13. Koje su osnovne komponente ekspertnih sistema?
14. Nabrojte osnovne osobine ekspertnih sistema?
15. Šta sadrže odgovori ekspertnog sistema za investicione savjete?
16. Koja su obilježja koncepta skladišta podataka?
17. Navedite osnovne faze izgradnje skladišta podataka?
18. Koji se programski alati koriste prilikom punjenja skladišta podataka?
19. Objasnite pojam OLAP-a?
20. Koje mogućnosti pružaju OLAP alati?
21. Koji razlozi bitno utiču na razvoj rudarenja podataka?
22. Navedite osnovne tehnike koje se koriste u procesu rudarenja podataka?
23. Navedite osnovna područja rudarenja Web-a?

2. RAZVOJ INFORMACIONIH SISTEMA

2.1. UVOD

Osnovnu ideju svakog menadžmenta predstavlja potpuna usklađenost potreba

poslovnog sistema sa mogućnostima informacionog sistema. Zadatak informacionog sistema
je da menadžmentu preduzeća pruži podršku u donošenju poslovnih odluka pomoću kojih se
obezbjeđuje efektivno i efikasno poslovanje. Pri tome se pod efektivnošću podrazumijeva
stepen ostvarenja ciljeva

(doing the "right" thing)

a pod efikasnošću podrazumijeva

racionalno korištenje ulaznih resursa u ostvarivanju outputa preduzeća

(doing the "thing"

right)

. Uticaj informacionih tehnologija na menadžment može biti posredan, jer se primjenom

informacionih tehnologija stvara pozitivna klima i kultura, povećava transparentnost poslovnih
procesa, ostvaruju preduslovi za pozitivne organizacione promjene i reinženjering poslovanja,
povećava se opšti nivo znanja zaposlenih kao i potreba za integracijom sa okruženjem.

Razvoj informacionih sistema zasniva se na standardizaciji u primjeni informacionih

tehnologija.   Standardizacija   u   informacionim   tehnologijama   predstavlja   ključni  faktor   koji
treba   da   doprinese   većoj   primjenljivosti   informacionih   tehnologija   i   realizaciji   globalnog
informacionog   društva.   Uzimajući   u   obzir   značaj   standardizacije,   formirane   su   razne
međunarodne   organizacije   za   standardizaciju   koje   ujednačavaju   i   propisuju   određene
standarde

Da bi nove tehnologije doprinijele

optimalnom razvoju poslovanja preduzeća

potrebno je da:

- uvođenje informacionih tehnologija odgovara domaćim i svjetskim standardima,
- uvođenje informacionih tehnologija bude sinhronizovano i koordinirano s poslovnim
okruženjem i drugim organizacijama i sistemima,
- uvođenje jedne tehnologije mora biti koordinirano i u odgovarajućoj mjeri
sinhronizovano sa uvođenjem srodnih tehnologija.

2.2. ŽIVOTNI CIKLUS INFORMACIONOG SISTEMA

Ako se pođe od činjenice da manadžment predstavlja sveobuhvatan sistem upravljanja

preduzećem kao integralnim dijelom ekonomske nauke i prakse od posebnog značaja za razvoj
preduzeća,   dolazi   se   do   saznanja   o   veoma   složenoj   upravljačkoj   strukturi,   a   time   i   do
kompleksnih   informacionih   sistema   u   njenoj   funkciji.   Polaznu   osnovu   istraživanja
informacionih potreba su ciljne funkcije poslovnog sistema, odnosno upravljanje i odlučivanje
zasnovano na informacijama. Strukturiranost procesa donošenja poslovnih odluka jedan je od
najvažnijih   kriterija, koji ne samo da opredjeljuje karakteristike informatičkih zahtjeva već
određuje i mogućnost definisanja informacija za pojedine nivoe upravljanja. Tradicionalni
metod koji primjenjuju preduzeća u razvoju informacionih sistema predstavlja

životni ciklus

razvoja informacionog sistema.

Ovaj pristup razvoju informacionih sistema koristi se

analogijom živih organizama, polazeći od toga da informacioni sistemi nastaju, razvijaju se,
sazrijevaju i nestaju. Životni ciklus, kao metodološki pristup razvoju informacionog sistema,

uključuje sljedeće faze

doing the "right" thing

- "uvijek uradi pravu stvar"

doing the "thing" right

- "radi na pravi način"

- planiranje razvoja sistema,
- analiza sistema,
- projektovanje sistema,
- izrada programa,
- testiranje sistema,
- implementacija sistema,
- puštanje u rad,
- održavanje sistema.

Slika 2.1.

Životni ciklus informacionog sistema

Planiranje i istraživanje razvoja informacionih sistema

obuhvata izbor i

određivanje ciljeva, strategija, politika, programa, projekata i akcija za njihovu realizaciju. Za
sagledavanje potrebnih baza podataka i informacionih resursa potrebno je da se informacionim
strategijskim planiranjem sagleda perspektiva preduzeća, odnosno da se istakne strategijska
vizija preduzeća kao cjeline. Organizacionu i topološku strukturu preduzeća čini odnos između
funkcija, procesa, poslovnih cjelina i organizacionih jedinica raspoređenih na razne lokacije.
Organizacionu strukturu moguće je predstaviti modelom organizacione strukture kojim se
utvrđuje dekompozicija poslovnog sistema i njegovih dijelova prema logičkom principu
pripadnosti.

Organizacione funkcije predstavljaju osnovu za utvrđivanje informatičkih potreba i

razvoj informacionog sistema. Kao što je funkcija logička cjelina grupe aktivnosti
organizovanih u cilju ostvarivanja misije i ciljeva preduzeća, tako su i

poslovni procesi

skupovi   logički   povezanih   aktivnosti   s   ciljem   da   proizvedu   određeni   output.   Utvrđivanje
koncepta   arhitekture   informacionog   sistema   ukazuje   na   poslovne   podsisteme   i   njihove
međusobne   veze,   uz   formiranje   integralnog   informacionog   sistema.   Analiza   sistema
predstavlja validaciju ciljeva, utvrđivanje teškoća u funkcionisanju postojećeg informacionog

Planiranje razvoja

Analiza sistema

Projektovanje sistema

Programiranje

Testiranje sistema

Implementacija

Puštanje u rad

Održavanje sistema

Povratak na prethodni korak ili zaustavljanje

2.3. INTEGRALNI PRISTUP ORGANIZACIJI

INFORMACIONIH SISTEMA

Primjena informacionih tehnologija kao podrška poslovnim sistemima odvija se u tri

faze:

obrada podataka, obrada informacija i obrada znanja

. Obrada podataka obezbjeđuje

njihovo   pretvaranje   u   korisne   informacije   koje   se   koriste   u   procesu   obogaćivanja   znanja.
Zadatak stručnih osoba koje vrše obradu informacija je da u njima prepoznaju ili otkriju
nevidljivu dodatnu vrijednost na osnovu koje menadžment preduzeća može donositi kvalitetne
poslovne   odluke.   Budući   da   svjetski   trendovi   uglavnom   koriste   znanje   kao   glavni   resurs
budućeg   razvoja,   znanje   predstavlja   sve   značajniji   faktor   poslovanja   svakog   preduzeća.
Informacione   tehnologije   u   znatnoj   mjeri   određuju   pokretljivost   radne   snage   uvođenjem
savremenih   metoda   rada   na   daljinu   kao   što   su   telekonferencije   i   elektronski   sastanci.
Navedeno   generiše   mogućnosti   za   redizajniranje   postojećih   preduzeća   uz   novi   način
poslovanja i stvaranja preduzeća za dvadeset prvi vijek.

Ako preduzeće posmatramo kao sistem međuzavisnih funkcija, njegov informacioni

sistem   preduzeća   treba   integrisati   da   bi   obezbijedio   neophodne   informacije   za   funkcije
preduzeća   koje   se   nalaze   u   međuzavisnom   odnosu.   Ovakva   integracija   obezbjeđuje   bolje
funkcionisanje   pojedinih   organizacionih   dijelova,   njihovo   međusobno   razumijevanje   i
koordinaciju   s   ciljem   da   se   ostvari   veća   efektivnost   i   efikasnost   poslovanja   preduzeća.
Modularan   pristup   organizaciji   informacionog   sistema   podrazumijeva   potpunu   podršku
poslovnim procesima u okviru nekoliko odvojenih modula. Ukoliko su ovi moduli povezani u
jedinstvenu   cjelinu   sa   zajedničkom   bazom   podataka,   može   se   govoriti   o   integralnim
informacionim sistemima.

Integralni informacioni sistemi

predstavljaju sisteme informisanja integrisanih i

međusobno   povezanih   softverskih   modula   u   jedinstvenu   cjelinu.  Iako   se   pod   integralnim
sistemima uobičajeno podrazumijeva integracija pojedinih modula kao softverskih rješenja,
informacioni sistem čine i drugi elementi, kao što su hardver, kadrovi, organizacija, podaci i
drugo.  Stoga, da bi preduzeće funkcionisalo kao skladna cjelina, potrebno je voditi računa o
jedinstvenom funkcionisanju hardvera, mreže, jedinstvenoj bazi podataka, ali i o jedinstvenim
pravilima ponašanja zaposlenih u preduzeću. Strukturu informacionih sistema čine određeni
aplikativni moduli koji mogu biti više ili manje integrisani. U okviru integralnih informacionih
sistema   najznačajnije   mjesto   zauzimaju   ERP   sistemi   kao   integralne   poslovne   aplikacije.
Uzimajući   u   obzir   navedeno,   integralne   informacione   sisteme   možemo   posmatrati   kao
integralne   dijelove   ERP   sistema.   ERP   sistemi   (engl.

Enterprise Resorce Planning

)

predstavljaju integralne poslovne aplikacije, odnosno sisteme za planiranje poslovnih resursa,
te poslovno-upravljačke sisteme koji povezuju sve dijelove i faze poslovanja uključujući
planiranje, proizvodnju, prodaju i marketing.

2.3.1. Istorijski razvoj i karakteristike ERP sistema

Značaj ERP sistema kao integralnih informacionih sistema ogleda se u njegovim

pozitivnim karakteristikama kao što su smanjenje troškova, povećanje efikasnosti, poboljšanje
korisničkih usluga, razvoj elektronskog poslovanja i slično.

Pozitivni efekti integralnih

informacionih sistema ogledaju se u smanjenju zaliha, smanjenju broja zaposlenih,
efikasnijem upravljanju novčanim tokovima, uštedi u vremenu, te unapređenju produktivnosti,

profitabilnosti i efikasnosti funkcionisanja poslovnih procesa.

U preduzećima u kojima

egzistiraju   integralni   informacioni   sistemi   najčešće   je   omogućeno   obavljenje   sljedećih
poslova:   prenos   dokumenata,   izvještaja   i   ostale   dokumentacije   u   elektronskom   obliku,
skraćeno vrijeme obrade podataka, viši stepen zaštite podataka i itd.

Postojanju integralnih

poslovnih aplikacija prethodilo je nekoliko faza: IC, MRP I i MRP II, a nakon ERP sistema
slijedi elektronsko i internet poslovanje. Razvoj ERP sistema moguće je podijeliti na nekoliko
faza, kao što je prikazano na sljedećoj slici

Slika 2.2.

Istorijski razvoj ERP sistema

Modul kontrole zaliha (engl.

inventary control

) kao prethodnica ERP sistema počeo se

razvijati 60-ih godina prošlog vijeka, a osnovna orijentacija ovog softvera je na skladišno
poslovanje. U narednom desetogodišnjem periodu razvijen je MRP I sistem planiranja
zahtjeva za materijalom (engl.

material resource planning

). Ovaj sistem predstavlja polaznu

tačku u razvoju ERP sistema jer se odnosi na planiranje proizvodnih resursa kako bi se
cjelokupan proces proizvodnje mogao odvijati bez zastoja. Sljedeća faza u razvoju odnosi se
na MRP II sistem, odnosno sistem planiranja zahtjeva za proizvodnjom (engl.

manufacturing

resource planning

). Osnovu ovog sistema čini povezivanje poslovnih procesa od narudžbe

kupca do isporuke gotovih proizvoda s temeljnim fokusom na proizvodnju. Razdoblje
elektronskog i internet poslovanja tek je započelo u 21. vijeku i predstavlja logičan razvoj
poslovanja nakon dostignutog nivoa integralnih poslovnih aplikacija. Pored temeljnih obilježja
moguće je konstatovati i druge karakteristike ERP sistema:

- podaci se unose na mjestima gdje i nastaju, odnosno na mjestima koja su
najbliža nastanku događaja,
- sistemi su prilagođeni elektronskom načinu poslovanja i komunikaciji putem
interneta,
- omogućeno je formiranje ad hoc izvještaja za potrebe raznih analiza,
- temeljnu funkcionalnost predstavlja administrativna funkcija koja uključuje
glavnu knjigu i finansijsko izvještavanje,

www.gartner.com

nisu posebno radikalne. Postoje različiti načini instalacije ERP sistema, ali se sljedeći najviše
primjenjuju:

- Veliki prasak (Big Bang).

Ovo je ujedno najambiciozniji i najteži pristup ERP

implementacije. Kompanije odmah odbacuju sve dotadašnje radne procedure i instaliraju
jedinstveni ERP sistem na nivou cijele kompanije. Ovaj metod je ranije bio dominantan, a
sada se i ne sreće tako često zato što zahtijeva da se cijela kompanija mobiliše i promijeni
odjednom. Većina ERP implementacija tokom devedesetih godina ukazuje na loša iskustva
kompanija koje su koristile ovu strategiju.

- Strategija Franšize

. Franšizam predstavlja način pomoću koga se, u cilju zajedničkog

obavljanja  poslovne  djelatnosti  povezuju  poznati  i  veliki  proizvođači,  trgovci  ili  davaoci
usluge s malim proizvođačima, trgovcima ili davaocima usluga. Sama riječ franšizam dolazi
od  francuske  riječi  “franchir” što  znači  “osloboditi”.  U  stvari,  franšizam  predstavlja  ugovor
između  prodavca  i  kupca  koji  kupcu  (franšizantu)  dopušta  da  prodaje  proizvod  ili  uslugu
prodavca  (franšizora).  Nezavisni  ERP  sistemi  se  instaliraju  u  svakoj  poslovnoj  jedinici
povezujući  zajedničke  procese  u  cijelom  preduzeću.  U  najvećem  broju  slučajeva  svaka
poslovna  jedinica  ima  sopstvene  ERP sisteme.  Sistemi  su  međusobno  povezani  samo  da  bi
podijelili  informacije  koje  su  neophodne  kako  bi  kompanija  stvorila  cjelokupnu  sliku
performansi svih poslovnih jedinica ili za procese koji ne variraju mnogo od jedne poslovne
jedinice do druge. Ova strategija je vremenski dosta zahtjevna.

- Zakucavanje

(

Slam dunk

). Kod ovog metoda ERP diktira dizajn procesa, a fokus se

nalazi na samo malom broju ključnih procesa, kao što su oni koji se nalaze u finansijskom
modulu.   "Slam   dunk"   je   pogodan   za   male   kompanije.   Cilj   je   uvesti   ERP   i   što   prije   ga
pokrenuti,   upravljati   njime   i  odbaciti  popularne   metode  reinženjeringa   u   korist   postojećih
procesa ERP–a. Većina  malih kompanija  koristi  ERP  kao infrastrukturu za podršku mnogo
vrednijim instalacionim naporima koji tek slijede. Ipak, mnoge kompanije dolaze do zaključka
da je ovakav sistem bolji od tradicionalnih sistema, jer ne traži od zaposlenih da mijenjaju
svoje stare navike.

2.3.3. Prednosti i nedostaci ERP sistema

Najčešće kritike na račun uvođenja ERP sistema odnose se na njihovu cijenu jer se u

pravilu   radi   o   složenim   i   skupim   programima.   Mnogi   smatraju   da   ovaj   softver   ne   pruža
dovoljno   mogućnosti   za   prilagođavanje   zahtjevima   korisnika,   utrošku   vremena   i   rastu
troškova   od   kojih   se   mnogi   troškovi   i   ne   očekuju.   Ovi   sistemi   zahtijevaju   neprekidni
konsalting uz trošenje nepotrebno mnogo računarskih resursa. Bez obzira na navedene slabosti
ERP sistema, postoji niz prednosti, kao što su: bolje korištenje resursa, brže i pouzdanije
procesiranje podataka, smanjenje troškova rada, bolja integracija ljudi i procesa, brz povrat
uloženih sredstava i slično.  ERP predstavlja skup najboljih  rješenja u  praksi za izvođenje
različitih operacija u kompaniji. Da bi kompanije iskoristile softver na najbolji način, one
moraju kroz program edukacije radnika obučiti svoje zaposlene da usvoje nove metode rada,
koje daje novi softver.

Implementacijom ERP sistema ostvaruje se i standardizacija poslovnih procesa. Na taj

način se mogu ostvariti značajne uštede i poboljšanja produktivnosti rada.

Standardizacija

procesa i korišćenje integrisanog softverskog sistema štedi vrijeme, povećava produktivnost i

smanjuje potreban broj kadrova.

Sprovedena studija

na 60 od 500 najbogatijih kompanija je

otkrila tri mjerljive koristi od uvođenja ERP informacionih sistema: smanjenje zaliha (32%),
smanjenje broja radnika (27%) i povećanje produktivnosti (26%) što je prikazano na sljedećoj
slici.

Slika 2.3.

Najčešće koristi od uvođenja ERP sistema

Najčešća nemjerljiva prednost je poboljšan pristup i vidljivost informacija. Istraživanja

nekih autora

ukazuju da postoji pet osnovnih razloga zbog kojih kompanije prihvataju ERP

sisteme:

- Integrisanje finansijskih podataka

. Ako menadžer pokuša da razumije globalne

performanse kompanije može naići na različite verzije istine. Finansijsko odeljenje ima svoju
verziju, prodaja ima drugu verziju, pa i različite poslovne jedinice mogu imati svoje verzije
kako da doprinesu prihodu kompanije. ERP kreira jednu verziju istine koja se ne može dovesti
u pitanje jer svi koriste isti sistem.

- Integrisanje narudžbi klijenata.

ERP sistemi prestavljaju mjesto gdje se narudžbe

klijenata nalaze od momenta kada se primi narudžba pa sve do realizacije iste i slanja fakture
od strane finansijskog odjeljnja. Sa ERP–om kompanije mogu da prate narudžbu lakše i da
upravljaju proizvodnjom, zalihama i isporukom u okviru više različitih lokacija istovremeno.

- Standardizacija i ubrzavanje procesa proizvodnje

. Proizvodne kompanije često

shvataju da višestruke poslovne jedinice u kompaniji postižu isti cilj koristeći različite metode
kompjuterskih sistema. ERP sistemi obezbjeđuju standardne metode kako bi automatizovali
pojedine korake i tako uštedjeli na vremenu, povećali produktivnost i smanjili troškove.

- Smanjenje zaliha.

ERP pomaže da se proizvodnja lakše realizuje i povećava

transparentnost procesa unutar kompanije. Moguće je minimizirati zalihe u skladištu i
unaprediti planiranje isporuka klijentima. Da bi preduzeće zaista poboljšalo lanac
snabdijevanja, potreban je ERP softver, koji ima (ili može da ima) i modul za upravljanje
lancima snabdijevanja.

http://www.fdewb.unimaas.nl

http://www.cio.com/article/14605/The_ABCs_of_ERP

pojavljuju prijetnje u vidu raznih vrsta virusa, programskih crva, trojanskih konja, e-mail
bombi i itd. Nadalje, energetska nestabilnost u obliku snažnih i nepredviđenih povećanja,
smanjenja ili nepostojanja energetskog napajanja može prouzrokovati velike probleme u radu
informacionog sistema, te na taj način dovesti u pitanje postojanost i sigurnost podataka i
informacija.

Rizici koji prijete računarskim sistemima

su:

- kompjuterski kriminal,
- kompjuterski virusi,
- sabotaže,
- špijunaža,
- razne vremenske nepogode,
- pad električnog napona,
- slučajno kvarenje računara ...

Na sljedećoj slici prezentovane su određene tehnike zaštite u okviru integralnog

sistema informisanja.

Slika 2.4.

Osnovne tehnike zaštite podataka u okviru

integralnog informacionog sistema

Zaštita i sigurnost podataka i informacija može se klasifikovati u okviru zaštite i

sigurnosti od slučajnih ili namjernih prijetnji fizičkoj ili logičkoj cjelovitosti baza u kojima se
podaci čuvaju. Da bi održalo sigurnost, Microsoftovo osoblje, svakodnevno djeluje protiv više
od 1.500 pokušaja provala u njihov interni informacioni sistem. Zanimljiv je podatak dobijen
istraživanjem koje je provela kompanija MessageLabs, a koje ukazuje na činjenicu da većina
evropskih kompanija smatra da će se u sljedećih deset godina broj virusa udvostručiti. Neka
istraživanja   su   pokazala   da   su   informacioni   rizici   koje   su   revizori   informacionih   sistema
ocjenjivali   mnogo   viši   u   ERP   sistemima   nego   u   sistemima   koji   nisu   okarakterisani   kao
integralne poslovne aplikacije. Očekuje se da će ovi rizici biti znatno veći u slučajevima
virtuelnog   poslovanja.   Dakle,   brojne   su   prijetnje   koje   se   adekvatnim   mjerama   zaštite
preduzeća mogu svesti na prihvatljivu mjeru.

Zaštita i sigurnost podataka

i informacija jedna je od vodećih tema na području

informacionih tehnologija, koja predstavlja ključno pitanje za koje su svakako zainteresovani
kako revizori informacionih sistema tako i korisnici. Uz pojmove zaštite i sigurnosti podataka
i informacija potrebno je razmotriti pitanje

privatnosti i neovlaštenog pristupa podacima

Pitanje sigurnosti određeno je normama sigurnosti koje se koriste u elektronskom poslovanju:
ISO/IEC 9798 (

za identifikaciju učesnika u mreži, tehnike digitalnog potpisa, kriptografiju

NIST (

za kriptovanje dokumenata

), ANSI (

za upravljanje ključevima i kriptografiju

), ITU (

strukturu certifikata i elektronski imenik

), RSA (

za kriptografiju

) i druge. Uobičajeno je da se

kao

temeljni principi privatnosti

korištenja informacija navode:

upozorenje/svjesnost

– u ovu svrhu potrebno je izgraditi politiku privatnosti podataka

kako bi korisnici postali svjesni da su ti podaci privatna imovina preduzeća;
-

izbor/odobrenje

– obezbjeđuje zaštitu privatnosti podataka na način da se svakom

korisniku informacionih tehnologija, u skladu sa određenim pravilima, omogući izbor
hoće li pojedini podaci i informacije biti privatne ili javne;
-

pristup/participacija

– omogućava svakom učesniku u komunikaciji da sagleda koje

sve podatke o njemu imaju ostali učesnici;
-

cjelovitost/sigurnost

– predstavlja određene kontrole koje obezbjeđuju zaštitu

podataka i održavanje njihovog integriteta;
-

nametanje/uspostavljanje pravila

– ima za cilj oblikovanje regulativa koje će

primorati moguće prestupnike na poštivanje uspostavljenih pravila.

Uz navedene principe privatnosti, zaštita i sigurnost podataka i informacija

obezbjeđuje se potpunim uvažavanjem koncepta sigurnosti.

Osnovni koncepti elektronskog

poslovanja

su povjerljivost, integritet, dostupnost, autentifikacija i nemogućnost poricanja.

Povjerljivost   podataka   i   informacija   odnosi   se   na   pitanje   pristupa   neovlaštenih   osoba   i
zadržavanje   njihove   tajnosti.   Dostupnost   podataka   i   informacija   predstavlja   njihovu
povezanost s korisnicima. Autentifikacija predstavlja koncept sigurnosti sa stanovišta provjere
samog   korisnika.   U   uslovima   računarske   obrade   podataka   posebnu   pažnju   treba   posvetiti
neporecivosti provedenih transakcija upravo zbog nepostojanja lako vidljivog pisanog traga.
Predmet   zaštite   su   prije   svega   podaci   i   informacije   cjelokupnog   informacionog   sistema
preduzeća. U tom smislu predmet zaštite su hardver, programi, baze podataka, mreže te ostali
segmenti informacionog sistema preduzeća.

Činjenica je da informacione tehnologije pružaju određene prednosti, ali i određene

rizike   koji   se   odnose   na   zaštitu   i   sigurnost   podataka   i   informacija.   Istraživanja   Gartner
organizacije ukazuju na to da se godišnje svjetska ekonomija ošteti za 1,6 bilijardi dolara zbog
problema koje uzrokuje 20 miliona hakera. Da bi se preduzeća zaštitila od ovakvih posljedica,
potrebno   je   uspostaviti,   primjenjivati   i   održavati   odgovarajuće   tehnike   zaštite   podataka   i
informacija.   Savremene   tehnike   zaštite   podataka   i   informacija   su:   uspostavljanje   pisane
politike sigurnosti podataka i informacija, fizička zaštita, softveri sigurnosti odnosno sistemi
za prevenciju i detekciju neovlaštenog pristupa, biometrijske tehnike zaštite, kriptografske
tehnike zaštite, plan stvaranja sigurnosnih kopija i plan oporavka (engl.

back up i recovery

plan

), lozinka i lični identifikacioni broj (PIN), edukacija zaposlenih i slično.

Zaštita podataka i informacija može se ostvariti ukoliko se definišu podaci o

korisnicima pojedinih modula, njihovim ovlaštenjima i odgovornostima i pisanim
procedurama ponašanja, što podrazumijeva da preduzeće treba ovakve procedure i pravila

Antivirusni programi

predstavljaju sigurnosni softver sa zadatkom odbrane

informacionih sistema od prijetnji računarskih virusa. Mjere zaštite od virusa koji mogu da
otežaju rad informacionog sistema u preduzećima provode se pomoću antivirusnog softvera.
Ukoliko   virus   dospije   u   informacioni   sistem,   potrebno   je   što   prije   izvršiti   njegovu
identifikaciju,   a   zatim   pomoću   odgovarajućih   antivirusnih   programa   obaviti   njegovo
uklanjanje.   U   cilju   što   efikasnije   zaštite   od   virusa   potrebno   je   koristiti   i   kontinuirano
osvježavati antivirusni softver. Načelo otvorenosti, odnosno potpune kompatibilnosti intraneta
i interneta se prihvata da bi se iskoristile prednosti koje pruža internet. Sredstvo zaštite tajnosti
informacionog sadržaja i procesa u intranetu od neovlaštenog pristupa i zloupotreba je tzv.
"

vatreni zid

" (engl.

firewall

). Izvršavanjem funkcije upravljanja prometom podataka između

intraneta i interneta firewall kontroliše komunikaciju koja se odvija između dvije mreže, te
propušta ili blokira informacije.

Firewall ili vatreni zid

dio je hardvera potpomognut softverom koji u sklopu

računarskih mreža ima mogućnost da spriječi rizični prenos podataka preko mreže koji je
zabranila sigurnosna politika u preduzeću. Firewall ne može da radi sam i najčešće zahtijeva
iskusnijeg korisnika koji će odobravati ili zabranjivati pristup nekoj mrežnoj aktivnosti. Filteri
su osnova za izgradnju mrežnih barijera koje mogu biti paketske i aplikacione. Paketski filteri
predstavljaju dodatne softvere u ruterima koji donose odluke o propuštanju ili odbacivanju
paketa na osnovu informacija iz IP (engl.

Internet Protocol

) zaglavlja. Ove informacije se

prvenstveno odnose na izvorišne i odredišne IP adrese. Vatreni zid predstavlja granicu između
privatne mreže preduzeća i interneta kao javne mreže dopuštajući pristup eksternim
korisnicima koji zadovoljavaju određene preduslove. Dodjela prava pristupa putem vatrenog
zida ostvaruje se posredstvom lozinke, IP adrese ili domena. Uloga vatrenog zida je da
kontroliše tok između internih resursa i eksternog svijeta, pri čemu se provjera vrši putem
autentifikacije. Na sljedećoj slici prikazani su principi rada vatrenog zida, odnosno firewall-a.

Slika 2.5.

Princip rada firewall-a

Vatreni zidovi u preduzećima funkcionišu primjenjujući

tri osnovne metode zaštite:

- filtriranje paketa podataka (engl.

packet filtering

- prevođenje mrežnih adresa NAT (engl.

Network Adress Translation

) kojim se

rješavaju problemi skrivanja intranetskih računara,

- delegiranje usluga (engl.

proxy service

) vrši firewall koji funkcioniše na sloju

aplikacija OSI (engl.

Open Systems Interconnection

) referentnog modela.

Zaštita elektronskog poslovanja

obavlja se kontrolom povjerljivosti, pristupa,

integriteta, raspoloživosti i kontrolom nemogućnosti poricanja. Za zaštitu podataka u oblasti
elektronskog poslovanja koriste se odgovarajuće

kriptografske metode

odnosno

metode

šifrovanja i dešifrovanja.

U javnim komunikacionim mrežama, u uslovima elektronskog

poslovanja, enkripcijski algoritmi u infrastrukturi javnog ključa koji su primjereni i dovoljno
pouzdani su:

RSA algoritam

, koji je nastao kao akronim (

početna slova

) prezimena tvoraca

algoritma, Ronald L. Rivesta, Adija Slamina i Leonarda M. Adelmana,
-

PGP algoritam

(engl.

Protzy Good Privacy

– prilično dobra privatnost),

grupa algoritama

zasnovana na sažecima.

Kontrolom pristupa autentifikuje se identitet korisnika koji nastoje pristupiti

računarskim ili informacionim resursima, kao i upotreba tih resursa. Najpoznatiji mehanizmi
autentifikacije klijenata su: autentifikacija zasnovana na statičkim lozinkama, autentifikacija
pomoću   hardverskog   uređaja,   autentifikacija   zasnovana   na   dinamičkim   lozinkama,
biometrijska   autentifikacija   i   autentifikacija   zasnovana   na   javnim   i   privatnim   ključevima.
Mehanizmi zaštite integriteta uključuju kontrolu antivirusne zaštite, enkripcije i tehnologije
zasnovane na sažecima u kombinaciji sa kontrolom pristupa. Organizacije širom svijeta koriste
novu   generaciju   distribuiranih   aplikacija   koje   obezbjeđuju   isporuku   proizvoda   putem
intraneta,   ekstraneta   i   interneta.   Osnovu   razvoja   distribuiranih   aplikacija   predstavlja
infrastruktura   javnog   ključa   PKI   (engl.

Public Key Infrastructure

) koja obezbjeđuje

autentičnu, privatnu i nesmetanu komunikaciju. Infrastruktura javnog ključa u preduzećima
zasnovana je na primjeni kriptografije pomoću javnog ključa (engl.

public key cryptography

) i

digitalnog potpisa (engl.

digital signature

) i predstavlja okvir koji obuhvata usluge i softver

enkripcije koji korisnicima pruža čvrste garancije da povjerljive informacije mogu sigurno
prenositi putem interneta.

Kriptografija pomoću javnog ključa obezbjeđuje osjetljivost informacija ili poruka

primjenom   matematičkog   algoritma   ili   ključa   kojim   se   šifruju   podaci,   kao   i   povezanog
matematičkog   ključa   kojim   se   dešifruju.   U   slučaju   kriptografije   pomoću   javnog   ključa
ovlašteni korisnici prihvataju poseban enkripcijski softver i par ključeva, jedan koji je svima
dostupan, pa se naziva javni ključ (engl.

public key

) i drugi koji korisnik mora čuvati kao

tajnu, a koji predstavlja tajni ključ (engl.

secret key

). Najznačajnija komponenta infrastrukture

javnog ključa je certifikacioni autoritet (engl.

certification authority

) koji izdaje digitalne

certifikate   i   upravlja   certifikatima   tokom   njihovog   životnog   ciklusa.   Infrastruktura   javnog
ključa   obezbjeđuje   povjerljivost,   integritet   podataka,   nemogućnost   poricanja   i   garantuje
učesnicima u elektronskoj komunikaciji autentifikaciju. Kvalitet infrastrukture javnog ključa
naročito   se   ogleda   u   tome   što   se   funkcije   enkripcije,   dekripcije   i   verifikacije   identiteta
obavljaju veoma brzo i nevidljivo za učesnike u komunikaciji.  Istraživanja AICPA

(engl.

American Institute of Certified Public Accountants

) o vrhunskim tehnologijama koje se

primjenjuju u savremenom poslovanju obuhvata i istraživanje o prijetnjama i zaštiti, ali i o
posljedicama koje se mogu dogoditi ukoliko se ne koriste odgovarajuće tehnike zaštite. U

AICPA -

American Institute of Certified Public Accountants

– Američki institut za ovlaštene javne računovođe.

kojima su informacije izložene u svim fazama životnog ciklusa informacionog sistema. Stoga
je neophodno

upravljati informacionim rizicima

prema sljedećim načelima :

- potrebno je primjenjivati sistemsku metodiku identifikacije svih informacionih rizika,
- potrebno je definisati adekvatne procedure evaulacije ozbiljnosti i frekvencije rizika,
- potrebno je formulisati odgovarajuću strategiju i taktiku kontrole nad rizicima kao i
izbor odgovarajućih protivmjera.

Uprkos formalno daleko većem broju spoljnjih izvora empirijska istraživanja pokazuju

da su u praksi daleko mnogobrojniji napadi na sistem iznutra iz same organizacije. Neke
procjene govore da je taj odnos približno 70:30, a neke čak 80:20 u prilog napada iznutra.
Protivpravne aktivnosti pri kojima informaciona tehnologija služi kao sredstvo činjenja ili
objekat napada predstavlja

informatički ili računarski kriminalitet

. Sabotaže u području

informacionih tehnologija predstavljaju kriminalne radnje koje su usmjerene na privremeno
onesposobljavanje ili trajno uništenje informacione opreme i podataka. Sistem zaštite
informacionih sistema u savremenom poslovanju treba da obuhvati

tri vida zaštite

: zaštitu

pristupa neovlaštenih korisnika, antivirusnu zaštitu i zaštitu tajnosti podataka.

S obzirom da su informacioni sistemi preduzeća konektovani na internet, tada je

neophodno primijeniti posebno mjere zaštite interneta od pristupa neovlaštenih korisnika.
Načelo otvorenosti, odnosno potpune kompatibilnosti intraneta i interneta se prihvata da bi se
iskoristile prednosti koje pruža internet. Sredstvo zaštite tajnosti informacionog sadržaja i
procesa u intranetu od neovlaštenog pristupa iz interneta i zloupotreba je tzv. "Vatreni zid"
(engl.

Firewall

). Izvršavanjem funkcije upravljanja prometom podataka između intraneta i

interneta, Firewall kontroliše svu komunikaciju koja se odvija između dvije mreže te propušta
ili blokira informacije. Kontrolom pristupa se autentifikuje identitet korisnika koji nastoje
pristupiti računarskim ili informacionim resursima te kontroliše upotrebu tih resursa.
Najpoznatiji mehanizmi autentifikacije klijenata su sljedeći :

Autentifikacija zasnovana na statičkim lozinkama

(Password). Svaki korisnik

posjeduje   određenu   lozinku   kako   bi   se   predstavio   sistemu,   a   sistem   održava   lozinke   u
enkribiranom   formatu.   Lozinka   koju   unosi   korisnik   se   takođe   enkribira   i   upoređuje   sa
prethodno  memorisanom lozinkom. Snaga ovakvog načina autentifikacije zavisi od kvaliteta
algoritma koji se koristi za enkripciju lozinke.

Autentifikacija pomoću hardwerskog uređaja

. Ovo je metoda autentifikacije pri kojoj

određeni uređaj (

Token

) ima u sebi memorisane potrebne identifikacione oznake korisnika,

koje mogu poslati na provjeru radi autentifikacije sistemu kojem se želi pristupiti.

Autentifikacija zasnovana na dinamičkim lozinkama

. Ova autentifikaciona šema

zahtijeva od korisnika prilikom svake nove autentifikacije unos nove lozinke koja je različita
od prethodno korištene. Lozinke generišu hardverski uređaji, tokeni koji su prethodno
programirani za svakog korisnika. Autentifikacioni server identifikuje korisnika i generiše
lozinku koristeći algoritam sličan onom koji koristi token.

Biometrijska autentifikacija

se zasniva na upotrebi fizičkih, odnosno fizioloških

svojstava korisnika kao sredstava za njegovu identifikaciju.

Autentifikacija zasnovana na javnim i privatnim ključevima

. U ovom slučaju snažan

mehanizam autentifikacije predstavlja infrastruktura javnog ključa. Segment podataka
enkribiranih korisničkim privatnim (

tajnim

) ključem se može dekribirati javnim ključem. Ova

vrsta autentifikacije veoma se često koristi u aplikacijama elektronskog poslovanja pri čemu
klijent šalje autentifikaciju ovakve poruke enkribirajući informacije primjenom vlastitog
tajnog ključa.

2.5. STANDARDIZACIJA I INFORMACIONI SISTEMI

Standardi elektronskog poslovanja mogu se grupisati prema pojedinim oblastima koje

predstavljaju određene cjeline.

Sistem kodiranja

je od posebnog značaja za razvoj

informacionih sistema i elektronskog poslovanja. Brojne šifarnike propisuju nadležni organi u
skladu sa zakonskim ovlaštenjima, neophodni za regulisanje određenog dijela poslovanja. Da
bi se u potpunosti uskladili sistemi kodiranja (

šifarnici

) koji se koriste ili se mogu koristiti u

savremenom poslovanju, te prihvatili propisani međunarodni standardi, potrebno je detaljno
izvršiti analizu postojećeg stanja. U tom smislu treba definisati registar postojećih i novih
šifarnika i njihovo usklađivanje sa EDIFACT

(engl.

Electronic Data Interchange for

Administration Commerce and Transport

) standardom i ostalim međunarodnim standardima,

te definisati neophodne zahtjeve koje je potrebno poštovati pri kreiranju novog sistema
kodiranja.

EDIFACT predstavlja skup standarda

uspostavljenih s ciljem da se olakšaju i

ubrzaju tokovi roba i usluga na međunarodnom planu. U posljednjih desetak godina širenju
EDI tehnologije doprinijela su dva procesa :

- porast poslovnih korisnika interneta,
- konstituisanje globalnih tržišta i zajednica.

Slanje poslovnih dokumenata u vidu elektronskih poruka razmijenjenih između

računara poslovnih partnera poznato je kao

elektronska razmjena podataka

EDI (engl.

Electronic Data Interchange

). Definiše se kao direktna razmjena poslovnih informacija

između računara, odnosno aplikacija poslovnih partnera uz minimum manuelne intervencije
korištenjem dogovorenih standarda za strukturiranje poruka koje se prenose. Ova tehnologija
se po pravilu ne uvodi pojedinačno, od pojedinih subjekata, već privredne grane ili djelatnosti,
odnosno države u cjelini. Savremeno poslovanje sve se više temelji na  elektronskoj razmjeni
podataka.   EDI   kao   perspektivan   i   dugoročan   koncept   podržava   ekonomski   razvoj   koji   je
neposredno   u   funkciji   globalizacije   i   informatizacije   poslovanja.   Pod   EDI-jem   se
podrazumijeva   razmjena   strukturiranih   poslovnih   podataka   između   računara   različitih
preduzeća   koja   se   realizuje   automatizovanim   postupkom   putem   standardizovanih   poruka.

Osnovni ciljevi elektronske razmjene podataka

su:

- smanjenje troškova obrade,
- smanjenje obima ljudskih grešaka,
- brže dostavljanje informacija,
- efikasnije upravljanje novčanim sredstvima,
- povećanje produktivnosti ...
Međunarodna standardizacija je u velikoj prednosti u odnosu na parcijalne

standardizacije iz sljedećih razloga: troškovi standardizacije i eksploatacije su niži u odnosu na

EDIFACT - .

Electronic Data Interchange for Administration Commerce and Transport –

Međunarodni

standardi propisani u cilju povećanja efikasnosti elektronske razmjene podataka.

dosadašnjih iskustava prednosti EDI tehnologije mogu se svesti na umanjenje stope grešaka za
50%, znatno brže obavljanje transfera podataka i podizanje informisanosti na viši nivo. Efekti
primjene EDI standarda mogu se svesti na:

- učvršćivanje i proširivanje saradnje sa korisnicima,
- podizanje kvaliteta usluga za korisnike,
- racionalizaciju u poslovanju u pogledu boljeg korištenja kadrovskih resursa,
- unapređenje funkcije upravljanja rapoloživim sredstvima,
- unapređenje službe kontrole i revizije,
- uštede na eliminisanju ručne tehnologije rada.

Uvođenjem EDI tehnologije poslovanje se znatno racionalizuje, čime se ostvaruje

konkurentska prednost koja je u tržišnim uslovima veoma značajna za sve privredne subjekte.
Ako globalizacija tržišta povećava međusobnu zavisnost nacionalnih ekonomija, onda
primjena EDI povećava međuzavisnost subjekata prisutnih na tim tržištima.

2.6. KADROVSKI RESURSI

Centralnu komponentu informacionih sistema predstavlja

stručno osoblje

koje obavlja

poslove   iz   oblasti   informacionih   tehnologija.   Ukoliko   se   pođe   od   životnog   ciklusa
informacionih   sistema,   moguće   je   uočiti   dvije   vrste   informatičkih   poslova,   razvojni   i
operativni informatički poslovi.

Razvojni informatički poslovi

odvijaju se tokom svih faza

životnog ciklusa informacionog sistema koje prethode fazi implementacije. Za fazu zrelosti
informacionog sistema, odnosno fazu eksploatacije i održavanja svojstveni su

operativni

informatički poslovi.

Na sljedećoj slici prezentovano je okruženje u kome obavlja poslove

informatički tim.

Slika 2.8.

Informatički tim u okruženju

U prvim fazama životnog ciklusa informacionog sistema dominantna je uloga

razvojnog   tima   profesionalnih   informatičara,   koji   je   po   pravilu   sastavljen   od   stručnjaka
različitih   profila.   Međutim,   iako   razvoj   informacionog   sistema   zahtijeva   angažovanje
stručnjaka različitih profila, svi oni teže ostvarivanju zajedničkog cilja zbog čega je njihov rad
organizovan timski. Na čelu je vođa projektnog tima koji mora posjedovati multidisciplinarna
znanja i iskustva u raznim naučnim oblastima.  Pored vođe, u projektnom timu naglašena je
uloga   sistem   analitičara   (engl.

system analystis

) i projektanta (engl.

system designers

)

informacionog sistema.

Sistem analitičari

su informatičari koji moraju posjedovati znanja ne

samo iz informatike nego i poslovne ekonomije budući da su zaduženi za analizu, dizajn i
implementaciju novog informacionog sistema.

Projektanti

prevode sistemske specifikacije

dobijene od sistem analitičara u konkretan dizajn informacionog sistema, što podrazumijeva
razvoj detaljnih specifikacija svih informacionih resursa koji su potrebni za realizaciju
konkretnog projekta. Kao stalni članovi projektnog tima angažovani su

programeri

(engl.

systems programers

) koji su zaduženi za prevođenje projektovanog sistema iz konceptualnog

u izvršni oblik.

Iz navedenog proizlazi da su poslovi sistem analitičara, projektanta i programera u

velikoj mjeri međusobno isprepletani. Osim sistem analitičara, projektanata i programera u
razvojni tim je potrebno uključiti i druge stručnjake kao što su stručnjaci iz oblasti finansija,
računovodstva i slično. Razvoj informacionih tehnologija u mrežnom okruženju rezultirao je i
nizom novih profila razvojnog informatičkog kadra kao što su

specijalisti za

telekomunikacione mreže

. Oni su zaduženi za projektovanje i implementaciju računarskih

mreža, njihove inovacije, standarde i protokole razmjene podataka kao i odgovarajući softver.
Kada je informacioni sistem implementiran, odnosno kada je počeo djelovati u normalnom
radnom okruženju, djelatnost operativnog informatičkog kadra dolazi do punog izražaja.

Na čelu odjeljenja za informacione tehnologije nalazi se

glavni informacioni

menadžer

koji je odgovoran za informacione aktivnosti u preduzeću. Njegov primaran

zadatak   je  upravljanje   radom   informacionog   sistema   u   uslovima   realnog   poslovanja.   Broj
operativnog   informatičkog   kadra   varira   zavisno   od   veličine,   složenosti   i   organizacije
informacionog   sistema.   Veoma   značajno   zanimanje   u   oblasti   informatičkih   zanimanja   je

administrator baze podataka

(engl.

database administrator

). Centralna uloga ovog

zanimanja je usmjerena na dizajniranje strukture relacione baze podataka, definisanje nivoa
ovlaštenja   i   uslova   pristupa   korisnika   bazi   podataka,   obezbjeđivanje   uslova   nesmetanog
pristupa   bazi   podataka   od   ovlaštenih   korisnika,   definisanje   postupaka   koji   obezbjeđuju
integritet i zaštitu tajnosti podataka i održavanje baze podataka. Redovnim, preventivnim i
tekućim   održavanjem   hardverskih   elemenata   informacionog   sistema   uglavnom   se   bave

serviseri sistema

Osnovni cilj svakog informacionog sistema je obezbjeđenje informacija za potrebe

krajnjih korisnika.

Krajnji korisnik

je svaka osoba koja u obavljanju redovnih poslova koristi

informacione tehnologije. S obzirom na značaj informacionih tehnologija u savremenom
životu može se konstatovati da informatička pismenost u poslovnom svijetu danas predstavlja
ekvivalent elementarnoj pismenosti u životu. Pod informatičkom pismenošću podrazmijeva se
stepen ovladavanja znanjima, vještinama i sposobnostima korištenja sredstava informacionih
tehnologija.

PITANJA ZA PROVJERU ZNANJA:

TREĆI DIO

3. UVOD U PROJEKTOVANJE INFORMACIONIH SISTEMA

3.1. UVOD

U svijetu brzih tehnoloških promjena, s jedne strane, te snažne tržišne konkurencije, s

druge, informacioni sistemi predstavljaju osnovu cjelokupnog upravljanja preduzećem. S
obzirom na to da preduzeće čiji je informacioni sistem sastavni dio, dinamičan i stohastičan
sistem, promjene u okruženju preduzeća su stalno prisutne. Stoga informacioni sistemi koji
prate i uvažavaju nastale promjene mogu zadovoljiti potrebe menadžmenta i drugih korisnika,
te ostvariti ubrzan rast i razvoj preduzeća.

Osnovne elemente informacionog sistema

čini

prikupljanje i obrada podataka, upravljanje bazom podataka, izvještavanje kao i međusobna
interakcija na principima povratne veze. Izvore podataka čine poslovne transakcije, odnosno
poslovna dokumenta koja predstavljaju osnovu evidentiranja poslovnih promjena. Poslovne
transakcije nastaju u samom preduzeću, ali i u međusobnim odnosima preduzeća i okruženja.
Kao potvrda nastanka poslovnih transakcija ispostavljaju se određeni dokumenti koji služe kao
osnov prikupljanja podataka o nastalim poslovnim događajima. Potrebama i interesima
korisnika treba prilagoditi način prikupljanja i obrade podataka uz njihovu transformaciju u
poslovne informacije neophodne menadžmentu preduzeća

Informacione sisteme neophodno je definisati u skladu sa zahtjevima korisnika uz

poseban značaj povratne veze između ulaza i izlaza istih.

Nakon prikupljanja podataka slijedi

druga faza poslovanja usmjerenog na analizu poslovnih događaja. Baza podataka predstavlja
skup podataka koji se obrađuju u okviru određene aplikacije ili u okviru informacionog
sistema.

Osnovni cilj analize informacionog sistema

je upoznavanje postojeće situacije,

odnosno uočavanje nedostataka i prednosti postojećeg sistema. Analiza sistema usmjerena je
na dublju analizu definisanih poslovnih podsistema u fazi strategijskog informacionog
planiranja.

Analiza sistema ima zadatak

da utvrdi izvore podataka, procesiranje, outpute, baze

podataka, korisnike outputa sistema, zaposlene koji stalno koriste informacioni sistem, sistem
kontrole,   obim   transakcija   i   druge   relevantne   faktore   za   donošenje   kvalitetnih   poslovnih
odluka u vezi sa dogradnjom ili izradom informacionog sistema. Promjene informacionog
sistema   mogu   se   odnositi   na   poboljšanje   postojećeg   i   razvoj   ili   kupovinu   novog   sistema
informisanja. Poboljšanje postojećeg informacionog sistema primijeniće se u slučaju kada mu
promjene nisu značajne ili ne izazivaju promjene svih komponenti informacionog sistema,
odnosno   kada   izgradnja   ili   kupovina   novog   informacionog   sistema   predstavlja   preskupu
alternativu za preduzeće. Kupovina standardnih poslovnih paketa karakeristična je za manja i
srednja   preduzeća,   pri   čemu   srednja   preduzeća   najčešće   kombinuju   kupovinu   s   vlastitim
razvojem informacionog sistema.

Proces razvoja informacionog sistema zahtijeva duži period od implementacije

kupljenog paketa.

Praksa je pokazala da kupljeni paketi imaju manje grešaka nego paketi koje

je   razvijao   stručni   kadar   preduzeća,   te   da   će   njihov   trošak   biti   manji   ukoliko   se   radi   o
standardnim   paketima.   Očigledno   je   da   prednosti   jednih   predstavljaju   nedostatke   drugih.
Osnovne   prednosti   vlastitog   informacionog   sistema   su   bolja   prilagođenost   potrebama
preduzeća   kao   i   manji   troškovi   održavanja.   Krajnji   rezultat   ove   faze   životnog   ciklusa
informacionog sistema predstavlja izvještaj o analizi koji sadrži detaljne podatke o postojećoj
situaciji, ciljeve koji će se postići unapređenjem ili uvođenjem novog sistema, definisanje

intervjuom budućih korisnika. Kreiranje atributa predstavlja aktivnost koja treba da opiše
osobine prethodno definisanih entiteta. Osobine entiteta se definišu identifikacijom atributa za
svaki entitet definisanjem odgovarajućih ključeva i sprovođenje postupaka normalizacije.

Aplikativno modeliranje

je u tijesnoj vezi sa izabranim sistemom za upravljanje

bazama podataka. Ova aktivnost se ostvaruje sljedećim podaktivnostima:

definisanje fizičkog

dizajna, generisanje šeme baze podataka i izrada aplikacija.

Definisanje fizičkog dizajna usko

je povezano sa izradom sistema za upravljanje bazama podataka. U okviru aktivnosti
generisanja šema baze podataka generišu se tabele, kolone, relacije i drugi elementi relacione
baze podataka. Izrada aplikacija treba da formira korisnički pogled na relacionu bazu
podataka, odnosno da definiše menije, forme, upite i izvještaje. Na početku faze dizajniranja
informacionog sistema potrebno je uzeti u obzir očekivane rezultate koji se promjenom nastoje
ostvariti. S tim u vezi značajno mjesto u procesu dizajniranja informacionog sistema zauzima
oblikovanje njegovog

inputa odnosno outputa

Dizajniranje baze

podataka predstavlja proces provjere postojanja integrisane baze

informacionog sistema preduzeća da bi se izbjeglo umnožavanje aktivnosti unošenja i obrade
podataka. Informaciona baza podataka mora biti standardizovana kako bi se svi podaci mogli
koristiti na svim nivoima. Prenos podataka iz postojeće u novu bazu podataka moguće je
provesti ručnim unosom ili pomoću specijalnih programa konverzije. Procesi obrade podataka
treba da obezbijede integraciju i ekonomičnost informacionog sistema, odnosno da zadovolje
potrebe korisnika uz obezbjeđenje tačnosti i pravovremenog procesa obrade. U ovoj fazi vrši
se izrada algoritama toka aktivnosti i njegova transformacija u programski kod, odnosno
izrada aplikativnih rješenja za efikasno funkcionisanje poslovnih procesa preduzeća. I na
kraju, informacioni sistem treba da ima razvijenu dokumentacionu osnovu koja sadrži detaljna
uputstva o njegovom radu. Tehnike dokumentovanja osim uobičajnog narativnog opisa mogu
biti i dijagram toka podataka, dijagram toka dokumenata, dijagram procesa obrade, dijagram
toka programa, tabele odlučivanja i slično.

Testiranje i implementacija informacionog sistema

često traje duže vrijeme nego

pojedine druge faze njegovog životnog ciklusa. Implementacija treba da ocijeni   korisničke
aplikacije,   omogući   izmjene   u   toku   uvođenja,   izradi   uputstva   i   obuči   same   korisnike.
Testiranje   treba   da   omogući   uvid   u   provedene   aktivnosti   u   okviru   postavljenog   sistema
upravljanja bazama podataka, kao i ocjenu njihovog provođenja. U fazi implementacije prelaz
na   novi   sistem   moguće   je   provesti   na   više   načina:

direktan prelaz na novi sistem s

automatskim eliminisanjem postojećeg, prelaz na novi sistem s paralelnim radom na
postojećem i fazni prelaz na novi sistem.

Završetkom faze implementacije započinje

postimplementaciona faza, odnosno faza održavanja. Nakon uvođenja novog sistema u rad
potrebno je ispitati kvalitet novog informacionog sistema. Tokom poslovanja sistem je
neophodno održavati kako bi zadovoljio potrebe i hitno reagovao na moguće promjene. Proces
održavanja zahtijeva uklanjanje mogućih problema koji se mogu javiti u toku svakodnevnog
rada, kao što su propusti u izradi aplikativnog softvera ili prilagođavanje sistema promjenama
unutar ili izvan preduzeća.

3.2. MODALITETI RAZVOJA INFORMACIONIH SISTEMA

Osnovni modaliteti razvoja informacionih sistema su:

- vlastiti razvoj informacionog sistema,
- razvoj informacionog sistema putem angažovanja spoljnjih saradnika,
- nabavka gotovih programskih proizvoda i
- prilagođavanje postojećih poslovnih aplikacija,

Razvoj vlastitim informatičkim snagama podrazumjeva osposobljavanje i

angažovranje netehničkog osoblja, kao i povremeno ili dugoročno angažovanje spoljnih
saradnika. Prednosti ovakvog pristupa su fleksibilnost, kreativnost i povećanje stručnosti
vlastitog osoblja. Nedostaci su da ovaj pristup zahtijeva značajno vrijeme i napor, razvoj je
skuplji i dugotrajniji. Razvoj vlastitim snagama ima smisla kada se radi o programskoj podršci
koja je jedinstvena u odnosu na okruženje, odnosno da ne postoje gotova rješenja na tržištu ili
takva da organizacija pomoću nje postiže komparativnu prednost u odnosu na konkurenciju.
Postoje dodatni ili posebni razlozi kao što su povećana tajnost podataka i poslovnih procesa,
kao i povećana zaštita informacionih sistema.

Angažovanje spoljnjih saradnika za razvoj informacijskog sistema, ili njegovih

dijelova, podrazumjeva pružanje pomoći u obrazovanju radnika informatičke struke, pomoć
pri analizi poslovnog sistema i oblikovanju informacionog sistema. Pored toga, podrazumjeva
se   kodiranje   (generisanje)   cjelovitog   programskog   sistema,   upravljanje   izvođenjem,   kao   i
konsultativna pomoć prilikom ugradnje složenih poslovnih funkcija. Varijante su slijedeće:
ugovoreni razvoj, odnosno ugovara se isporuka gotovog proizvoda ili dugoročna saradnja sa
isporučiocem,   uz   izdvajanje   vlastitog   informatičkog   sektora   u   glavnog   izvođača.   Moguća
varijanta   je   i   nalaženje   strateškog   partnera   na   duži   vremenski   period.   U   ovom   slučaju,
informacioni system ili njegovi dijelovi izrađuju se po mjeri naručioca, sistem je prilagođen
poslovanju,   a   po   mogućnosti   treba   istovremeno   poboljšati   poslovanje   poslovnog   sistema.
Ovakav razvoj podrazumijeva dugotrajan postupak i odgovarajuću visoku cijenu. Nedostaci
ovog modela se ogledaju u otkrivanju povjerljivih informacija, gubitku nadzora nad sadašnjim
i   budućim   razvojem,   kao   i   opadanju   nivoa   vlastite   stručnosti.   Nužno   je   da   upravljanje
projektom   informatizacije   na   sebe   preuzme   kompetentno   osoblje   koje   ima   mogućnost
odlučivanja.

Nabavka gotovih programskih proizvoda po pravilu ne ispunjava u potpunosti

poslovne potrebe. Primjeri aplikativnih paketa, koji se mogu nabaviti kao gotovi proizvodi su
sistemi za upravljanje poslovanjem, odnosno ERP (engl.

Enterprise Resource Planning

systems) kao što su: SAP, BAAN, J.D. Edvards, Peoplesoft itd.

Integralni informacioni sistemi

za podršku poslovanju, uglavnom sadrže sljedeće aplikacije: finansijsko poslovanje
(

accounting

), proizvodnju (

manufacturing

), robno-materijalno poslovanje (

material

management

), upravljanje ljudskim resursima i plate (

CG management, payroll

Slijedeći modalitet razvoja informacionig sistema je nabavka i prilagođavanje vlastitih

poslovnih   aplikacija.   Prednost   ovog   pristupa   je   usklađenost   važećim   uslovima,   odnosno
zakonskim   propisima,   šta   olakšava   prilagođavanje   aplikacija   poslovanju   kompanije.
Nedostatci   ovog   modela   su   nepostojanje   pojedinih   komponenti,   djelimična   tehnološka

- kada se radi o standardnim, masovno prodavanim aplikacijama,
- kada korisnik nema vlastite informatičke stručnjake,
- kada se radi o visokostručnim aplikacijama koje se neće mnogo mijenjati, a korisnik
nema namjeru da se baviti detaljima te struke,
- kada korisnik nema finansijskih sredstava za vlastiti informatički razvoj.

Izvorni kôd treba preporučiti u ljedećim slučajevima:

- kada programska podrška predstavlja stratešku investiciju,
- kada korisnik raspolaže kompetentnim informatičarima ili ima motiva da razvija
vlastitu informatičku djelatnost,
- kada isporučilac ne može preuzeti obavezu održavanja ili ne može garantovati da će
ostati na tržištu,
- kada na tržištu ne postoji informacioni system koji odgovara potrebama, ne može se
povoljno kupiti sličan, a korisnik raspolaže vlastitim informatičkim snagama
dovoljnim za projektovanje novog.

Izbor modaliteta razvoja.

Određivanje mogućih rješenja podrazumjeva identifikaciju

rješenja na osnovu poslovnih zahtjeva postavljenih tokom analize. S tim u vezi definiše se
specifikacija   računarske   opreme,   programska   podrška   i   tehnološka   arhitektura.   Analiza
izvodljivosti   alternativnih   rješenja   se   sastoji   od   procjene   alternative   obzirom   na   tehničku,
operativnu,   ekonomsku   i   vremensku   izvodljivost.   Osnovni   faktori   koji   utiču   na   izbor
modaliteta   razvoja   informacionog   sistema   predstavljaju   karakteristike   mogućih   rješenja,
karakteristike i cijene hardvera i softvera, referense i uslovi dobavljača. Kao rezultat je analiza
izvodljivosti   za   svako   moguće   rješenje.   Prijedlog   rješenja   sistema   koji   će   se   oblikovati   i
ugraditi se donosi na osnovu izbora onog rješenja koje ima najbolju ukupnu kombinaciju
izvodljivosti. Prikom donošenja odluke o modalitetu razvoja informacionog sistema posebno
značajan   uticaj   ima   analiza   izvodljivosti,   plan   projekta,   procjena   veličine   projekta,   kao   i
prijedlog sistema sa usvojenim promjenama dizajna predloženog sistema.

Ocjenjivanje kriterijuma za izbor sistema.

Na osnovu opisa karakteristika ne može se

sa sigurnošću procijeniti koji je informacioni system najbolji. Da bi se pravilno vrednovao
značaj   različitih   kriterija   koristi   se   sistem   bodovanja.   Procedura   bodovanja   kriterija   je
slijedeća: odredi se težinski faktor za svaki kriterijum (npr. od 1 do 4), a   kriteriji koji su
značajniji   vrednuju   se   većim   težinskim   faktorom.   Sistemi   se   ocjenjuju   za   svaki   kriterij
ocjenom iz dogovorenog raspona (npr. od 0 do 5). Dodjeljena ocjena se pomnoži težinskim
faktorom kriterija za koji je donesena, te se dobije broj bodova.

Izbor dobavljača proizvoda ili usluga.

Definisanje kriterija i opcija, kod izbora

dobavljača   proizvoda   ili   usluga,   vrši   se   na   osnovu   ulazno-izlaznih   faktora.   Ulazi   sadrže
specifikacije zahtjeva za programsku podršku i računarsku opremu, funkcionalnost, dodatna
svojstva,   ključne   parameter   performansi   i   slično,   dok   izlazna   lista   sadrži   potencijalne
dobavljače   proizvoda   ili   usluga,   te   kriterije   za   izbor.   Kod   prikupljanja   ponuda   treba
potencijalnom   dobavljaču   uputiti   zahtjev   za   dostavljanje   referensi,   kao   i   zahtjev   za
dostavljanje   ponude   sa   informacijama   o   konfiguracijama,   cijenama   i   održavanju
odgovarajućeg informacionog sistema. Izbor ponuda se obavlja slijedećim redoslijedom:

- provjera se sadržaj ponude,
- izrađuje se rang lista sa ocjenom pojedinačnih ponuda,
- izbor objektivno najboljeg ponuđača.

Ugovaranje posla se završava sklapanjem ugovora koji definiše uslove saradnje,

isporuke i naplate, integracije sa postojećim sistemom, održavanje i slično. Izvršilac projekta
treba biti stimulisan proporcionalno ostvarenoj, u praksi dokazanoj i od korisnika prihvaćenoj,
funkcionalnosti sistema.

3.3. ANALIZA IZVODLJIVOSTI, TROŠKOVA I EFEKATA PROJEKTA

Za pojedine projekte se vrši analiza njihove izvodljivosti, odnosno mjerenje korisnosti,

praktičnosti i isplativosti projekta informacionog sistema. Studija izvodljivosti

(feasibility

study)

sadrži:

- detaljnu provjeru projekta,
- procjenu da li je projekat izvodljiv obzirom na raspoloživa sredstva,
- procjenjuje se da li projekat omogućava poboljšanja,
- radi se izvještaj o izvodljivosti i prezentujea se relevantnim učesnicima radi
komentara i mišljenja,
- eventualni povratak u studiju izvodljivosti, odnosno revidirani izvještaj.

Izvještaj o izvodljivosti projekta sačinjavaju sljedeće analize:

- organizaciono - operativna izvodljivost,
- tehničko - tehnološka izvodljivost,
- vremenska izvodljivost,
- ekonomska izvodljivost.

Analiza organizaciono - operativne izvodljivosti projekta

sadrži procjenu hitnosti

rješavanja problema, kao i procjenu prihvatljivosti rješenja. Treba na vrijeme uočiti otpore
tehničkim rješenjima sistema i predložiti načine njihovog otklanjanja. Krajnjeg korisnika treba
na vrijeme pripremiti za promjenu radnog okruženja i procedura. Procjena upotrebljivosti
sistema se najlakše može izvršiti korištenjem prototipa. Potrebno je pravilno ocijeniti potrebno
vrijeme osposobljavanja korisnika za postizanje pune primjene sistema. Obezbijediti
jednostavni interfejs za početnike i povremene korisnike, a složenije operacije za iskusne
korisnike. Obezbjediti da korisnik daje prednost ponuđenom rješenju u odnosu na postojeći
način rada.

Analiza tehničko - tehnološke izvodljivosti projekta

sadrži procjenu mogućih rješenja i

alternativa. U prvom redu potrebno je izvršiti procjenu stanja na tržištu opreme, procjenu
postojećih rješenja u drugim organizacijama, kao i procjenu primjenjivosti različitih
tehnologija. Veoma bitna osobina je da se zastupljena tehnološka rješenja mogu jednostavno
primijeniti. Raspoloživost tehnologije podrazumijeva da se tehnologija može nabaviti. Ako je
riječ o gotovom rješenju, ima li to rješenje potrebne karakteristike, ili ga u nekoj mjeri treba
prilagoditi ili doraditi. Ništa manje bitno nije ni činjenica da li postoje potrebni stručnjaci za
primjenu nove tehnologije.

strukture, promjene poslovnih procesa. Pokretači promjena mogu biti i pokazatelji poslovanja,
kao i zastarila tehnologija. Izbor projekta se vrši na osnovu prijedloga projekta, koga sastavlja
predlagač projekta. Prijedlog projekta sadrži sažetak projekta (naziv, cilj, svrha), poslovne
potrebe, očekivanu funkcionalnost, očekivanu korist, kao i posebnosti i ograničenja. Radna
grupa   za   izbor   projekta   odobrava   projekat.   Prije   pokretanja   projekta   potrebno   je   izvršiti
snimak stanja, odnosno istraživanje koje prethodi projektu, prepoznavanje problema i potreba.
Zatim,   slijedi   faza   proučavanja   problema,   produbljivanje   snimka,   postavljanje   ciljeva,
prijedlozi rješenja, procjena izvodljivosti i itd. Planiranje projekta, odnosno organizacija i
upravljanje   projektom,   sastoji   se   od   sljedećih   aktivnosti:   izrada   plana   rada,   formiranje
projektantskog tima, pri čemu je važno obezbijediti zainteresovanost učesnika za ostvarenje
zajedničkog cilja uz organizaciju upravljanja i nadzora projekta.

Snimanje stanja.

Snimanje stanja omogućava brzo istraživanje i evaluaciju problema,

mogućih   prilika   i   direktiva.   Pod   problemom   se   podrazumjeva   neželjena   situacija   koja
sprječava potpuno ispunjenje svrhe, postizanje ciljeva, obavljanje zadataka. Moguća prilika je
mogućnost pozitivne promjene, čak i kada ne postoji problem, dok je direktiva zahtjev ili
ograničenje   koji   su   nametnuti   poslovnom   politikom   ili   vanjskim   uticajem.   Moguće   je
provođenje procjena mogućih tehničkih rješenja, pri čemu treba imati na umu da to treba biti
detaljnije realizovano u kasnijim fazama, kao i određivanje obima projekta i početnog plana
projekta. Snimanje poslovnog sistema se sastoji od pregleda poslovnih planova, prikupljanja
informacija   najčešće   intervjuisanjem   korisnika,   vlasnika   i   viših   rukovodilaca,   kao   i
evidentiranja   problema   i   prijedloga.   Snimanje   stanja   obuhvata   identifikaciju   korisnika   i
uočavanje problema i nedostataka postojećeg informacionog sistema, te procjenu potreba za
nadogradnjom,   pocjenu   potreba   za   izmjenama   i   procjenu   potreba   za   izradom   novog
informacionog sistema ili podsistema informacionog sitema.

Planiranje projekta.

Planiranje projekta podrazumjeva određivanje namjene projekta i

izdvajanje zadataka koji su saglasni poslovnim ciljevima, a mogu biti informatizovani. Domet
i razgraničenje projekata ili podprojekata (

System boundary, Constraints, Objectives,

Permissions, End products

(SCOPE)) daje odgovore na sljedeća pitanja:

- Koje su granice sistema?
- Koji će zahtjevi biti ispunjeni?
- Šta ne može biti napravljeno?
- Šta neće biti napravljeno?
- Ko će, kako i pod kojim uslovima moći koristiti rješenje?
- Kako se mjeri ili određuje uspjeh (neuspjeh)?
- Kako će se znati da je projekat gotov?

Vremensko planiranje obuhvata određivanje prioritetnih zadataka i vremenskih okvira

prioriteta. Izrada početnog plana razvoja informacionog sistema započinje podjelom projekta u
manje cjeline i određivanje redoslijeda realizacije pojedinih podprojekata. Ovakvim pristupom
se dobija okvirni vremenski plan rada po fazama, obavlja razrada i raspodjela poslova, kao i
određivanje prioriteta. Početni plan razvoja informacionog sistema sadrži nazive podprojekata
i omogućava doradu i ažuriranje u skladu sa napretkom projekta. Izvještaj o projektu obrađuje
probleme i dostignuća projekta. Za projekte koji prođu početnu selekciju vrši se
produbljivanje analize problema. Pri tome je potrebno odgovoriti na pitanja da li su problemi
vrijedni rješavanja i da li je izgradnja novog informacionog sistema isplativa. Vrši se detaljnija

analiza problema, njihovih uzroka i posljedica. Takođe je potrebno izvršiti analizu poslovnih
procesa odgovarajući na pitanja:

- Koji su najveći problemi?
- Koja su moguća rješenja problema?
- Kako informatizacija može pomoći, kao i grubo modeliranje postojećeg sistema.

Mogu se koristiti različite formalne metode, od kojih su najznačajnije:

1. Analiza kritičnih faktora uspjeha (

Critical Success Factors

(CSF)), odnosno faktora,

kojima poslovodstvo posvećuje posebnu pažnju.
2. Planiranje poslovnog sistema (

Business Systems Planning

(BSP)) firme IBM,

odnosno analiza poslovnih procesa analizom od vrha prema dolje i uočavanje
podataka povezanih sa procesima;
3. Analiza izvodljivosti i procjena troškova - dobiti.

Modeliranje postojećeg sistema.

Svrha modeliranja postojećeg sistema je određivanje

krajnjeg dometa projekta, kao i verifikacija problema i usaglašavanje percepcije sistema i
stavova između učesnika (korisnici, informatičari). Neophodno je kreirati globalni, okvirni,
grubi  model  sistema  i  to:  model  organizacije i  resursa  (kontekst,  organizaciona  struktura,
prostorni   raspored   sredstava),   globalni   model   procesa   (funkcionalna   dekompozicija,   tok
ključnih   poslovnih   procesa,   kruženje   dokumenata   i   protok   informacija)   i   globalni   model
entiteti-veze (kategorije podataka, klase podataka).

Planiranje informacionog sistema.

Planiranje informacionog sistema se sastoji od

analize problema, povoljnih prilika i mogućih rješenja problema, definisanja ciljeva i zadataka
informacionog sistema, kao i procjena ograničenja. Tu spada ponovna procjena i preciziranje
obima projekta, a po potrebi i revizija glavnog plana. Tokom izvođenja projekta često se
događa polagano, ali značajno, povećanje obima uslijed pogrešne procjene ili različitog
tumačenja ciljeva između korisnika i izvođača

Granice projekta moraju biti definisane što je

moguće preciznije. Time se kasnije povećanje projekta, možda, neće ukloniti, ali će se barem
moći kontrolisati. Prema potrebi se planira i provodi izrada prototipa ili pilot projekta, kao i
procjena njegove efikasnosti. Poželjno je realizovati takav prototip koji će omogućiti procjenu
mogućih tehničkih rješenja informacionog sistema, te prijedlog najboljeg rješenja, a pored
toga vratiti uloženu investiciju.

3.4. MODELI RAZVOJA INFORMACIONIH SISTEMA

Polazna pretpostavka metodologije životnog ciklusa je da se faze razvoja realizuju

sekvencijalno,   odnosno   istovremeno   za   cijeli   programski   proizvod.   Kada   je   riječ   o
informacionom sistemu, tada se svaka faza istovremeno primjenjuje na svaki od podsistema, u
okviru identifikovane arhitekture informacionog sistema. Istovremeno se projektuje šema baze
podataka informacionog sistema. Realizacija naredne faze ne započinje dok se tekuća faza ne
završi.   Greške   iz   prethodnih   faza,   otkrivene   u   tekućoj,   zahtjevaju   da   se   one   otklone   i
dokumentuju vraćanjem u prethodne prolaskom kroz sve faze koje slijede iza faze gdje je
greška nastala. Ovakav način primjene metodologije životnog ciklusa, kao i strukturiranog
pristupa   predstavlja   sekvencijalni   ili   vodopadni

(waterfall)

model primjene metodologije

Prototipski model.

Uz strukturirani pristup, prototipski pristup razvoju programskog

proizvoda predstavlja koncept koji se može primjeniti u okviru metodologije životnog ciklusa.
Prototipski pristup postaje u punoj mjeri praktično primjenljiv tek pojavom sveobuhvatnih i
kvalitetnih projektantskih i programerskih CASE

(Computer Aided Software Engineering)

proizvoda, koji su integrisani sa okruženjem četvrte generacije. U zavisnosti od njegove
namjene, mogu se uočiti sljedeće tri vrste prototipskog modela.

Model oponašanja

odnosno

jednoekranski ili višeekranski model kojim se prikazuje kako će izgledati dio sistema,

istraživački model

, za istraživanje dijelova sistema kako bi se provjerile neke ključne postavke

i na kraju,

ugradbeni model

, odnosno traženje različitih načina na koje se sistem može

izgraditi. Prototip može postepeno da postane dio završnog informacionog sistema.

Prototipski razvoj podrazumijeva interaktivni pristup uz korištenje programskih jezika

četvrte generacije. Radni model daje se na uvid korisniku i omogućava korisniku stvaranje
slike o izgledu sistema. Korisnik daje primjedbe za popravak i poboljšanja, čime se stiče bolja
slika   o   zahtjevima   korisnika,   a   u   istovremeno   se   uklanjaju   moguća   iznenađenja   na   kraju
razvoja. Savremeni softverski alati omogućavaju brzu izradu prototipa. Funkcionalni prototip
dogradnjom može da postane radni sistem. Ovakav pristup razvoju informacionog sistema
odgovara manjim projektima. Prednosti su u iteracijama promjena, te povećanju kreativnosti i
brzini razvoja. Nedostaci su u tome što se “zaboravlja” da prototip nije pravi sistem, mogući
neuspjeh zamjene prototipa radnim sistemom, dokumentacija proizlazi iz izrade pa postoji
opasnost  da pisane specifikacije  nikad  neće  biti  napravljene,  kao  i nemogućnost  ispravne
procjene i planiranja resursa. Praktični aspekti primjene prototipskog pristupa su višestruki.
Riječ je, uglavnom, o činjenicama proisteklim iz iskustva u praktičnoj primjeni prototipskog
pristupa.   Zbog   toga,   može   se   reći   da   su   te   činjenice   prije   savjetodavnog,   nego   formalno
strogog karaktera.

Evolutivni model.

Informacioni system mijenja pogled korisnika, a njegove potrebe se

mijenjaju  tokom primjene.  Može  se  zaključiti  da informacioni  system raste  sa poslovnim
sistemom   koga   podržava.   Jedan   od   osnovnih   principa,   na   kome   se   zasniva   primjena
sekvencijalnog   modela   metodologije   životnog   ciklusa,   je   da   realizacija   naredne   faze   ne
započinje dok se tekuća faza ne završi. Uočava se da upravo primjena ovog principa može
intenzivirati   negativne   efekte   primjene   metodologije   životnog   ciklusa.   Evolutivni   model
primjene metodologije životnog ciklusa, nasuprot sekvencijalnom, predviđa da je za određene
faze životnog ciklusa programskog proizvoda moguće da naredna faza započne prije nego što
se prethodna završi, što dovodi do određenog stepena paralelizma u realizaciji tih faza. Prema
tome, faze životnog ciklusa počinju da se sprovode interaktivno. Do ove ideje se došlo na
osnovu pretpostavke da ne treba odjednom realizovati kompletnu fazu i utrošiti za to veliku
količinu   vremena   i   novca,   u   situaciji   kada   se   projektantske   aktivnosti   izvode   na   osnovu
nedovoljno precizno identifikovanih informacionih zahtjeva. Brzi prelazak u narednu fazu
treba da obezbjedi bolju osnovu za uspješan završetak prethodne faze.

Kako je jedan od bitnih motiva za nastanak evolutivnog pristupa problem nedovoljno

precizno identifikovanih informacionih zahtjeva, smatra se da njegova praktična primjena ima
smisla ukoliko se on kombinuje sa prototipskim pristupom, kao metodom za tačno utvrđivanje
informacionih zahtjeva. S tim u vezi, primjenjuju se dvije varijante evolutivnog pristupa.
Prema prvoj, nakon utvrđivanja preciznih informacionih zahtjeva, rezultati konceptualnog i
implementacionog projektovanja baza podataka se integrišu, a projekti podsistema se

usaglašavaju sa šemom integrisane baze podataka. Drugim riječima, potprojekti se ponovo
posmatraju kao cjelina i na njih se primjenjuju koraci konceptualnog i implementacionog
projektovanja, kao pri primjeni sekvencijalnog modela metodologije životnog ciklusa. Ova
varijanta   evolutivnog   pristupa   kombinuje   mnoge   dobre   strane   sekvencijalnog   modela
metodologije   životnog   ciklusa   i   prototipskog   pristupa,   ali   ne   rješava   problem   dugog
vremenskog intervala od početka projekta do pojave prvih, operativno primjenljivih rezultata
kod   korisnika   i  potrebe  ulaganja   finansijskih   sredstava   odjednom,   a  ne   postepeno.   Prema
drugoj varijanti, potprojekti se realizuju međusobno nezavisno i mogu biti fazno pomjereni u
vremenu. Na taj način se rješava problem dugog vremenskog intervala od početka projekta do
pojave prvih rezultata i potrebe ulaganja finansijskih sredstava u ukupnom iznosu. Ovakav
nezavisan rad može dovesti do nižeg stepena integrisanosti informacionog sistema.

Inkrementalni model.

Kao i u slučaju evolutivnog modela, na početku primjene

inkrementalnog modela, kompletno se sprovodi faza strategije metodologije životnog ciklusa.
Nakon toga, formiraju se relativno manji potprojekti sa nižim stepenom međusobne
integracije. U tom period identifikuju se sljedeći parametri potprojekata: ciljevi, resursi i rok
predaje u upotrebu. Ciljevi i resursi su varijabilni parametri, koji se po potrebi mogu mijenjati
u toku samog projekta, dok je rok predaje u upotrebu programskog proizvoda obavezno fiksni
parametar. Potprojekti se realizuju međusobno nezavisno i mogu biti fazno pomjereni u
vremenu. Inkrementalni model se može posmatrati kao posebna varijanta evolutivnog modela
životnog ciklusa.

Spiralni i zvjezdasti model.

Kod spiralnog modela primjene metodologije životnog

ciklusa, na početku svake faze provodi se procjena rizika

Nastoje se utvditi mogući rizici koje

treba eliminisati prije njihovog nastanka. U slučaju da je rizik prevelik, projekat se prekida.

3.5 METODOLOGIJA RAZVOJA INFORMACIONIH SISTEMA

Metodologija se može definisati kao metoda i idejni pristup projektovanju

informacionog sistema. Sadrži u sebi kolekciju procedura, tehnika, alata i raznih drugih
pomoćnih alata, podržanu filozofijom koja podržava izgradnju informacionog sistema.
Komponente metodologije su sljedeće:

1. Etape projekta;
2. Zadaci za svaku pojedinu etapu;
3. Izlazi (projektna dokumentacija);
4. Uputstvo za upotrebu odabranih tehnika i alata;
5. Način upravljanja projektom i nadzorom projekta.

Cilj metodologije je da omogući sistemski postupak razvoja, uspostavi komunikaciju

između učesnika uključenih u izgradnju informacionog sistema, obezbijedi skup tehnika koje
će omogućiti da se zadaci izvršavaju na standardne i provjerene načine, omogući efikasan
nadzor sa ciljem uočavanja grešaka u ranim fazama. Osim navedenog, cilj metodologije je da
omogući elastične promjene poslovanja i tehnologije, definiše razvojnu strategiju kojom će se
ukloniti

ad hoc

rješavanje problema, odredi ili ukaže kada i u kojoj mjeri je potrebno

uključivanje korisnika, te potiče i omogućava uključivanje korisnika kada se za to ukaže
potreba. Metodologija omogućava da se dovoljno pažnje posveti analizi poslovanja, čime će

Primjena neke od ovih metodologija ne znači da će informacioni system u potpunosti

zadovoljiti zahtjeve korisnika, jer se zahtjevi korisnika mogu mijenjati u vremenu. Planirane
aktivnosti   ne   moraju   uvijek   biti   odgovarajuće,   primjenjive   ili   potrebne.   Insistiranje   na
provođenju propisanih procedura void u zanemarivanje stvarnih problema, što za posljedicu
može   imati   formalno   dobro   napravljen,   ali   neuspješan   informacioni   sistem.   Većina
metodologija   je   namijenjena   analizi   i   oblikovanju   informacionog   sistema.   Pojedine
metodologije podržavaju sve faze životnog ciklusa informacionog sistema. Metodologije treba
da su podržane odgovarajućim alatima za upravljanje i projektovanje (CASE), što nije uvijek
ispunjeno   u   praksi.   Alternative   komercijalnim   metodologijama   je   zdrav   razum,   najbolje
dokazano   u   praksi,   prečice   do   rješenja   problema   zasnovane   na   sličnim   iskustvima,   kao   i
prilagođavanje razvojnog procesa.

3.5.1. Savremeni postupci razvoja informacionog sistema

Brzi razvoj aplikacija

(engl.

Rapid Application Development

(RAD)) je efikasna

izrada programskog proizvoda u relativno kratkom vremenu. Ovo se postiže sistemskom
primjenom sljedećih tehnika i alata: aktivno i efikasno uključivanje korisnika, odgovarajuće
upravljanje projektom, ispravna upotreba metoda i tehnika razvoja, upotreba CASE alata i
modernih programskih jezika (4GL), kao i upravljanje izradom prototipa. Ovaj pristup
realizuje se uz pomoć manjih ekipa u trajanju od 60 do 120 dana za podsistem veličine od 25
do 30 relacija odnosno tabela. Cijena ostvarene brzine ovakvog razvoja može negativno uticati
na proces upravljanja informacionim sistemom preduzeća. Faze brzog razvoja su:

1. JEM (engl.

Joint Enterprise Modeling

) –

združeno modeliranje organizacije

odnosno sastanci na kojima poslovodstvo i analitičari traže usmjerenje organizacije i načine
kako je učiniti kompetentnom. Istražuju se ciljevi organizacije, problemi, kritični činioci
uspjeha te strategijske mogućnosti;

2. JRP (engl.

Joint Requirements Planning

) –

združeno planiranje zahtjeva

, odnosno

analiza zahtjeva za razmatrani poslovni sistem. Proučavaju se funkcije sistema, identifikuju
upotrebljive i uklanjaju nekorisne funkcije, te istražuju i definišu informacione potrebe;

3. JAD (engl.

Joint Application Design

) –

združeno oblikovanje aplikacija

. Nastoji se

oblikovati sistem tako da potpuno odgovara zahtjevima.

Informaciono inženjerstvo

(engl.

Information Engineering

(IE)) se zasniva na analizi

poslovnih zahtjeva iz kojih se izdvajaju aplikacije informacionog sistema, kao i prioriteti tih
aplikacija. Aplikacije postaju projekti u kojima se provode postupci analize i dizajna da bi se
razvili efikasni informacioni sistemi u kompaniji. Za razliku od klasične strukturirane analize,
koja se odvija projekat po projekat, informaciono inženjerstvo je procesno osjetljiva tehnika
usmjerena na podatke, a primjenjuje se na organizaciju kao cjelinu ili na neki njen važniji dio.
Osnovno načelo je da se informacioni sistemi moraju graditi kao što se grade drugi “unikatni”
proizvodi.

Faze informacionog inženjerstva su sljedeće:

1. Planiranje strategije informacionog sistema – (engl.

Information Strategy Planning

(ISP)), koja obuhvata posmatranje poslovanja kao cjeline sa ciljem definisanja opšteg i
sveobuhvatnog plana i arhitekture za postepeni razvoj informacionih podsistema. S tim u vezi,
obavlja se izdvajanje poslovnih područja i određivanje prioriteta. Pod poslovnim područjem se

podrazumjeva skup poslovnih procesa koji se protežu organizacijom, a moraju biti visoko
integrisani da bi se ostvarila strategija ili misija kompanije;

2. Analiza poslovnih područja – (engl.

Business Area Analysis

(BAA));

3. Proučavanje poslovnih područja i definisanje poslovnih zahtjeva za visoko

organizovani i integrisani skup informacionih podsistema i aplikacija podrške poslovnog
područja;

4. Definisanje aplikacija i njihovih prioriteta na osnovu analize poslovnih područja.

Aplikacije postaju projekti u kojima se primjenjuju drugi postupci analize i dizajna. Budući da
je informacija proizašla iz podataka, podaci moraju biti pažljivo planirani. Modeliranje
započinje modelima podataka, a nastvalja se izradom modela procesa.

Ekstremno programiranje.

Načela ekstremnog programiranja (engl.

eXtreme

Programming

(XP)) nastala su prije desetak godina. Ovaj vid programiranja zahtijeva

komunikaciju   u   svim   fazama   projekta   i   među   svim   njegovim   učesnicima.   Ovdje   se
prvenstveno misli na komunikaciju među članovima razvojnog tima, zatim na međusobnu
komunikaciju   članova   tima   sa   rukovodiocem   projekta,   te   komunikaciju   naručioca   sa
izvođačima. Dijelovi softvera, kao i njegova cjelokupna arhitektura, moraju u svakoj fazi
projekta   biti   jednostavni.   Jednostavnost   se   ostvaruje   kontinuiranim   prilagođavanjem
programskog   kôda   i   svođenjem   projektne   dokumentacije   na   minimalno   prihvatljivi   nivo.
Ekstremno programiranje nalaže kontinuirane povratne informacija od svih učesnika projekta,
što   značajno   podiže   kvalitet   rada   i   ispunjenje   rokova.   Dobre   povratne   informacije
onemogućavaju nerazumijevanje među učesnicima projekta, te drže projekt na "pravom putu".

Ekstremno programiranje uvažava mogućnost promjene specifikacija koje definišu

funkcionalnost   sistema.   Ovaj   vid   programiranja   zahtijeva   relativno   često   izdavanje   novih
verzija sistema, obično u prvom trenutku u kojem to ima poslovnog smisla, odnosno kada
sistem zadovoljava funkcionalnost traženu od strane naručioca. Često izdavanje novih verzija
pojačava komunikaciju među učesnicima. Metafora mora biti jasno izražena te nedvosmisleno
prihvatljiva za sve članove projektanog tima. Najčešći argument korisnika XP-a je u tvrdnji da
on zanemaruje dizajn sistema. U stvati, dizajn arhitekture sistema je kontinuirani process koji
se   u   malim   koracima   odvija   tokom   čitavog   razvoja.   Testiranje   se   sastoji   od   testova
komponenti   i   testova   prihvatljivosti.   Prilagođavanje   programskog   kôda

(refactoring)

tehnika   kojom   se   pojednostavljuje   programski   kod   uklanjanjem   ponavljanog   koda   i
uklanjanjem nepotrebnog koda. Programeri rade u parovima, na način da jedan piše kôd, a
drugi prati pisanje i revidira kôd, pazeći da kôd bude jasan i razumljiv. Zajedničko vlasništvo
se sastoji u tome da svi inženjeri koji učestvuju u razvoju projekta imaju pravo mijenjati bilo
koji   njegov   dio   u   bilo   kom   trenutku.   Ovaj   vid   izgradnje   informacionog   sistema   nalaže
izgradnju   novih   verzija   nekoliko   puta   dnevno,   odnosno   nakon   svake   implementirane
funkcionalnosti. Uglavnom umorni projektanti ne mogu postići maksimalnu efikasnost u radu,
pa se zabranjuje prekovremeni rad dvije sedmice zaredom. Naručilac ili predstavnik naručioca
mora   biti   prisutan   prilikom   razvoja   sistema   kako   bi   bio   dostupan   u   slučaju   potrebe   za
pojašnjenima, te kako bi pomogao u definisanju sistema i pisanju testova. Programeri moraju
pisati kôd u skladu sa dogovorenim standardima.

Ujedinjeni razvojni process

(

Unified software development process

(UDP)), izvorno

nazvan

Objectory

, kasnije je dobio ime

Rational Unified Process

(RUP). Zastupljen je

iterativni i inkrementalni razvoj, koji se obavlja na sljedeći način:

Redoslijed izrade fizičkog i logičkog modela.

Fizički i logički model postojećeg

informacionog sistema, a zatim logički i fizički model budućeg informacionog sistema,
izrađuje se na osnovu poslovnih zahtjeva i zahtjeva krajnjih korisnika. Fizički model opisuje
kako je sistem fizički i tehnički izgrađen. Logički model opisuje informacioni sistem, šta radi i
koji su podaci koje system koristi. Operativni sistem prikazuje šta, ko i kada, ali ne i gdje radi,
a prema potrebi može se razmatrati organizacijski nivo, odnosno različito značenje podataka
zavisno od područja u okviru poslovnog sistema i okruženja.

Modelovanje informacionog sistema.

Modeliranje informacionog sistema predstavlja

izradu modela koji odgovaraju dijelovima poslovnog sistema. Model je apstrakcija ili
reprezentacija dijela stvarnog svijeta. Ukoliko već ne postoji informacioni system, potrebno je
odrediti "surogat" postojećeg sistema po ugledu na iste informacione sisteme u drugim
poslovnim sistemima ili razvoj započeti sa izradom logičkog modela. Izradom modela nastoji
se opisati situacija u kojoj događaj iz vanjskog svijeta pokreće poslovni proces. Proces ima
određeni učinak na podatke u nekom stanju. Obavljanjem procesa podaci prelaze u novo.

Vrste modela informacionog sistema.

Osnovne vrste modela informacionog sistema

su:

- model podataka,
- model funkcija i procesa,
- model događaja,
- model resursa/sredstava i
- modeliranje programa.

Model podataka

opisuje šta su podaci, odnosno šta opisuju podaci. Konceptualni

model opisuje podatke i veze između podataka. Najčešći konceptualni model je model entiteti-
veze

Logički model opisuje strukturu podataka i logičkih datoteka, a najčešći logički model je

relacioni model podataka.

Model funkcija i procesa

opisuje kako se prikupljaju, obrađuju i distribuiraju podaci.

Model funkcija se oblikuje dekompozicijom funkcija, od globalnih funkcija do osnovnih
procesa. Model procesa opisuje obradu podataka posmatranog sistema. Najčešći model
procesa je dijagram toka podataka.

Model događaja

opisuje kada se podaci obrađuju, odnosno razmatra učinke koje

događaji imaju na procese i podatke, te vrši opis stanja. Kao primjer se može navesti dijagram
promjene stanja.

Model resursa/sredstava

opisuje izvršioce, odnosno ko obrađuje podatke, gdje se

podaci nalaze i gdje se podaci obrađuju.

Modeliranje programa

podrazumjeva predstavljanje programskih modula

informacionog sistema.

Ključne aktivnosti i učesnici.

Sveukupnost ključnih aktivnosti predstavlja

informaciono inženjerstvo. Kao ključne aktivnosti mogu se uočiti sistemska analiza i sistemski

dizajn. Sistemska analiza proučava poslovanje sa ciljem da dâ preporuke za poboljšanja
sistema i specifikacije zahtjeva za rješavanje. Sistemski dizajn omogućava specifikaciju ili
konstrukciju računarom podržanog rješenja identifikovanih poslovnih zahtjeva. Učesnici u
navedenim aktivnostima su:

- korisnik,
- projektant,
- programmer i
- sistem analitičar.

Korisnik

je korisnik usluga, klijent, osoba ili grupa za koju se gradi informacioni

sistem, što podrazumjeva korisnika sistema i vlasnika sistema. Krajnji korisnik neposredno
koristi informacioni sistem pri obavljanju svakodnevnih poslova ili koristi informaciju
dobijenu iz informacionog sistema. Vlasnik informacionog sistema naručuje i plaća razvoj i
održavanje sistema, postavlja prioritete i određuje politiku njegovog korištenja.

Projektant

odnosno dizajner sistema je tehnički stručnjak koji oblikuje sistem tako da

zadovolji zahtjeve korisnika, prevodi poslovne zahtjeve i ograničenja u tehničko rješenje,
oblikuje datoteke, baze podataka, ulaze, izlaze, ekranske forme, mreže i programe, integriše
rješenje i slično.

Programer

odnosno projektant je stručnjak koji izgrađuje system, provjerava njegovu

ispravnost te ga isporučuje i u primjeni konstruiše komponente sistema na osnovu
specifikacija koje rade dizajneri sistema.

Sistem analitičari

definišu poslovne procese i računarsku obradu podataka. Njihov

zadatak   je   da   provode   sistemsku   analizu   i   dizajn.   Sistem   analitičar   pomaže   proučavanju
problema   i   potreba   poslovanja   radi   određivanja   kako   poslovni   sistem   i   informaciona
tehnologija mogu najbolje riješiti problem uz unapređenje poslovanja. Plodovi ove aktivnosti
su   poboljšani   poslovni   procesi,   poboljšani   informacioni   sistemi   te   nove   ili   poboljšane
aplikacije. Sistem analitičar je istraživač, arhitekta i kontrolor, osoba koja rješava poslovne
probleme, zagovornik promjena, psiholog, trgovac, političar. Većina sistem analitičara koristi
specifičnost pristupa, koja se naziva životni ciklus razvoja sistema, odnosno sistematičan i
metodičan pristup rješavanju problema sistema.

3.5.3. Definisanje zahtjeva za informacioni sistem

Ključne aktivnosti, koje se mogu izdvojiti u definisanju zahtjeva za informacionim

sistemom su prikupljanje informacija, podataka i činjenica. Posebna aktivnost kod definisanja
zahtjeva   za   informacionim   sistemo   su   intervju   sa   ključnim   korisnicima.   Ako   naručilac
zapošljava informatičare svakako ih treba uključiti u analizu. Kao zamjena za intervju koriste
se   upitnici   i   ankete,   koji   su   pogodni   i   za   prikupljanje   informacija   o   resursima.   Analiza
dokumentacije podrazumjeva prikupljanje cjelokupne dokumentacije značajne za poslovanje,
radi boljeg utvrđivanja pravila, poslovne politike, ciljeva poslovanja i strukture informacija. S
tim u vezi, neophodna je ocjena postojećih aplikacija i/ili računarom podržanih podataka, radi
analize   podataka,   ali   i   zbog   njihove   konverzije   u   novi   sistem.   Posmatranje,   odnosno
neposredni uvid u poslovne procese posmatranjem radnih sredina predstavlja značajan vid
definisanja   zahtjeva   za   informacionim   sistemom.   Postupak   analize   mora   biti   prilagođen

odgovora, a može i obeshrabriti ispitanika.

Anketa

može da obuhvatiti više ispitanika. Pitanja

su zatvorenog tipa, a odgovori i obrada odgovora mogu se standardizovati. Pomoću intervjua
se može više naučiti o stavovima, osjećajima i motivaciji osoblja. Tokom intervjua analitičar i
ispitanik se nalaze jedan nasuprot drugom, pa analitičar može posmatrati način na koji
ispitanik odgovara i po potrebi proširiti ili usmjeriti pitanja.

Proučavanje dokumenata.

Prikupljaju se svi dokumenti do kojih se može doći. U

prvom redu treba prikupiti dokumente koji su nastali kao rezultat analize procesa, tipične
dokumente i dokumente nastale analizom podataka. Reprezentativni dokumenti najčešće ne
ukazuju na izuzetke, to jest podatke koji se rjeđe bilježe, ali ipak trebaju. Stalno bilježenje
nekih podataka ne mora značiti da su ti podaci stvarno potrebni. Vrijednost informacija o
analiziranoj organizaciji prikupljena samo preko dokumenata je niska. Praksa može odudarati
od pravilnika i administrativnih obrazaca.

Evidencija i analiza postojećih aplikacija.

Budući da su nedostaci opreme, podrške i

podataka najčešći razlozi za izgradnju novog informacionog sistema, potrebno ih je
evidentirati i analizirati. Vrši se procjena aplikacija i baza podataka u primjeni i to: korišteni
programski jezici i alati, uključujući programe za kancelarijsko poslovanje, podržane funkcije
i način posluživanja programa, međusobna povezanost različitih aplikacija i podataka,
postojeće platforme, kao i sastav i stepen informatičke obučenosti korisnika. U prvom redu se
analizira nepovezanost aplikacija, loša programska rješenja, nepouzdanost, integritet, te zaštita
i sigurnost podataka. Takođe se analizira nepostojanje programske dokumentacije, tehnološka
zastarjelost, nemogućnost rada u višekorisničkom okruženju, grafički interfejs i drugo.

Nedostaci modela podataka mogu biti različiti. Najčešći nedostaci su različitost modela

podataka postojećih aplikacija i nedostaci unutar pojedinih modela. Različitost modela
podataka postojećih aplikacija se ogleda u tome da entiteti iz stvarnog svijeta nisu jednako
zastupljeni u postojećim modelima, isti entitet iz stvarnog svijeta pojavljuje se pod različitim
nazivima, isti entitet iz stvarnog svijeta opisan je različitim atributima, dva ili više entiteta iz
stvarnog svijeta su prikazani različitim brojem entiteta u modelu podataka. Nedostaci unutar
pojedinih modela su nedefinisanost primarnih ključeva, nedefinisanost veza među podacima,
najčešće kao posljedica nepostojanja primarnih ključeva, nedefinisanost veza i pored
postojanja primarnih i drugih ključeva. Navedene pojave su posljedica razvoja tokom upotrebe
i nedoslijednosti tog razvoja, naglašenog ponavljanje uvedenog prilikom izrade zahtjevnih ili
složenih programskih rješenja, kao i ukupne nenormalizovanosti modela.

Posmatranje poslovnog sistema.

Definisanje zahtjeva za informacioni sistem se može

dopuniti uvidom u poslovne procese, odnosno posmatranjem radnih sredina. Posmatra se
lokacija i kretanje ljudi, tok izvršavanja poslova, fizički ulazi i izlazi sistema, zaprimanje,
izrada i razmjena dokumenata, procesi osnovne djelatnosti i slično. Prednost ovakvog pristupa
je u tome što je analitičar u stanju da realno sagleda poslovni proces. Ovaj pristup je efikasan i
obezbjeđuje pouzdanost prikupljenih informacija. Nedostaci posmatranja poslovnog sistema
su neefikasnost, znatan utrošak vremena, ometanje i nelagodnost posmatranih osoba,
mogućnost manipulacije posmatrača i drugo. Podaci dobijeni iz malog broja kratkotrajnih
posmatranja mogu biti nepouzdani i netačni.

Radni sastanci.

Radni sastanci se organizuju da analitičari i korisnici zajednički

provode analizu i oblikovanje. Cilj sjednice je zajedničko pronalaženje najboljeg rješenja. Za
to je potreban poseban prostor i izolacija, moderator, dnevni red i zapisnici. Genijalnost grupe

se   koristi   za   prikupljanje   ideja   i   definisanje   informacionih   potreba,   pri   čemu   se   korisnici
stimulišu na aktivno i kreativno sudjelovanje. Izvodi se tako da se od svakog ispitanika iz
grupe traži da definiše svoj pogled na idealno rješenje. Svaki učesnik iznosi sve što mu pada
na pamet u vezi sa problemom koji se rješava. Od predloženih rješenja odabira se najbolje
prema   realnoj   izvodljivosti.   Postupak   je   koristan   tamo   gdje   postoje   korisnici   koji   dobro
poznaju   sistem,   ali   teško   prihvataju   nove   ideje.   Prednosti   radnih   sastanaka   su   njihova
pogodnost za projekte pomoću kojih se rješavaju problemi važni za cijeli poslovni sistem ili
veći dio poslovanja. Njihovim organizovanjem se izbjegavaju specifični i nejasni zahtjevi,
preciznije se utvrđuje obim projekta i bolje uočava protivrječnost zahtjeva. Nedostaci radnih
sastanaka su pasivnost učesnika, “usitnjavanje” razgovora i često udaljavanje od tema. Otpor
sastancima   je   naročito   naglašen   kada   poslovni   sistem   zapošljava   informatičare,   jer   se
podrazumijeva da je informatizacija isključivo njihov posao.

Razvoj prototipa.

Razvoj prototipa se koristi kada korisnik ne može tačno da definiše

svoje informacione potrebe prije nego što se izgradi informacioni sistem. Razlog tome može
biti nedostatak postojećeg modela na kojem bi korisnik zasnivao svoje potrebe ili pak teška
vizuelizacija budućeg sistema. Da bi se olakšala vizuelizacija budućeg sistema izgrađuje se
sistem koji zadovoljava neke osnovne, inicijalne potrebe. U radu sa takvim sistemom korisnik
otkriva svoje informacione potrebe, te se sistem modifikuje kako bi se zadovoljile te potrebe.
Postupak korištenje sistema i modifikovanje istog se ponavlja, a informacione potrebe
korisnika otkrivaju korištenjem sistema. Izrada prototipa pogodna je u onim okruženjima gdje
je teško definisati konkretni model sistema, te u okruženjima gdje se informacione potrebe
korisnika mjenjaju ili razvijaju.

PITANJA ZA PROVJERU ZNANJA:

1. Navedite osnovne aktivnosti koje se odnose na razvoj informacionog sistema?

ČETVRTI DIO

4. ANALIZA SISTEMA

4.1. UVOD

Analiza sistema je raščlanjivanje sistema na njegove komponente da bi se proučilo

kako te komponente rade i međusobno komuniciraju. Analiza sistema se realizuje sa
namjerom potpune sinteze sistema i razvoja aplikacija. Sinteza sistema je ponovno
objedinjavanje komponenti u cjeloviti, poboljšani, sistem. Svrha, cilj i dubina analize sistema
mogu se predstaviti slijedećim aktivnostima:

- Automatizacijom poslovnih procesa BPA (engl.

Business Process Automation

odnosno povećanjem efikasnosti korisnika analizom problema i uklanjanjem uzroka;
- Poboljšanjem poslovnih procesa BPI (engl.

Business Process Improvement

)),

povećanjem efikasnosti, analizom trajanja i koštanja poslovnih procesa, te
predlaganjem poboljšanja;
- Reinženjeringom poslovnih procesa BPR (engl.

Business Process Reengineering

) ili

preoblikovanjem poslovnih procesa BPR (engl.

Business Process Redesign

), što

predstavlja radikalni redizajn poslovnih procesa analizom mogućih posljedica,
procjenom alternativnih tehnologija, ukidanjem ili zamjenom pojedinih aktivnosti,
analizom troškova i koristi analizom rizika.

4.2. AKTIVNOSTI ANALIZE

Aktivnosti analize se mogu sistematizovati u tri nivoa, gdje svaki nivo traži odgovor na

odgovarajuća pitanja:

1. Detaljna analiza postojećeg sistema, te utvrđivanje potreba i zahtjeva;
2. Detaljna specifikacija zahtjeva za informacionim sistemom;
3. Daljnja razrada granica projekta.

Pozadinska analiza treba da pomogne razumijevanju strukture organizacije, ko u njoj

radi, ko je kome potčinjen, kako sarađuju različiti odjeli itd. Za potrebe pozadinske analize
može se izraditi šema organizacione strukture iz koje će biti vidljivo koja osoba ili grupa ljudi
obavlja koji dio posla (modeliranje funkcija). Za ostale elemente, takođe, se rade odgovarajući
modeli (modeliranje procesa, modeliranje podataka).

Postupci i tehnike analize

Osnovne tehnike analize su moderna strukturirana analiza,

informaciono inženjerstvo, brzi razvoj aplikacija, združeni razvoj aplikacija, te objektno
usmjerena analiza.

Moderna strukturirana analiza

je procesno usmjerena tehnika modeliranja poslovnih

zahtjeva za sistem.

Informaciono inženjerstvo

je procesno osjetljiva tehnika, a usmjerena prema podacima

i proučavanju poslovnog sistema ili njegovih većih dijelova kao cjeline.

Brzi razvoj aplikacija

RAD (engl.

Rapid Application Development

) je razvoj

djelimičnih verzija aplikacija, koje mogu evoluirati do konačnog rješenja.

poslovni zahtjevi,

korisnički zahtjevi,

funkcionalni zahtjevi ili

nefunkcionalni zahtjevi.

Poslovni zahtjevi

definišu ciljeve organizacije, odnosno daju opis problema koje treba

riješiti ili sadržani u dokumentima u kojima se opisuje vizija i obim projekta.

Korisnički zahtjevi

opisuju zadatke koje korisnik može realizovati služeći se

aplikacijama ili koji su sadržani u opisima slučajeva korištenja.

Funkcionalni zahtjevi

definišu softversku funkcionalnost koju treba ugraditi u proizvod

da bi omogućio korisnicima obavljanje njihovih zadataka. U ovu grupu zahtjeva spadaju
posebno zanimljive mogućnosti programa, odnosno skup logički povezanih funkcionalnih
zahtjeva koje korisniku omogućavaju ispunjavanje poslovnih zahtjeva.

Nefunkcionalni zahtjevi

u standardi, pravila i ugovori koje proizvod mora zadovoljiti,

opisi spoljnjih interfejsa, zahtjevi za performansama, ograničenja za dizajn i implementaciju,
te osobine kvaliteta koje preciziraju opis proizvoda navodeći karakteristike proizvoda u
različitim dimenzijama, a bitne su ili korisniku ili projektantu. Potrebno je još naglasiti da je
potrebno odrediti prioritetete pojedinih zahtjeva.

Kratke definicije zahtjeva glase: izjava o stanju, ograničenjima i potrebama sistema,

narativni dokument namijenjen korisniku ili ga piše korisnik, a sačinjavaju ga poslovni i
korisnički zahtjevi, kao i njihovi prioriteti, uočeni problemi, ključne pretpostavke i preporuke
za njihovo rješavanje. Specifikacija zahtjeva, često nazvana i funkcionalnom specifikacijom,
je strukturirani dokument sa detaljnim opisom očekivanog ponašanja sistema. Predstavlja
cjeloviti i nezavisan pogled na sistem. Sačinjavaju ga funkcionalni i nefunkcionalni zahtjevi te
njihovi prioriteti, model organizacione strukture, opis toka dokumenata, model procesa, kao i
konceptualni model podataka (dijagrami entiteti - veze).

Uzroci lošeg planiranja zahtjeva.

Uzroci lošeg planiranja zahtjeva su:

- nedovoljna uključenost korisnika,
- neobični korisnički zahtjevi,
- nejasni korisnički zahtjevi,
- pretjerano uljepšavanje,
- minimalne specifikacije i
- zanemarivanje korisničkih potreba.

Nedovoljna uključenost korisnika

bez korisnika se ne može točno znati šta korisnici

žele. Takvi proizvodi su neprihvatljivi.

Čudni korisnički zahtjevi

neopravdana promjena mišljenja tokom realizacije uzrokuje

prekoračenje predviđenog roka za realizaciju, kao i degradaciju kvaliteta proizvoda.

Nejasni korisnički zahtjevi

- s

ituacija u kojoj čitaoc zahtijeva, te zahtjev tumači na više

načina. Ovo za posljedicu ima prepravljanje i gubitak vremena.

Pretjerano ukrašavanje

želja izvođača da dodaju novu funkcionalnost i zahtjev

korisnika za dodacima koji dobro izgledaju ali ne pridonose funkcionalnosti. Izrada takvih
dodataka je nepotrebna i predstavlja gubitak vremena.

Minimalne specifikacije

Tendencija postavljanja minimalnih zahtjeva ili skiciranja

koncepata, uz želju da ih izvođači nadopune tokom realizacije, izaziva frustracije izvođača i
neispunjena očekivanja korisnika.

Zanemarivanje potreba

Zanemarivanje potreba određenih korisnika izaziva stvaranje

„opozicije“ projektu.

Svojstva dobro postavljenih zahtjeva.

Svojstva dobro postavljenih korisničkih zahtjeva

su definisana IEEE standardom. U ova svojstva ubrajamo: cjelovitost, tačnost, ostvarivost,
nužnost, poredak po prioritetima, nedvosmislenost i mogućnost provjere. Dobra specifikacija
zahtjeva korisnika mora da sadrži sljedeća svojstva: potpunost, konzistentnost, mogućnost
izmjene i mogućnost praćenja. S tim u vezi, osnovni cilj je napisati dovoljno dobre zahtjeve na
osnovu kojih se može pristupiti dizajnu i ugradnji pojedinih komponenti sistema, uz
prihvatljiv stepen rizika.

PITANJA ZA PROVJERU ZNANJA:

1. Svrha i cilj analize poslovnog sistema?
2. Osnovni nivoi aktivnosti analize poslovnog sistema?
3. Postupci i tehnike analize poslovnog sistema?
4. Definisanje zahtjeva poslovnog sistema?
5. Osnovne vrste zahtjeva poslovnog sistema?
6. Uzroci lošeg planiranja zahtjeva poslovnog sistema?
7. Svojstva dobro postavljenih zahtjeva poslovnog sistema?

5.1. UVOD

Logički procesi (koje sačinjavaju funkcije, događaji i elementarni procesi) su akcije

koji se obavljaju bez obzira na način ugradnje i raspoložive resurse sistema. Neke metode
poistovjećuju funkcije i procese. Stvarni problemi su preveliki i presloženi da bi se riješili
odjednom, te je potrebno njihovo strukturno raščlanjivanje. Sistem se razlaže i opisuje
hijerarhijskim modelima. Modeli sistema se oblikuju razlaganjem sa vrha prema dolje.
Razlagati se mogu funkcije i procesi, organizaciona struktura, struktura podataka i struktura
programske opreme.

Logički procesi.

Funkcije

su skup logički povezanih trajnih poslovnih aktivnosti i

zadataka. Funkcije obavljaju osobe, grupe radnika ili organizacione cjeline, odnose se na
prodaju, proizvodnju, otpremu, računovodstvo i slično. Funkciju čine na desetine pa i stotine
diskretnih poslovnih procesa. Funkcije se mogu hijerarhijski razložiti do nivoa diskretnih
procesa, koji obavljaju određeni zadatak koji daje odgovor na određene poslovne događaje.

Događaj

je logički dio posla koji se obavlja kao nedjeljiva cjelina. Često je u upotrebi i

naziv

transakcija.

Pokreće se diskretnim ulazom, a završava se odgovarajućim izlazom.

Poslovni događaj može se predstaviti jednim procesom pomoću koga system reaguje na taj
događaj. Logički događaj dalje se razlaže do elementarnih procesa pomoću kojih se prikazuje
reakcija sistema na taj događaj.

Proces predstavlja

postupak, način rada, doslijedna izmjena stanja. Takođe, proces je

diskretna odluka, aktivnost ili zadatak kojim se obavlja neki posao. Trajanje procesa je
konačno i određeno, odnosno poznati je njegov početak, završetak i ponavljanje. Za obavljanje
procesa se koriste ljudska, materijalna i finansijska sredstva.

Poslovna pravila

su instrukcije i logika koji određuju proceduru obavljanja procesa.

Ugrađuju se u računarski program.

5.2. MODELOVANJE FUNKCIJA

Funkcionalna dekompozicija

se koristi za izradu opšteg modela poslovnih funkcija

posmatranog sistema u fazi planiranja, što predstavlja strukturirano planiranje. Hijerarhija
funkcija iterativno se razlaže do nivoa procesa.

Dijagram funkcionalne dekompozicije FDD

(engl.

Functional Decomposition

Diagram

) koristi istu notaciju za razlaganje bilo koje hijerarhijske strukture, pa se često zove

samo dijagram dekompozicije. Elementi dijagrama dekompozicije su: funkcije, procesi,
spojnice i vanjski spojevi. Funkcije se označavaju se (glagolskom) imenicom (npr. prodaja,
proizvodnja), procesi glagolskim izrazom oblika infinitiv+objekat (ubaciti dio, uskladištiti
dio), spojnice su spojevi između funkcija i procesa, a vanjski spojevi su spojevi sa dijelovima
dijagrama na drugim stranicama. Izrada globalnog modela funkcija može započeti izradom
hijerarhijske liste funkcija po pojedinim organizacionim cjelinama.

Dijagram organizacije.

Dijagram organizacije daje prikaz strukture organizacije

hijerarhijom pravougaonika.

vaki pravougaonik predstavlja određenu ulogu ili odgovornost u

organizaciji. Osim dijagramsko orijentisanog alata, za definisanje organizacione strukture
sistema, može se upotrijebiti alat za neposredni pristup riječniku podataka, pomoću
hijerarhijskog navigatora objekata.

Metodologija funkcionalnog modelovanja IDEF0.

Za realizaciju programa

integrisane kompjuterizacije proizvodnje razrađena je familija metoda IDEF

(

engl.

Integrated

Definition Function Modeling)

, koja je definisana nizom standard. Ova familija metoda se

uspješno primjenjuje u najrazličitijim oblastima i pokazala se kao efikasno sredstvo za analizu,
projektovanje i modeliranje tehnoloških procesa. Metodologija funkcionalnog modeliranja
IDEF0 je zamišljena kao inženjerska disciplina za razvoj složenih sistema, koja uključuje
uređaje i ljude. Predstavlja metodu za modeliranje tehnoloških procesa i funkcija.

Osnovni pojmovi IDEF0.

U osnovi IDEF0 metodologije se nalazi pojam bloka, koji

odražava nekoliko poslovnih funkcija. Četiri strane bloka imaju slijedeće uloge: lijeva strana
ima ulogu „ulaza“, desna – „izlaza“, gornja – „upravljanja“ i donja – mehanizma“.

Uzajamno dejstvo između funkcija u IDEF0 se predstavlja u obliku duge, koja

odražava tok podataka ili materijala, koji sa izlaza jedne funkcije dolaze na ulaz druge. U
zavisnosti od toga sa koje strane bloka se nalazi, tok dobija naziv „ulazni“, „izlazni“ ili
„upravljački“.

Principi modeliranja u IDEF0.

U IDEF0 su realizovana tri osnovna principa

modeliranja procesa:

- princip funkcionalne dekompozicije,
- princip ograničenja složenosti i
- princip konteksta.

Princip funkcionalne dekompozicije

se sastoji u predstavljanju složene poslovne

funkcije skupom elementarnih funkcija.

Princip ograničenja složenosti

se sastoji u tome da

broj blokova na dijagramu mora biti od 2 do 6.

Princip konteksta

se sastoji u tome da

modeliranje poslovnog procesa počinje sa crtanjem kontekstnog dijagrama. Na kontekstnom
dijagramu se prikazuje samo jedan blok, odnosno samo glavna poslovna funkcija sistema koji
se   modelira.   Pri   određivanju   glavne   poslovne   funkcije,   neophodno   je   imati   u   vidu   cilj
modeliranja. Poslovni sistem se može opisati na razne načine, u zavisnosti od toga sa kog
stanovišta   se   posmatra.   Postojeći   model.   Kontekstni   dijagram   ima   još   jednu   ulogu   u
funkcionalnom modeliranju. On „određuje“ granice modeliranja poslovnog sistema, odnosno
određuje   uzajamnu   vezu   između   sistema   koji   se   modelira   i   njegovog   okruženja.   Nakon
upoznavanja   s   osnovnim   pojmovima   funkcionalnog   modeliranja   poslovnih   procesa,
neminovno se postavlja pitanje kako ovo modeliranje pomaže povećanju efikasnosti i kvalitetu
djelatnosti poslovnog sistema.

Razmatrani poslovni sistem je obavezno dio nekog projekta izgradnje ili razvoja

korporativnog informacionog sistema. Izgrađeni funkcionalni modeli omogućavaju jasno
utvrđivanje koji poslovni procesi se ostvaruju u poslovnom sistemu, koji se informacioni
objekti koriste pri izvršavanju poslovnih procesa i posebnih operacija. Funkcionalni model je
polazna tačka za analizu zahtjeva poslovnog sistema, pojave problema i „uskih grla“ u razradi
projekta usavršavanja poslovnih procesa.

Dijagram toka podataka DFD (engl.

Data Flow Diagram

) predstavlja skup sredstava

za dokumentovanje fizičkog i logičkog modela sistema, omogućava prikaz protoka, strukture i
obrade podataka, te dokumentovanje logike poslovnih pravila i procedura. Sinonimi za
dijagram toka podataka su transformacioni grafikon, mjehurasti grafikon, mjehurasti dijagram.

Elementi dijagrama toka podataka.

Elementi dijagrama toka podataka su: tok

podataka, proces, skladište podataka, te spoljni entiteti.

Tok podataka

(

engl.

data flow)

predstavlja skupove podataka koji se kreću kroz sistem.

Tokovi ulaze u procese (ulazni), koriste se i mijenjaju u toku obavljanja procesa
(ulazno/izlazni) ili nastaju kao rezultat procesa (izlazni). Tokovima se dodjeljuju jedinstveni
nazivi kao što su ulazni račun, izlazni račun i slično.

Proces

predstavlja aktivnost pretvaranja ulaznog u izlazni tok podataka. Procesi se

imenuju glagolskom imenicom (npr. prodaja, kupovina). Opis procesa sadrži opis aktivnosti
(algoritam) njegovog djelovanja.

Skladište podataka

(

engl.

data store)

predstavlja organizovani i trajni skup podataka.

Označava mjesto pohrane podataka, kao što su dokumenti, tebele, relacije u bazi podataka I
slično. Dodavanje, ažuriranje, brisanje i čitanje skladišta podataka obavlja se procesima.

Spoljni

entitet

(

engl.

external entity, external agent)

je objekat spoljnog svijeta povezan sa

posmatranim sistemom uz određivanje granice posmatranog sistema. Spoljni entiteti mogu biti
osobe, orgazicione jedinice, ustanove i drugi sistemi. Za označavanje entiteta se koriste
imenice ( npr. student, kupac, dobavljač …).

Primjena modela procesa.

Strateško planiranje sistema

predstavlja definisanje

arhitekture sistema u okviru strateškog plana, pri čemu se radi globalni model procesa.
Identifikuju se poslovna područja i poslovne funkcije, najčešće u obliku dijagrama
dekompozicije funkcija.

Reinženjering poslovnih procesa

je analiza i restrukturiranje poslovnih procesa radi

poboljšanja efikasnosti i uklanjanja birokratije, prije primjene informacijskih tehnologija.
Postojeći procesi se analiziraju i dokumentuju odgovrajućim modelima procesa. Izrađuju se
dijagrami toka podataka koje uključuju vremensku dimenziju, protok podataka i troškove.

Analiza sistema

razmatra aplikacione modele procesa, odnosno logičke modele procesa

sistema ili aplikacije.

Dizajn sistema

se bavi fizičkim modelima procesa, odnosno dodavanjem upravljačkih

komponenti i resursa.

Prikupljanje i sređivanje informacija

o funkcijama i procesima se može obaviti

pomoću tabela.

PITANJA ZA PROVJERU ZNANJA:

1. Osnovni logički procesi?
2. Funkcionalna dekompozicija poslovnih procesa?
3. Metode funkcionalnog modelovanja?
4. Metodologija funkcionalnog modelovanja IDEF()?
5. Poslovna pravila, informacioni objekti i izgrađeni objekti?
6. Elementi dijagrama toka podataka?
7. Primjena modela poslovnih procesa?

Pod organizacijom podataka podrazumijevamo njihovo strukturiranje u datoteke i baze

podataka u cilju logičkog predstavljanja i povezivanja kao bi se moglo upravljati podacima
kao   resursom   organizacije.   Hijerarhijske   veze   između   podataka,   odnosno   hijerarhijska
struktura podataka mora se uspostaviti kako bi se izvršila racionalna transformacija podataka u
informacije.   Baze   podataka   su   najviši   nivo   hijerarhije   podataka   i   predstavljaju   kolekciju
integrisanih   i   povezanih   slogova   više   tabela   kada   se   radi   o   relacionim   bazama   podataka.
Organizacija podataka je moguća na klasičan način u formi pojedinačnih tabela i savremen
način kao skup integrisanih podataka u formi baza podataka. Na sljedećoj slici prikazano je
informatičko okruženje baze podataka.

Slika 6.1.

Komponente okruženja baze podataka

Baze podataka

se zasnivaju na integralnosti i jedinstvenom skupu podataka između

kojih postoji određen odnos. Podaci u bazama podataka su nezavisni od programa koji koriste
podatke. Ciljevi koji se ostvaruju organizovanjem baza podataka mogu se podijeliti na
primarne i sekundarne ciljeve.

Primarni ciljevi organizacije baza podataka

su:

- podaci se mogu višestruko i na razne načine upotrebljavati od strane korisnika,
- tajnost podataka je na višem nivou zagarantovanosti,
- podaci su zaštićeni od gubitka ili oštećenja,
- dostupnost podataka klijentima je obezbijeđena u momentu upotrebe.

Sekundarni ciljevi baza podataka

su :

- podaci su fizički nezavisni od promjene hardvera, memorije i tehnika fizičkog
skladištenja podataka,
- podaci su logički nezavisni od proširivanja logičke strukture ili dodavanja novih polja
podataka,
- redundencija podataka je svedena na minimum,
- mehanizam pristupa, metode adresiranja i mogućnost pristupa su brze i
pojednostavljene,
- viši upitni jezici omogućavaju krajnjem korisniku direktno korištenje podataka,
- automatska reorganizacija ili premeštanje podataka ostvaruje se pojednostavljenjem
postupka i dr.

Koncepcija baze podataka zasniva se na kreiranju skupa međusobno povezanih

podataka organizovanih sa minimalnim redundencijama i memorisanih na način da budu
nezavisni od programa koji se njima služe. Ovakav vid organizacije podataka omogućava
optimalnu upotrebu od strane većeg broja korisnika. Aplikativna tehnologija baza podataka,
zasnovana na razvoju informacionih tehnologija i informacionih sistema ima za posljedicu
evoluciju razvoja različitih vrsta baza podataka.

6.2. OSNOVNI KONCEPTI ORGANIZACIJE PODATAKA

Baza podataka

je skup podataka povezanih određenim relacijama (

relacione baze

podataka

). Relacija predstavlja ključ, odnosno vezu između dvije ili više tabela neke baze

podataka.

Bazu podataka čine

: tabele, forme, upiti, izvještaji, relacije i slično. Podaci u

informacionom sistemu su logički organizovani u nekoliko hijerarhijskih nivoa u vidu

karaktera, polja, slogova, fajlova i baza podataka

. S tim u vezi, osnovne logičke jedinice baza

podataka su polje, logički zapis ili slog i tabela. Polje je najmanja logička jedinica baze
podataka (primjer:

ime studenta, prezime studenta, broj indeksa ...

). Skup polja koji se odnose

na isti pojam predstavljaju zapis ili slog (primjer:

podaci vezani za jednog studenta

). Skup

zapisa ili slogova čini tabelu baze podataka (primjer:

tabela studenata

). Tabela se sastoji od

slogova koji su međusobno povezani. Tabela se može posmatrati kao:

- fizička tebela i
- logička tebela.

Fizička tabela

predstavlja pogled na tebelu onako kako je računarski sistem vidi.

Logička tabela

predstavlja organizovan niz logički povezanih podataka.

Karakte

r je najelementarnija jedinica podatka koja se sastoji od jednog alfabetskog,

numeričkog ili nekog drugog znaka. Bit ili bajt je još elementarnija jedinica podatka, ali se oni
odnose na fizičku, a ne na logičku organizaciju podataka. Sa korisničkog stanovišta karakter
je najosnovniji dio podatka kojim se može upravljati.

Polje

je sljedeći viši nivo organizovanja podataka. Polje se sastoji od niza karaktera.

Na primjer, niz karaktera koji predstavlja ime neke ličnosti je polje IME, a niz cifara i
specijalnih znakova razdvajanja (

kao što su . i ,

) koje predstavljaju iznos prodaje čini polje

IZNOS PRODAJE. Polje obično predstavlja neki atribut (

osobinu ili svojstvo

) nekog entiteta

(

objekta, osobe, mjesta ili događaja

). Na primjer, zarada zaposlenog je atribut entiteta

Kada su se računari počeli koristiti za obradu podataka, nisu postojale baze podataka.

Računari su u to vrijeme bili znatno slabiji nego današnji personalni računari, zauzimali su
čitavu prostoriju i koristili su se isključivo za naučna izračunavanja. Postepeno su računari
uvođeni u poslovni svijet. Da bi bili od koristi za poslovne aplikacije, računari moraju da
skladište,   manipulišu   i   preuzimaju   velike   količine   podataka.   Kako   su   poslovne   aplikacije
postajale sve kompleksnije, postalo je očigledno da klasični sistemi zasnovani na datotekama
imaju   veliki   broj   nedostaka   i   organičenja.   U   većini   bitnih   poslovnih   aplikacija   danas   se
umjesto klasičnog sistema zasnovanog na datotekama koriste baze podataka.

Upravljanje

bazama podataka

obuhvata sljedeće postupke:

- skladištenja ili čuvanja podataka,
- pristupanje podacima i
- kontrole pristupa podacima

Osnovni nedostaci sistema za upravljanje podacima zasnovanog na datotekama

sljedeći:

- zavisnost između programa i podataka,
- redudencija, odnosno ponavljanje podataka,
- ograničenost dijeljenja podataka,
- dugo vrijeme za razvoj,
- teško održavanje programa.

Pored navedenih ,

nedostaci klasične organizacije podataka

su:

- raste broj grešaka u procesu obrade,
- raste neopuzdanost podataka,
- rastu troškovi obrade podataka i
- raste vrijeme odziva računarskog sistema.

Osnovni

ciljevi organizacije baza podataka

su da:

- smanji dupliranje podataka,
- omogući pristup podacima svakom korisniku u odgovarajućoj strukturi i formi,
- korištenje podataka nije uslovljeno poznavanjem organizacije baze podataka,
- nisu potrebne izmjene u slučaju uvođenja novog softvera i hardvera i drugo.

Osnovni

tipovi organizacije podataka

su:

- eksterna organizacija podataka,
- logička organizacija podataka i
- fizička organizacija podataka.

Struktura podataka opisana u programu naziva se eksternom organizacijom podataka.

Logička organizacija predstavlja logičku organizaciju svih podataka u bazi, dok fizička
organizacija podataka predstavlja organizaciju i strukturu podataka na fizičkom nosiocu za
skladištenje podataka.

Integrisana obrada podataka

poznaje dvije osnovne vrste integracije:

- horizontalna integracija i
- vertikalna integracija.

Nezavisnost podataka u bazi obezbjeđuje se putem sljedećih

pogleda na podatke

- fizički pogled na podatke,
- logički pogled na podatke i
- pojedinačni pogled na podatke.

Integritet podataka označava zahtjev da podaci u bazi podataka budu potpuni, ispravni

i zaštićeni, te da se obezbijedi njihova tajnost.

Sigurnost podataka u bazi

obezbjeđuje se

putem sljedećih osobina podataka:

- mogućnost rekonstrukcije podataka,
- kontrola veza između podataka i
- mogućnost stalnog praćenje rada u bazi.

Preslikavanje podataka

poznaje osnovna tri tipa i to:

- preslikavanje tipa 1:1,
- preslikavanje tipa 1:n i
- preslikavanje tipa n:n.

Sistem za upravljanje bazom podataka

DBMS (engl.

Database Management

System

) je softverski paket koji predstavlja interfejs između korisnika i baze podataka. On

pomaže korisnicima da jednostavno i lako pristupaju slogovima u bazi podataka. Sljedeća
tabela prikazuje osnovne funkcije i komponente sistema za upravljanje bazama podataka.

Tabela 6.1.

Osnovne funkcije i komponente sistema za upravljanje bazama podataka

Funkcija

DBMS komponenta

Definisanje baze podataka

Jezici i grafički alati za definisanje entiteta, veza,
integrisanih ograničenja i prava pristupa

Neproceduralni pristup

Jezici i grafički alati za pristup podacima bez kompletnog
kodiranja

Razvoj aplikacija

Grafički alati za razvoj menija, formi za unos podataka i
izvještaja

Proceduralni jezički
interfejs

Jezici koji kombinuju neproceduralni pristup podacima sa
svim mogućnostima višeg programskog jezika

Procesiranje transakcija

Kontrolni mehanizmi koji sprečavaju konflikte prilikom
konkrentnog pristupa, te povratak izgubljenih podataka u
slučaju pada sistema

Podešavanje baze
podataka

Alati za praćenje i poboljšanje performansi baze podataka.

Paketi za upravljanje bazama podataka

kao što su Microsoft Access ili Lotus

Approach omogućavaju krajnjim korisnicima jednostavan razvoj baza podataka. Velike
organizacije sa klijent/server ili mainframe baziranim sistemom, problem razvoja baze

Kontinuirani razvoj informacionih tehnologija i njihovih poslovnih primjena rezultirao

je evolucijom različitih

tipova baza podataka

kao što su:

- operacione (transakcione) baze podataka,
- distribuirane baze podtaka,
- eksterne baze podataka,
- data warehouse i
- hipermedijalne baze podataka.

Operacione baze podataka

memorišu detaljne i aktuelne podatke potrebne za podršku

poslovnih procesa i operacija u e-biznis preduzeću. Primjeri su baza kupaca, baza ljudskih
resursa,   baza   zaliha   i   mnoge   druge   baze   generisane   poslovnim   operacijama.   Mnoge
organizacije repliciraju i distribuiraju kopije ili dijelove baze podataka na različite mrežne
servere. Distribuirane baze se mogu nalaziti na različitim serverima internet, intranet, extranet
ili   neke   druge   kompanijske   mreže.   Distribuirane   baze   mogu   biti   kopije   operacionih   ili
analitičkih, hipermedijalnih ili diskusionih ili nekih drugih tipova baza podataka. Replikacija i
distribucija baza podataka umanjuje performanse i sigurnost baze podataka. Garancija da će
svi   podaci   u   distribuiranim   bazama   podataka   biti   konzistentno   i   istovremeno   ažurirani,
osnovni je zadatak distribuiranih sistema za upravljanje podacima.

Pristup informacijama iz eksternih baza podataka je moguć putem velikog broja

komercijalnih

on line

internet servisa. Web sajtovi obezbjeđuju putem hiperlinkovanih strana

pretraživanje   multimedijalnih   dokumenata   u   hipermedijalnim   bazama   podataka.   Eksterni
podaci   su   najčešće   u   vidu   statističkih   baza   podataka   nastalih   kao   rezultat   ekonomskih   i
demografskih istraživanja. Takođe su popularne bibliografske ili

full text baze

iz kojih se

mogu vidjeti ili učitati apstrakti ili kompletne kopije raznih časopisa, istraživačkih radova i
drugih publikovanih materijala.

Data Warehouse baza podataka

memoriše podatke ekstrahovane iz različitih

operacionih,   eksternih   ili   nekih   drugih   baza   podataka   u   okviru   preduzeća.   Ova   baza   je
centralni   izvor   prečišćenih   i   transformisanih   aktuelnih   i   istorijskih   podataka   koje   koriste
menadžeri i drugi poslovni stručnjaci za rudarenje – DM (engl.

Data Mining

), analitičku

obradu - OLAP (engl.

On Line Analytical Processing

) i druge vrste poslovnih analiza,

istraživanje tržišta kao i podršku odlučivanju. Data Warehouse može biti podijeljen na

data

mart

ove

koji sadrže podskupove podataka ove baze, a koji su fokusirani na neki specifični

aspekt preduzeća. Proces prečišćavanja i transformacije podataka podrazumijeva konsolidaciju
podataka   iz   nekoliko   različitih   izvora,   filtriranje   i   izbacivanje   nepotrebnih   podataka,
korigovanje   nekorektnih   podataka,   te   konvertovanje   podataka   u   nove   višedimenzionalne
strukture.   Prečišćeni   podaci   smještaju   se   u   data   warehouse   odakle   se   mogu   prenositi   u
odgovarajuće data mart-ove ili analitičke baze u formatu pogodnom za različite tipove analiza.
Prenošenje podataka iz izvornih baza u data warehouse obavlja se po potrebi svakih nekoliko
sati, dnevno, sedmično ili mjesečno. Postoji veliki broj analitičkih softverskih alata za internet
i intranet web sisteme koji obezbjeđuju upite, izvještavanje, data mining, modeliranje i analize
podataka pothranjenih u ovu bazu.  Na sljedećoj slici prikazana je organizacija i struktura
OLAP sistema.

100

Slika 6.3.

Struktura OLAP sitema

Data mining – DM

(

rudarenje poadataka

) predstavlja najznačajniju primjenu za

pretraživanje skladišta podataka. Data mining procesom podaci se analiziraju radi otkrivanja
skrivenih obrazaca ponašanja i trendova u velikoj količini podataka nastalim u poslovnim
aktivnostima   preduzeća   u   tekućem   ili   prošlom   periodu.   Rudarenje   podataka   obezbjeđuje
značajnu podršku  menadžerima u procesu poslovnog odlučivanja o strateškim promjenama u
poslovnim aktivnostima radi što boljeg pozicioniranja na tržištu. Data mining procesom se
automatski mogu otkriti nove korelacije, modeli i trendovi u velikim količinama poslovnih
podataka. Softver za rudarenje podataka koristi napredne algoritme za prepoznavanje modela
kao i  različite statističke tehnike. Data mining, OLAP i druge tehnologije za analizu podataka,
zajedno sa

business intelligence

softverskim alatima, danas predstavljaju vitalnu podršku za

poslovno odlučivanje. Značajan napredak Web tehnologija je umnogome povećao primjenu
baza hipermedijalnih dokumenata. Hipermedijalna baza podataka je zapravo web sajt koji se
sastoji od hiperlinkovanih multimedijalnih strana. Dakle, sa tačke gledišta teorije baza
podataka, hipermedijalna baza podataka nije skup međusobno povezanih slogova, već skup
međusobno hiperlinkovanih multimedijalnih strana. Sljedeća slika nam prezentuje ulogu i
značaja rudarenja podataka u Web aplikacijama savremenog okruženja.

Slika 6.4.

Data Mining u WEB aplikacijama

6.5. PROBLEMI I IZAZOVI U UPRAVLJANJU PODACIMA

101

Veze između slogova u bazi podataka su bazirane na nekoj logičkoj strukturi podataka

ili modelu podataka. Sistemi za upravljanje bazama podataka koriste određenu strukturu
podataka, obezbjeđujući korisnicima brz i jednostavan pristup informacijama. S tim u vezi,
postoji pet

osnovnih modela podataka

i to:

- hijerarhijski model,
- mrežni model,
- relacioni model,
- višedimenzionalni model i
- objektno orijentisani model.

Raniji mainframe bazirani sistemi za upravljanje bazama podataka su koristili

hijerarhijsku strukturu

, kod koje se veze između slogova prikazuju u vidu hijerarhijske

strukture slične drvetu. Kod klasičnog hijerarhijskog modela svi slogovi su zavisni i aranžirani
u strukturu sa više nivoa koja se sastoji od jednog korjenovog sloga i više podređenih nivoa.
Sve veze između slogova su 1:N, pošto je svaki slog povezan sa samo jednim iznad sebe. Slog
na najvišem nivou hijerarhije se naziva korijen. Podacima se pristupa tako što se polazi od
korijena i progresivno se kreće po granama drveta prema dole sve dok se ne locira željeni slog.

Mrežna struktura

može predstavljati kompleksnije logičke veze uz upotrebu nekih

mainframe   paketa   za   upravljanje   bazama   podataka.   Ona   omogućava   veze   tipa   N:N.   Kod
mrežnog modela slogu se pristupa slijedeći jedan od više mogućih puteva, jer jedan slog može
biti povezan sa više drugih slogova. Na primjer, slog odjeljena je povezan sa više slogova
zaposlenih,   jedan   zaposleni   može   biti   povezan   sa   više   projekata,   kao   i   što   se   jedan   slog
projekta   može   povezati   sa   više   slogova   zaposlenih.   Na   taj   način   možemo   pronaći   sve
zaposlene u nekom odjeljenju, ili sve projekte na kojima učestvuje neki zaposleni, kao i sve
zaposlene koji rade na nekom projektu.

Relaciona struktura

je najpopularniji model jer ga koristi većina paketa za

upravljanje bazama podataka. Kod relacionog modela podaci se čuvaju u vidu jednostavnih
tabela. Paketi za upravljanje bazama podataka bazirani na relacionom modelu mogu
povezivati slogove iz različitih tabela u odnosima

1:1, 1:N i N:N. Za odnose 1:1 i 1:N tabele

se povezuju tako što se tabeli doda jedna kolona iz nadređene tabele. Ova kolona iz nadređene
tabele jednoznačno identifikuje slogove u okviru iste i naziva se

primarni ključ

(

primarni

ključ se može sastojati i iz više kolona, odnosno atributa

). Odnos između slogova

N:N

predstavlja se posebnom tabelom čije su kolone spoljni ključevi tabela čije slogove povezuju.
Da bi se obezbijedile adekvatne informacije za korisnika relacioni sistem za upravljanje
bazama poadataka, prilikom pretraživanja povezuje slogove iz različitih tabela.

Višedimenzionalna struktura

je varijanta relacionog modela koji koristi

višedimenzionalne strukture podataka za organizovanje podataka i predstavljanje odnosa
među njima. Višedimenzionalna struktura se može vizuelno posmatrati kao kocka sastavljena
od više manjih kocki. Svaka strana kocke je jedna dimenzija podatka (

činjenice

) koji kocka

predstavlja. Osnovna prednost višedimenzionalnih struktura jeste kompaktan i jednostavan
način vizuelizacije podataka. Na taj način, višedimenzionalne baze podataka, postaju
najpopularnije za podršku odlučivanju, odnosno brze odgovore na kompleksne i

ad hoc

poslovne upite. Ovakvu racionalnost u procesu pretraživanja podataka omogućavaju OLAP

103

(engl

. On Line Analytical Processing

) alati. Ovi alati pružaju efikasne analitičke tehnike kao

što su

drill-up

drill-down

za agregiranje i spuštanje do nivoa detalja podataka (

zumiranje

malih kockica

), kao i za rotaciju kocke

pivot

operacijom. Jedan od poznatih OLAP alata je

Oracle Discoverer

. Kada smo govorili o skladištu podataka zaključili smo da je njegova

struktura višedimenzionalna. Podaci se iz operativnih baza podataka prilikom prenosa u
skladište podataka moraju transformisati kako bi se prilagodili višedimenzionalnoj strukturi
podataka.

Objektno orijentisani modeli podataka

predstavljaju ključnu tehnologiju za novu

generaciju multimedijalnih Web-baziranih aplikacija. Objekat se sastoji od vrijednosti
podataka koji predstavljaju atribute nekog entiteta plus operacije koje se mogu izvršiti nad tim
podacima. Ova osobina

enkapsulacije podataka

omogućava bolje upravljanje kompleksnim

tipovima podataka kao što su grafika, glas, tekst, video zapisi i drugo. Objektno orijentisani
modeli takođe podržavaju

princip nasleđivanja

kod koga objekti na nižem nivou nasleđuju

neke ili sve osobine roditeljskih objekata. Ove mogućnosti čine objektno orijentisane sistem za
upravljanje bazama podataka popularnim, posebno kod multimedijalnih Web baziranih
aplikacija na internetu, intranetu i extranet mrežama, kao i za upravljanje hipermedijalnim
bazama podataka. Ovo je iz razloga što objektno orjentisani sistemi za upravljanje bazama
podataka, veoma brzo i jednostavno upravljaju i pristupaju objektima kao što su dokumenti,
fotografije, video i audio zapisi i drugo. Ovaj model značajno je efikasniji u radu sa
kompleksnim tipovima podataka, nego relacioni modeli.

Hijerarhijski model podataka

je prirodan model za baze podataka koje se koriste za

strukturirane   rutinske   tipove   procesiranja   transakcija,   kakve   imamo   kod   većine   poslovnih
operacija.   Podaci   nastali   iz   takvih   operacija   se   mogu   jednostavno   predstaviti   kao   grupe
slogova sa hijerarhijskim vezama. Međutim, postoji mnogo slučajeva gdje slogovi nemaju
hijerarhijske   odnose.   Mrežna   struktura   je   povoljna   za   predstavljanje   odnosa   N:N.   Ona   je
fleksibilnija od hijerarhijske i podržava različite tipove poslovnih operacija. Međutim, isto kao
i kod hijerarhijske strukture, odnosi moraju biti definisani unaprijed, te model ne podržava

hoc

zahtjeve za informacijama.

Relacioni model

, sa druge strane, omogućava jednostavno dobijanje informacija kao

odgovor na

ad hoc

zahtjeve. Ovo je s toga što se sve veze između slogova ne moraju definisati

unaprijed, već ih sistem za upravljanje bazama podataka kreira u vidu novih tabela koristeći
djelove   tabela   koje   ulaze   u   te   veze.   Relacione   baze   podataka   su   lakše   za   projektante   i
programere, jer ne rade na nivou slogova, već sa relacijama između tabela. Međutim, glavni
nedostatak relacionog modela u odnosu na ova dva prethodna, je što nemože procesirati tako
veliki broj transakcija brzo i efikasno kao hijerarhijski, mrežni ili objektno orijentisani modeli.
Ovaj   nedostatak   se,   kod   naprednih   relacionih   sistema   za   upravljanje   bazama   podataka
prevazilazi   uvođenjem   objektno   orijentisanih   ekstenzija.   Sistemi   za   upravljanje   bazama
podataka   koji   su   bazirani   na   objektno   orijentisanim   i   višedimenzionalnim   modelima
omogućavaju OLAP i Web bazirane aplikacije.

6.7. METODE PRISTUPA PODACIMA

104

Međutim, u slučaju periodičnog procesiranja velikog broja slogova koristi se sekvencijalni
pristup.

6.8. OSNOVNI POJMOVI MODELA PODATAKA

Modeliranje podataka je tehnika organizovanja i dokumentovanja podataka

informacionog sistema. Sinonim je modeliranje baze podataka, budući da se podaci najčešće
pohranjuju   u   bazu   podataka.   Prema   mnogim   autorima   modeliranje   podataka  je  najvažnija
tehnika oblikovanja informacionog sistema. Podaci su resurs koji se dijeli između većeg broja
procesa   i   zbog   toga   moraju   biti   organizovani   na   način   koji   je   prilagodljiv   poslovnim
zahtjevima.   Modeliranje   podataka   se   završava   brže   nego   modeliranje   procesa   i   modeli
podataka se brže približavaju rezultatu nego modeli procesa. Modeli podataka postojećeg i
budućeg informacionog sistema međusobno su sličniji nego modeli procesa, te omogućavaju
dobru   komunikaciju   sa   korisnicima.Dijagram   entiteti-veze   ERD   (engl.

Entity-Relationship

Diagram

) se naziva još i dijagram objekti-veze.

Entiteti.

Entitet (

engl.

entity)

je nešto što postoji u stvarnom svijetu i posjeduje osobine

koje ga opisuju i po kojima se razlikuje od svoje okoline. Definicije entiteta istaknutih autora
su: stvar koja se može zasebno identifikovati, bilo koji objekat koji se može razlikovati i
predstaviti u bazi podataka, logička reprezentacija podatka, bilo šta o čemu pohranjujemo
informaciju. Entitet može biti: osoba, objekat, apstraktni pojam, ustanova, poslovni sistem,
događaj i slično. Pojedinačne pojave, u zavisnosti o metodi, se grupišu u: skup entiteta (engl.

entity set

), tip entiteta (engl.

entity type

) i klasu entiteta (engl.

entity class).

U praksi se može

poistovjetiti pojam entitet sa skupom entiteta, ako se ne razmatraju konkretni podaci.

Atributi i domeni.

Atribut

predstavlja neko obilježje, odnosno značenje entiteta.

Sinonimi za atribut su: svojstvo (engl.

property

), odnosno polje (engl.

field

). Pojedinačne

vrijednosti atributa se pohranjuju u bazu podataka kao elementarni podaci. Po vrijednostima
koje predstavljaju, atributi mogu biti:

jednostavni atributi

, kod kojih je vrijednost pojedinačni

podatak (npr. prezime, ime),

složeni atributi

, gdje je vrijednost uređena logička grupa

jednostavnih atributa (npr. datum = dan, mjesec, godina),

višeznačni atributi

, odnosno atributi

koji predstavljaju ponavljajuće grupe podataka, odnosno. atributi sa više istovrsnih vrijednosti
(npr. Osoba.Telefon = TelefonNaPoslu, TelefonKodKuce, MobilniTelefon).

Obzirom na uskladištenu vrijednosti, atributi mogu biti

atributi za uskladištenje

izvedeni atributi

, gdje im se vrijednost može odrediti na osnovu vrijednosti drugih atributa

(npr. starost = DanašnjiDatum−DatumRođenja). Vrijednosti atributa definiše tip podatka i
pretpostavljenu ili standardnu vrijednost

(

engl.

default).

Tipovi podataka mogu biti netehnički

ili tehnički. Netehnički tipovi podataka su opšti tipovi koji se koriste u sistem analizi i pri
prikupljanju zahtjeva (npr. broj, datum, znakovni niz, tekst…), dok su tehnički tipovi podataka
generički tipovi podataka koji se mogu preslikati u konkretne tipove (npr. integer, character ili
konkretni tipovi char, int, byte). Standardna vrijednost atributa je vrijednost koja se zapisuje
kada je korisnik ne specificira. Uopšteno rečeno, većina atributa treba da ima standardnu
vrijednost.

Domeni

su skup mogućih vrijednosti koje, nad njima definisani atributi, mogu

poprimiti. Domeni mogu biti jednostavni i složeni, kao i atributi. Nad svakim domenom se
može definisati po volji mnogo atributa. Skup vrijednosti se može definisati: tipom podatka

106

(npr. integer), podskupom vrijednosti tipa podatka (npr. formula CC66, interval [10-99]) ili
skupom konstanti (npr. Pol = {M, Ž}).

Ključevi.

Ključ

(

engl.

key)

ili

identifikator

je atribut ili skup atributa koji svojim

vrijednostima jednoznačno identifikuju svaki od entiteta u nekom skupu entiteta. Mora se
sastojati od bar jednog atributa (jednostavni ključ): (npr. Osoba = JMBG), a može se sastojati
od   više   atributa   (složeni   ključ)   (npr.   Mjesto   =   ŠifraDržave   +ŠifraMjesta).   Ključ   mora
zadovoljavati uslove jednoznačnosti i minimalnosti. Jednoznačnost se definiše na slijedeći
način: u skupu entiteta ne smiju postojati dvije pojave sa istim vrijednostima svih ključnih
atributa (npr. ne smiju postojati 2 osobe sa istim JMBG), dok minimalnost znači da ne postoji
podskup   atributa   ključa   koji   je,   takođe,   jednoznačan   (npr.   Kurs   =   OznakaValute   +
DatumKursa   +   ...   ).   Osim   navedenih   uslova,   ključ   mora   zadovoljiti   i   sljedeće   uslove:
određenost   (postojanje   vrijednosti   u   trenutku   stvaranja   instance),   stabilnost   (otpornost   na
promjene tokom vremena), raspoloživost (dostupnost svim korisnicima), neutralnost (obzirom
na značenje vrijednosti ključa).

Entitet može imati više mogućih ključeva, odnosno kandidata za primarni ključ, koji ne

moraju biti međusobno disjunktivni, tj. mogu imati atribute presjeka. Jedan od ključeva se
odabira za primarni ključ (engl.

primary key

) (npr. Osoba.IdOsobe, Mjesto.SifMjesta). Nakon

odabira primarnog ključa, ostali mogući ključevi postaju alternativni ključevi (engl.

alternate

key

) ( npr. Osoba.JMBG, Mjesto.PostBr).

Strani ključ

(engl.

foreign key

) je skup atributa koji se odnosi na ključ drugog skupa

entiteta, onosno skup atributa čije se vrijednosti odnose na vrijednosti ključa drugog entiteta
(Osoba.SifMjesta odnosi se na Mjesto.SifMjesta). Strani ključ ukazuje na povezanost između
entiteta, odnosno skupova entiteta. Može poprimiti vrijednost primarnog ključa drugog entiteta
ili nula-vrijednost

(

engl.

null value)

Veze.

Veza

(

engl.

relationship)

pokazuje odnos između entiteta. Analogno entitetima,

pojedinačna veza uspostavlja se na nivou instanci entiteta, a veze se grupišu u skupove veza

(

engl.

relationship sets)

. Kada se ne razmatraju instance, pojam veza podrazumijeva skup

veza. Veza može izražavati ulogu entiteta koje povezuje.

Tip, klasifikacija veze

(

engl.

type of relationship)

označava način pridruživanja pojava

entiteta u vezi:

- jedan-prema-jedan (1:1),
- jedan-prema-više (1:N) - može postojati više (paralelnih) veza između dva entiteta,
- više-prema-više (M:N).

Specijalizacija/generalizacija

se zove i "je" veza

(

engl.

“is a” relationship)

. Ova veza

opisuje posebne slučajeve u nekom skupu entiteta, to jest odnos nekog entiteta i njegovih
posebnih osobina. Podređeni entiteti stvaraju se na osnovu njima nadređenog entiteta sa kojim
dijele zajedničke atribute:

- nadtip

(

engl.

supertype)

- sadrži zajedničke atribute i predstavlja generalizaciju

podređenih entiteta,
- podtip

(

engl.

subtype)

- sadrži samo njemu svojstvene atribute i predstavlja

107

atributa, određivanjem podskupova podataka, definisanjem domena, logičkih tipova podataka i
standardnih vrijednosti atributa

Potpuno opisani model podataka je ostvaren kada raspolaže sa putpunim opisom

atributa, logičkih tipova podataka i standardnih vrijednosti. Dodatni opisi su prava pristupa
podacima i arhiviranje podataka. Dobijanje potpuno opisanog modela vremenski je
najzahtjevniji zadatak. Uobičajeno se provodi na kraju, ali može započeti uporedno sa izradom
modela zasnovanog na ključevima ili definisanjem opisnih atributa. Dalja konverzija modela
se sastoji u prevođenju modela entiteti-veze u relacioni model podataka. Faza dizajna,
odnosno fizičko oblikovanje podataka, se sastoji od konverzije logičkog u fizički model koja
obuhvata izradu šeme baze podataka.

Definisanje entiteta

podrazumjeva dodjeljivanje jedinstvenih naziva i izradu opisa

entiteta, odnosno definisanje značenja i namjene entiteta, poslovnih zahtjeva i ograničenja.
Treba koristiti kratki naziv (kôd), koji je često potreban zbog ograničenja alata ili
programskog jezika. Izbjegavati skraćenice zbog moguće pojave akronima. Atributi ključeva i
opisni atributi su važni za razumijevanje suštine modela. Pored toga, potrebno je voditi računa
o tragu zahtjeva, odnosno porijeklu i primjeni entiteta.

Definisanje veza

se sastoji u određivanju jedinstvenog naziva, odnosno glagolske

imenice

(npr. Roditelj-Dijete)

. Takođe je potrebno definisati značenje veze, tip veze,

modalitet, ključeve, diskriminator generalizacije /specijalizacije, kao i pravila za očuvanje
integriteta pri unosu i brisanju instanci.

Određivanje ključeva

se sastoji u određivanju ključa jakog entiteta i ključa

identifikaciono slabog entiteta. Potrebno je obratiti pažnju na ključeve sastavljene od više
atributa, kao i na atribute ključa koji su ujedno ključevi drugih entiteta. Kod stranih ključeva
obratiti pažnju na moguću migraciju primarnog u strani ključ, te ukloniti neodređenosti stranih
atributa.

Definisanje atributa

podrazumjeva da naziv atributa mora biti jedinstven, sa izuzetkom

stranih ključeva. Posebnu pažnju treba posvetiti o značenju atributa i domenu atributa.
Osnovni koncepti koji se javljaju u modelu entiteti – veze (E–V) su: entiteti, atributi, ključevi i
veze.

6.10. MODELOVANJE DOGAĐAJA

Događaj je zbivanje u sistemu koja vodi ili pokreće procese sistema. Sâm događaj nije

proces, nego okidač procesa koji se njime pokreće.

Primjer:

Kupac dostavom narudžbe

pokreće proces provjere da li se radi o narudžbi postojećeg ili novog kupca, proces stvaranja
podataka o narudžbi i stavkama narudžbe, provjeru prethodnih zaduženja kupca, provjeru
stanja skladišta, itd. Događaj može biti vanjski, vremenski i unutrašnji.

Vanjski događaji

se pokreću od strane vanjskih entiteta, koji zahtijevaju informaciju ili

ažuriranje podataka (ulazni tokovi podataka). Imenuje se tako da naziv sadrži naziv vanjskog
entiteta (npr. zaprimanje narudžbe kupca).

109

Vremenski događaji

su vremenski uslovljeni (npr. rok). Imenuju se tako da naziv sadrži

vremensku oznaku, (npr. mjesečni obračun plata).

Unutrašnji događaji

su događaji stanja, odnosno posljedica prelaza sistema iz jednog

stanja u drugo na takav način da to zahtjeva obradu (npr. isporuka robe sa skladišta zahtijeva
naručivanje nove robe).

Matrica entiteti/događaji omogućava pogled na sistem usmjeren događajima. Matrica

sadrži događaje (redovi) i entitete (stupci). Elementi koji prikazuju učinak događaja na entitete
su:

- stvaranje – C

(reate)

- čitanje - R

(read)

(u nekim metodama se ne bilježi),

- ažuriranje - U

(update)

ili M

(odify)

- brisanje - D

(elete)

Generisanje matrica CASE alatima.

Generisanje matrica CASE alatima biće

ilustrovano kreiranjem matrica

Funkcije/Tipovi entiteta

Funkcije/ Atributi

pomoću

Matrix

Diagrammer

-a

iz sastava Designer-

2000, ORACLE.

Matrice

Funkcije/Tipovi entiteta

Funkcije/ Atributi

se projektuju tako da se u njima pojavljuju sve elementarne funkcije. Načini

upotrebe tipa entiteta u zavisnosti od funkcije, kod matrice

Funkcije/Tipovi entiteta

, mogu biti:

Create (C),

sa značenjem da je zadatak funkcije formiranje nove pojave posmatranog

tipa entiteta,
-

Retrieve (R),

sa značenjem da je zadatak funkcije preuzimanje podataka o postojećim

pojavama tipa entiteta,
-

Update (U),

sa značenjem da je zadatak funkcije modifikacija podataka o postojećim

pojavama tipa entiteta,
-

Delete (D),

sa značenjem da je zadatak funkcije brisanje pojave tipa entiteta,

Archive (A),

sa značenjem da je zadatak funkcije da posebnim postupcima arhivira

pojave tipa entiteta, i
-

Other (O),

sa značenjem da funkcija ima zadatke koji prethodnim načinima upotrebe

nisu pokriveni.

Načini upotrebe atributa tipova entiteta u zavisnosti od funkcije, kod matrice

Funkcije /Atributi

, mogu biti:

Insert (I),

sa značenjem da je zadatak funkcije da prvi put zadaje vrijednost atributa

tipa entiteta,
-

Retrieve (R),

sa značenjem da je zadatak funkcije preuzimanje postojeće vrijednost

atributa tipa entiteta,
-

Update (U),

sa značenjem da je zadatak funkcije modifikovanje prethodno zadane

vrijednosti atributa tipa entiteta,
-

Nullify

(N), sa značenjem da je zadatak funkcije omogućavanje zadavanja nula

vrijednosti za atribut tipa entiteta, koji prethodno nije imao nula vrijednost,
-

Archive (A),

sa značenjem da je zadatak funkcije da posebnim postupcima arhivira

vrijednosti atributa tipa entiteta, i
-

Other (O)

, sa značenjem da funkcija ima, u odnosu na vrijednosti atributa tipa

entiteta, zadatke koji prethodnim načinima upotrebe nisu pokriveni.

110

PITANJA ZA PROVJERU ZNANJA:

1. Komponente okruženja baza podataka?
2. Primarni ciljevi organizacije baza podataka?
3. Sekundarni ciljevi organizacije baza podataka?
4. Osnovni elementi organizacije baza podataka?
5. Koje postupke obuhvata upravljanje bazama podataka?
6. Osnovni tipovi organizacije podataka?
7. Šta obezbjeđuje sigurnost podataka u bazi?
8. Osnovne funkcije sistema za upravljanje bazama podataka?
9. Interfejs između aplikacija i baza podataka?
10. Osnovni tipovi baza podataka?
11. Operativne, distribuirane i eksterne baze podataka?
12. Skladište podataka – Data Warehouse?
13. Rudarenje podataka- Data Mining?
14. Glavni problem klasične organizacije podataka?
15. Osnovne structure baza podataka?
16. Metode pristupa podacima?
17. Osnovni pojmovi modela podataka?
18. Konceptualni modeli podataka?
19. Logički modeli podataka?
20. Vrste poslovnih događaja?
21. Generisanje matrice CASE alatima?
22. Mape dijaloga?

112

SEDMI DIO

113

Programsko inženjerstvo

je inženjerska disciplina koja obuhvata sve aspekte izrade

programske opreme.

Područje programskog inženjerstva

su poslovi pomoću kojih se oblikuje i razvija

programska oprema, kao i sistemska primjena odgovarajućih alata i tehnika. Sastoji se od
analize i specifikacije postupaka koje treba programirati, izrade programa, tehnika testiranja,
pisanja dokumentacije, analize vremenskog izvođenja i slično.

Računarsku osnovu

(

engl.

Computing Fundamentals)

softverskog inženjeringa čine:

algoritmi i strukture podataka

(

engl.

Algorithms and Data Structures)

, arhitektura računara

(

engl.

Computer Architecture)

, matematička podrška

(

engl.

Mathematical Foundations)

operativni sistemi

(

engl.

Operating Systems)

i programski jezici

(

engl.

Programming

Languages)

Proizvodi softverskog inženjeringa

(

engl.

Software Product Engineering)

su zahtjevi

softverskog inženjeringa, softverski dizajn, kodiranje softvera, testiranje softvera, rad softvera
i održavanje

Upravljanje softverom

(

engl.

Software Management)

u slijedećim segmentima:

softversko upravljanje projektom, softversko upravljanje odlučivanjem, softversko upravljanje
kvalitetom, softversko upravljanje konfiguracijom, softversko upravljanje procesima i
softverska akvizicija

7.3. INFRMACIONO INŽENJERSTVO

(

engl.

Information Engineering)

Informaciono inženjerstvo se bavi inženjerskim pristupom izgradnji informacionog

sistema i upravljanju informacijama. Informacioni system treba da bude projektovan, kao što
se to čini sa drugim proizvodima. Razvoju informacionog sistema treba pristupiti kao
strukturiranom i planiranom procesu podržanom računarom. U procesu razvoja informacioni
sistem mora biti zastupljena sistemska primjena odgovarajućeg skupa metoda, tehnika i alata.

Metoda

je smišljen i organizovan skup modela koja sugeriše proces obavljanja i način

dokumentovanja, a, takođe, definiše primjenu tehnika i njihovo povezivanje.

Tehnika

predstavlja način provođenja metode koja definiše način realizacije određenog

postupka i dokumentovanja rezultata tog postupka, odnosno način na koji se realizuje
aktivnost razvojnog procesa. Nadalje,

softverski alat

(

engl.

tool)

je instrument, odnosno

sredstvo koje se koristi u razvoju informacionih sistema.

Informacionu tehnologiju

čini

arhitektura računara, algoritmi i strukture podataka, programski jezici, operativni sistemi,
telekomunikacije, baze podataka i poslovna inteligencija.

Organizacioni i upravljački koncepti

(

engl.

Organizational and Management

Concepts)

informacione tehnologije su opšta teorija organizacije, upravljački informacioni

sistemi, teorija odlučivanja, organizacioni postupci, upravljanje procesima za promjene, pravni
i etički aspekti informacionog sistema, profesionalizam i interdisciplinarno znanje.

Teoriju i razvoj sistema

(

engl.

Theory and Development of Systems)

čini sistemski i

informacioni koncepti, pristup razvoju sistema, koncepti razvoja sistema i metodologije, alati
za razvoj sistema i tehnike, planiranje aplikacija, upravljanje odlučivanjem, upravljanje
projektom, informaciona i poslovna analiza, informacioni sistemski dizajn, implementacija

115

sistema i strategija testiranja, rad sistema i održavanje

i razvoj posebnih vrsta informacionih

sistema.

Sistemsko inženjerstvo

(

engl.

System Engineering)

sagledava sistem kao cjelinu

pristupom sa vrha prema dolje

(top-down)

, upravlja ciklusom koji sadrži sve faze od dizajna

do odumiranja i obezbjeđuje efikasnost uz donošenje odluka definisanjem zahtjeva i njihovim
povezivanjem sa odgovarajućim oblikovanjem, te predstavlja interdisciplinarni timski pristup
oblikovanju i razvoju.

7.4. DIZAJN I ARHITEKTURA INFORMACIONOG SISTEMA

Analiza sistema treba da dâ odgovor šta sistem mora da raditi. Dizajn sistema daje

odgovor kako sistem treba izgraditi ili kakav sistem treba da bude. S tim u vezi, daje procjenu
alternativa   i   detaljnu   specifikaciju   računarom   podržanog   rješenja,   odnosno   tehničku
specifikaciju sistema, te obezbjeđuje izradu modela pomoću koga se opisuje kako sistem radi,
šta   predstavlja   fizički   dizajn.   Moderni   strukturirani   dizajn   je   procesno   usmjerena   tehnika
razrade   velikog   programa   u   hijerarhiju   modula   sa   ciljem   izrade   programa   koje   je   lakše
održavati.

Opšti dizajn informacionog sistema.

Konceptualni dizajn informacionog sistema

obezbjeđuje   funkcionalne   specifikacije   i   omogućava   izbor   tehničke   arhitekture   sistema,
istovremeno   dajući   odgovor   da   li   je   centralizovana   ili   distribuirana   obrada   i   skladištenje
podataka. S tim u vezi, opštim dizajnom se određuje da li je softver nabavljen ili je izgrađen
prema zahtjevima korisnika. Uzimajući u obzir navedeno, mogu se izdvojiti sljedeće faze
definisanja   konceptualnog   dizajna:   analiza   i   distribucija   podataka,   analiza   i   distribucija
procesa , opšti dizajn interfejsa i izrada planova konverzije i instalacije.

Detaljni dizajn informacionog sistema.

Detaljni dizajn predstavljaju tehničke

specifikacije sistema koje sadrže izradu fizičkog modela podataka, odnosno pretvaranje
logičkog modela podataka u fizički model podataka, odnosno izradu šema baze podataka.
Detaljan dizajn obuhvata:

- izradu šeme baze podataka,
- dizajn programa,
- dizajn interfejsa,
- izradu procedura za provjeru ispravnosti i konverziju sistema.

Pristupi oblikovanju i razvoju.

Pristup oblikovanju i razvoju sistema može biti:

- Cjelovit, istovremeni razvoj cijelog informacionog sistema, što traži značajne
zahtjeve za ljudskim resursima, a sadrži problem koordinacije izvođača.
- Fazni pristup se sastoji u podjeli na podsisteme, nezavisnom razvoju pojedinih
podsistema, uz naknadnu integraciju. Kod ovog pristupa pojavljaje se problem
rastavljanja i povezivanja podsistema.

116

OSMI DIO

118

8. DIZAJN BAZA PODATAKA I PROGRAMSKE PODRŠKE

8.1. UVOD

Dizajn baza podataka, u prvom redu, obuhvata izradu šeme baze podataka, kao i

prevođenje modela podataka u strukture podržane odabranom tehnologijom. Relacione baze
podataka, koje su nezamjenljive kod obrade poslovnih podataka, karakterišu sljedeći koncepti:
strukturirani upitni jezik (SQL), okidači - trigeri

(triggers)

, pohranjene procedure

(stored

procedures)

, dinamički skupovi podataka

(cursor)

, korisnički definisani tipovi podataka i

funkcije i drugo. Prednosti baza podataka su: pouzdanost i integritet podataka, efikasno
rukovanje podacima, te prilagodljivost na promjene zahtjeva. Normalizacija, odnosno tehnika
organizovanosti atributa, je postupak strukturiranja šeme relacione baze podataka tako da se
ukloni što više neodređenosti.

Očuvanje integriteta

, stvaranjem objekata u rječniku baze podataka, obuhvata

entitetski integritet i referencijalni integritet. Entitetski integritet se ostvaruje postavljanjem
primarnog ključa, dok se referencijalni integritet ostvaruje postavljanjem stranog ključa i
ograničenja na unos. Kod referencijalnog integriteta mora postojati vrijednost stranog ključa
(

mandatory - not null

), strani ključ se smije postaviti na nul-vrijednost (

optional - null

domenski integritet se ostvaruje postavljanjem ograničenja na skup vrijednosti, a alternativni
ključevi su sa obaveznim atributima i jedinstvenim indeksima.

8.2. PODEŠAVANJE BAZE PODATAKA

Postavljanje indeksa

se vrši radi osiguranja integriteta podataka i ubrzanog pristupa

podacima.

Punjenje baze podataka

se vrši različitim vrstama podataka koji mogu biti:

- matične podaci, npr. kupci, proizvodi…,
- transakcioni podaci, predstavljaju zapise poslovnih događaja sa ograničenim vijekom,
- šifarnici podataka,
- arhivski podaci,
- dnevnici koji predstavljaju evidenciju pristupa i promjena podataka.

Distribucija podataka

je raspodjela pojedinih podataka različite tabele baza podataka,

npr. odvajanje tabele matičnih datoteka od tabela šifarnika.

Replikacija podataka

predstavlja umnožavanje podataka u različite fizičke baze

podataka, npr. replikacija šifarnika između baze podataka na serveru i baze podataka klijenta.

Smještaj fizičkih datoteka

obezbjeđuje povećanje sigurnosti i brzine pristupa

odvajanjem sistema za upravljanje bazama podataka, prostora za podatke, prostora za vođenje
evidencije i rezervnih kopija na različite fizičke uređaje.

119

Na nivou forme

se mogu primjeniti sljedeći trigeri:

prije forme

poslije forme

trigeri za

tastere i trigeri imenovani od korisnika

. Svaki tip trigera se može definisati na njegovom

nivou ili bilo kojem višem nivou.

Da bi se trigeri definisali neophodno je navesti njegove korake i vlasništva, uključujući

koji je tip trigera, odnosno kada će se izvršavati, koje naredbe će se izvršavati u svakom
koraku i šta će se desiti ako korak uspije ili ne uspije.

Serijske šifre su brojevi koji se redoslijedom dodjeljuju svakoj novo dodanoj instanci

entiteta. U modernim sistemu upravljanja bazama podataka mogu se generisati opciona
ograničenja. Blok šifre su sličane serijskim šiframa, s tim da su serijski brojevi grupisani
prema značenju.

Izrada šifarskog sistema

je neophodna tamo gdje je nemoguće preuzeti postojeće

šifarnike od drugih ustanova ili iz postojećih sistema. Oznake definisane zakonom,
standardom ili drugim propisima treba preuzeti i prilagoditi. Ostale šifarnike definisati tako da
se naknadno mogu nadograđivati. Šifre moraju biti dovoljno velike da opišu željene
karakteristike, ali dovoljno male da se mogu interpretirati bez računara. Sistem šifriranja treba
biti smislen i prikladan, kako bi dodavanje novih šifara bilo jednostavno.

Rječnik podataka – catalog

(

engl.

Meta Modeling).

Rječnik podataka sistema za

upravljanje relacionom bazama podataka je grupa relacija i pogleda

(

engl.

view)

koji sadrže

informacije o bazama podataka. Ovo je baza podataka o bazi podataka ili meta baza. Kreiranje
relacija i pogleda obavlja se pomoću sistema za upravljanje bazama podataka. Riječnik
podataka opisuje relacije, atribute, indekse, grupe, korisnike, privilegije i druge koncepte iz
baza podataka. Sistem za upravljanje bazama podataka automatski ažurira kad god se neki
koncept kreira, modifikuje ili briše. Prema tome, rječnik podataka uvijek sadrži trenutni opis
baze podataka. Relacije riječnika se mogu čitati sa standardnim SQL pretraživanjem.

8.4. DIZAJN PROGRAMSKE PODRŠKE

Specifikacija programske podrške

, odnosno specifikacija programa, obuhvata

navođenje svih zadataka koje program treba obaviti, međusobne povezanosti različitih
dijelova programa i podataka, opis vrste podataka, opis ulaznih i izlaznih podataka, kao i
specifikaciju prikaza podataka. Dizajn programske podrške, odnosno dizajn programa, sadrži
proces pretvaranja zahtjeva za programsku podršku u oblik koji omogućava programiranje,
opis jezikom za oblikovanje programa, pri čemu program nema oblik izvršnog programa.

Pristup oblikovanju programa

može biti različit. Funkcionalni pristup oblikovanju

programa sačinjavaju sljedeće faze:

- Strukturirani dizajn programske podrške, koji savladavanje veličine i složenosti

programa ostvaruje razradom u hijerarhiju programskih modula. Programski modul je grupa
instrukcija, a sastoji se od paragrafa, blokova, potprograma, subrutina.

- Podjela programa u modelu i obezbjeđenje unutrašnje kohezije modula. Moduli

moraju biti interno visoko povezani, a svaki modul treba da obavlja samo jednu funkciju.

121

Moduli trebaju biti minimalno međusobno zavisni, odnosno ostvarena minimizacija uticaja
promjene   jednog   modula   na   druge   module.   Oblikovanje   programa   prema   podacima
usmjerenim pristupom zasniva se na tome da struktura podataka određuje strukturu programa.
Objektno usmjereni pristup se zasniva na podjeli na klase, koje istovremeno sadrže strukture
podataka   i   procedure   odnosno   metode.   Procedure   se   obavljaju   nad   objektima   (engl.
instancama)   klasa.   Kohezija   i   povezivanje   se   primjenjuju,   a   realizuju   se   kontrolisanim
naslijeđivanjem, interfejsom i sličnostima između klasa i komponenti.

Strukturirani dizajn.

Strukturirani dizajn omogućava oblikovanje programa na osnovu

dijagrama toka podataka korištenjem strukturnih karti, transformacione i transakcione analize.

Strukturna karta

(

engl.

Structure Chart)

prikazuje modeliranje programske podrške na

osnovu dijagrama toka podataka.

Transformaciona analiza

(

engl.

transform analysis)

je analiza promjene, odnosno

pretvaranja podataka. Primjenljiva je na sisteme koji imaju aplikacije sa jasno prepoznatljivim
ulazima, obradom i izlazima, koji se mogu prikazati linearnim tokom podataka. Struktura
dizajna, prikladna za ovakve sisteme, se sastoji od tri odgovarajuća elementa (ulaz, obrada,
izlaz).

Transakciona analiza

(

engl.

transaction analysis)

je analiza obavljanja obrade.

Primjenjuje se na sisteme sa jasno prespoznatljivom obradom, odnosno sisteme u kojima se
donosi odluka o tome koji će se proces koristiti za pretvaranje ulaza u izlaze (npr. interaktivne
aplikacije).

8.5. DIZAJN INTERFEJSA

Korisnički interfejsi

su, najčešće, tekstualni ili grafički. Unos podataka može biti

periodični za masovni unos

(

engl.

batch input)

ili interaktivni unos

(

engl.

on-line)

, koji se

obavlja na mjestu nastanka podataka.

Automatizovani unos

može biti: biometrijski uređaji

(otisci prstiju, uzorci glasa), elektromagnetski uređaji (identifikacija objekata pomoću radio
talasa), magnetski uređaji (magnetske kartice i drugo), optički čitači (optički čitači oznaka,
optički čitači teksta), pametne kartice (mikroprocesor, memorija), uređaji osjetljivi na dodir

(touch screen, touch-pad, pen-based)

, ... .

Izlazi (izvještaji)

mogu biti: dokumenti (otpremnice,

računi), detaljni izvještaji (izvještaji o stanju evidencije), zbirni izvještaji (grupisani i sortirani
izvještaji), grafički izvještaji (razni oblici dijagrama i i slično) i drugi oposlovni izvještaji.
Elementi grafičkog interfejsa za unos podataka su:

Text Box

(i varijante) služi za unos podataka u obliku slobodnog teksta.

Radio Button

služi za unos vrijednosti iz konačnog malog skupa unaprijed

poznatih, međusobno isključivih vrijednosti.

Check Box

omogućava unos binarnih vrijednosti, opciona vrijednost je

"nepoznato".

Drop-Down

ili

Combination

(Combo)

Box

omogućava unos umjereno velikog

broja poznatih, međusobno isključivih vrijednosti.

List Box

namjenjen je za unos umjereno velikog broja poznatih, ne nužno

isključivih vrijednosti.

Spin (Spinner), DomainUpDown, NumericUpDown

namjenjen je za unos

nevelikog niza diskretnih vrijednosti.

Grid

(mreža, matrica) predstavlja kombinaciju osnovnih elemenata.

122

Organizacija modula i aplikacija.

Pri izradi globalne podjele modula i definisanju

ekranskih formi za izbor, treba pažljivo grupisati poslovne procese u sisteme procedura, dati
prednost učestalijim poslovnim procesima i paziti da se grupisanje obavi po funkcionalnim
cjelinama. Početni sistem je skup modula za obradu podataka pri čemu svaki od njih podržava
standardne   funkcije   i   poziva   druge   module.   Nakon   toga   se   vrši   postepeno   udruživanje   i
reorganizacija   modula,   uz   naknadno   razdvajanje   sistemskih   od   korisničkih   promjenjivih
elemenata. Ovakav način izrade programske podrške zahtijeva veći početni rad, ali dugoročno
donosi   prednosti.   Početni   sistem   se   sastoji   od   početne   ekranske   forme   za   izbor   izvršnih
programa koji sadrže glavni program za poziv ekranske forme za izbor standardnog modula,
kao i skup standardnih funkcija.

8.6. STANDARDIZACIJA I MODULARNOST PROGRAMSKE PODRŠKE

Standardne funkcije modula aplikacije za rad sa bazom podataka su sljedeće:

Ulaz u modul

, koji ostvaruje automatski prikaz podataka na osnovu

uslova/parameter.;
-

Traženje (selekcija) podataka

mora podržavati traženje po uzorcima (engl.

query by

example

), koje se unosi sa ekranske forme (engl.

query by form

). Ako programski

jezik nema neproceduralnih naredbi za konstrukciju uslova selekcije treba ih
programski simulirati;
-

Unos novog zapisa

obavlja odgovarajuću provjeru domenskog, entitetskog i

referencijalnog integriteta. Treba omogućiti izbor, a po potrebi i unos podataka koji se
nalaze u drugim tabelama, a povezani su preko stranog ključa;
-

Izmjena postojećeg zapisa

omogućava promjenu vrijednosti prethodno učitanog, a

trenutno na ekranskoj formi prikazanog zapisa. Načelno se zabranjuje izmjena
vrijednosti identifikatora zapisa.;
-

Brisanje učitanog i prikazanog zapisa

uz odgovarajuće integritetske provjere i

poruke. Brisanje se obavlja uz dodatnu potvrdu;
-

Pregled (

eng.

browsing

) prethodno učitanih podataka. Grupni pregled većeg broja

učitanih zapisa u “prozoru” po redovima, po stranicama, skok na prvi/zadnji/n-ti
zapis, pretraživanje liste podataka po dijelu naziva (filter) ili po želji koji može
odabrati jedan ili više zapisa ili onemogućiti izbor. Standardno se prikazuju samo
osnovni elementi zapisa (primarni ključ i relevantni zavisni atributi);
-

Sortiranje slogova

omogućuje definisanje redoslijeda prije selekcije ili naknadni

preraspored već učitanih zapisa;
-

Ispisivanje izvještaja

(engl.

report

) obuhvata: sadržaj ispisa, trenutno prikazani zapis,

sve učitane slogovei, format ispisa, odredište ispisa, (npr. štampač, ekranska forma,
datoteka;
-

Izlaz iz modula

sa prenosom informacija o odabranom slogu.

Standardni modul.

Za većinu tebela u bazi podataka dovoljno je napraviti modul sa

ugrađenim standardnim funkcijama. Standardne funkcije se ugrađuju tako da se, osim sa
ekranskih formi unutar vlastitog modula, mogu aktivirati i iz bilo koj drugog modula. Poželjno
je unaprijed oblikovati standardne module kao što su modul za obradu pojedinačnih slogova,
te modul za tabelarnu obradu.

124

Univerzalni modul.

Alternativno se preporučuje kreiranje univerzalnog modula sa

standardnim funkcijama, koji se može dinamički prilagoditi tako da obrađuje podatke u
različitim tabelama. Univerzalni modul treba realizovati tako da može istovremeno postojati
više instanci istog modula prilagođenih pojedinim tabelama.

PITANJA ZA PROVJERU ZNANJA:

1. Postavljanje indeksa i punjenje baza podataka?
2. Distribucija, replikacija i smještaj fizičkih podataka?
3. Trigeri i šifarski sistemi?
4. Osnovni nivoi dizajniranja ekranskih formi?
5. Načini udruživanja trigera?
6. Specifikacija programske podrške?
7. Funkcionalni pristup kreiranju programa?
8. Strukturirani dizajn programske podrške?
9. Pojam i elementi korisničkog interfejsa?
10. Oblikovanje i standardizacija interfejsa?
11. Standardne funkcije programske podrške?
12. Standardni i univerzalni moduli?

125

9. IMPLEMENTACIJA INFORMACIONOG SISTEMA

9.1. UVOD

Implementacija informacionog sistema podrazumjeva ugradnju novog, računarom

podržanog, sistema u poslovni sistem. Drugim riječima, predstavlja izradu novog sistema i
isporuku tog sistema u eksploataciju, odnosno svakodnevnu upotrebu. Izrada informacionog
sistema se realizuje kroz sljedeće faze:

- formiranje razvojnog tima i dodjeljivanje odgovornosti članovima tima,
- izgradnja i testiranje mreža,
- izrada i provjera baze podataka,
- kreiranje baze podataka, odnosno transfer probnih podataka,
- izrada detaljnog plana programiranja,
- pisanje i testiranje novih programa i na kraju
- pisanje programske dokumentacije.

9.2. PROGRAMIRANJE (kodiranje)

Programiranje (kodiranje)

je pretvaranje detaljnog programskog opisa u stvarni

program, najčešće primjenom nekog programskog jezika. Ručno kodiranje je neizbježno zbog
veličine stvarnih problema i složenosti procesa, ali je veoma sporo i dugotrajno. Prilikom
izrade aplikativnog softvera koriste se razni programski jezci visokog nivoa kao što su jezici
četvrte generacije (engl. 4GL –

Fourth Generation Language

), kao I objektno orjentisani

jezici. Potrebno je da konkretni jezik uz prevodilac (engl.

compiler

) uključuje interpretator

(engl.

interpreter

), te alat za otkrivanje pogrešaka (engl.

debugger

). Automatsko kodiranje se

koristi za generisanje programskog koda, generisanje interfejsa, kao i generisanje šeme baze
podataka. Istovremeno korištenje različitih programskih jezika, odnosno jezika različitih
generacija, treba koristiti samo ukoliko se žele ukloniti neki nedostaci osnovnog jezika kojim
se obavlja razvoj.

Strukturirano programiranje

je tehnika programiranja koja podrazumijeva pristup

odozgo prema dolje (engl.

top-down programming

). Upotrebljavaju se programske structure

kao što su:

- linijska struktura,
- uslovna struktura,
- ciklične structure (petlje),
- structure sa podprogramom.

Kod strukturiranog programiranja treba izbjegavati bezuslovne skokove (GOTO

naredbe).

Proceduralno programiranje

je način programiranja koji omogućava da se program

definiše kao skup programskih cjelina koje se mogu ponovo koristiti. Programska cjelina
(engl.

unit

) je skup programskih naredbi koje obavljaju jedan zadatak ili jedan dio zadatka.

127

Programski modul predstavlja skup logički povezanih programskih cjelina koje predstavljaju
osnovu pojave modularnog programiranja.

Pristup programiranju može biti monolitni, inkrementalni, programiranje od vrha

prema dole, programiranje od dna prema gore i mješoviti pristup.

Monolitni pristup

(build and fix)

je dugotrajno kodiranje, a zatim niz ponavljanja

postupaka provjere i ispravki. Ovaj pristup proslijeđuje probleme u primjenu i održavanje.

Inkrementalni pristup

predstavlja

niz ponavljanja postupaka kodiranja, provjere i

ispravki programa. Pristup obezbjeđuje provjeru i izdvajanje grešaka, raniju raspoloživost
nedovršenih verzija programa, kao i ravnomjerniju podjelu posla.

Programiranje od vrha prema dole

(engl.

Top-Down

). Ako funkcija

fGornja

poziva

funkciju

fDonja

, onda se

fGornja

kodira i integriše prije

fDonja

. Prednost ovog pristupa

programiranju je bolja provjera logičkih funkcija, odnosno brže otkrivanje logičkih grešaka i
manji utrošak ostataka. Nedostatak je nedovoljna provjera operativnih funkcija.

Programiranje od dna prema gore

(engl.

Bottom-Up

). Ako se funkcija

fDonja

poziva iz funkcije

fGornja

, onda se

fDonja

izrađuje prije

fGornja

. Prednost ovog pristupa

programiranju je bolja provjera operativnih funkcija i manji utrošak pogonskog koda.
Nedostatak je kasno otkrivanje logičkih grešaka.

Mješoviti pristup.

Prvo se od vrha prema dole izrađuju logičke funkcije, a zatim se od

dna prema gore rade operativne funkcije. Prednost ovog pristupa programiranju je rano
otkrivanje logičkih grešaka uz bolju provjeru operativnih funkcija.

Povećanje čitljivosti

programa se ostvaruje: standardizacijom naziva, programskim

komentarima, tehnikom i stilom programiranja, različitim označavanjem pojedinih elemenata
jezika, kao što su rezervisane riječi, identifikatori, komentari, te korištenjem predefinisanih
simboličkih oznaka i konstanti. Takođe je potrebno izbjegavanje programskih redova koji
dužinom prelaze širinu ekranske forme, pisanje jedne programske naredbe u redu, podjela
nizova naredbi na dijelove koji su u cjelini vidljivi na ekranskoj formi, formatiranje izvornog
koda, odnosno pomicanje u desnu stranu naredbi unutar programskih struktura i drugo.

Nazivi struktura podataka

treba da budu pisani u skladu sa sljedećim preporukama:

1. Davati nazive iz kojih se vidi na šta se odnose, npr. Osoba.SifraOsobe,
Mjesto.SifraMjesta.
2. Izbjegavati upotrebu posebnih znakova koje sintaksa jezika ne dozvoljava pri
označavanju identifikatora, kao što su dat_rođ;
3. Izbjegavati prekratke nazive koji vode u nedosljednost već pri prvoj pojavi iste
skraćenice za različiti pojam, npr. SifMje za Mjeru i Mjesto;
4. Izbjegavati preduge nazive, npr. Redni_broj_stavke_kalkulacije, zbog smanjenja
čitljivosti, produktivnosti ručnog kodiranja i mogućih ograničenja jezika.
5. Izbjegavati nazive dobijene rutinskim spajanjem naziva entiteta i atributa, jer mogu
djelovati nezgrapno unutar upita.
6. Koristiti nazive koji se daju izgovoriti.

128

- neefikasan kôd ne usavršavati, nego naći bolji algoritam,
- nakon pronađene i ispravljene greške provjeriti imali ih još,
- loš kôd bolje je napisati ponovno, nego ga popravljati.

Programski priručnici.

Prije početka kodiranja treba pripremiti programske priručnike

sa funkcijama grupisanim po namjeni. Tu spadaju funkcije za rad sa opštim tipovima podataka
(npr. nizovi znakova i datumi), funkcije za rad sa podacima u bazi podataka (npr. funkcije za
upravljanje transakcijama i provjeru statusa izvedenih upita), funkcije interfejsa (npr. sistem
izbora, poruka i pomoći), funkcije za održavanje baze podataka (npr. provjera konzistentnosti
podataka i izrada rezervnih kopija), funkcije za administriranje vanjskih uređaja (npr.
terminali i pisači), kao i programski dio sistema zaštite (npr. definiranje programskih modula,
funkcija i korisnika, te rukovanje pravima pristupa programima i podacima). Grupisanje
funkcija interfejsa, te poruka i tekstova pomoći, pomaže kod promjene kodne stranice ili u
slučaju potrebe za prevodom na neki drugi jezik, kada sve tekstove treba odjednom mijenjati.

9.3. PROVJERA ISPRAVNOSTI INFORMACIONOG SISTEMA

Provjera ispravnosti informacionog sistema, odnosno testiranja na greške i ispitivanja

programa, su uspješni kada se dokaže postojanje grešaka.

Testiranje programa

se vrši

izvođenjem, uz uporabu ispitnih podataka, te analizom rezultata obrade. Testiranje i
ispravljanje grešaka se mora obavljati redosledom kojim su moduli kodirani, uobičajeno od
vrha prema dole. Cilj testiranja na greške je utvrđivanje grešaka, odnosno nedostataka unutar
programa.

Način provjere

može biti strukturalni i funkcionalni. Kod

strukturalnog

načina

provjere se provjerava kako cjelina radi. Probni slučajevi se izvode uvidom u programski kôd.
Ovu provjeru obavljaju programeri.

Funkcionalni

način provjere provjerava šta cjelina radi, to

jest da li zadovoljava postavljene zahtjeve, dok se probni slučajevi izvode iz specifikacija
funkcija. Ovu provjeru obavljaju korisnici.

Verifikacija

potvrđuje da je proizvod dobro

napravljen, odnosno da odgovara specifikaciji zahtjeva.

Validacijom

se utvrđuje da je

napravljen pravi proizvod koji odgovara korisniku i namjeni.

Vrste testiranja sistema.

Testiranje

ostalih dijelova sistema predsavlja testiranje

upravljačkih struktura i vrijednosti sadržanih u kodu. Vrši se ispitivanje pojedinačnih cjelina
(proceduralno programiranje), a nedovršeni elementi mogu se simulirati.

Testiranje

komponenti

je ispitivanje pojedinih programskih komponenti koje obavlja programer. Kvalitet

testova određuje iskustvo osobe.

Integraciona provjera

je ispitivanje grupa komponenti koje integrisane čine

informacioni sistem ili neki njegov dio. S tim u vezi, realizuju se sljedeće provjere: test
korisničkog interfejsa, test slučajeva korištenja, test toka podataka i test interfejsa sistema.
Ispitivanje obavlja nezavisni tim za testiranje, a testovi su zasnovani na specifikaciji sistema.

Provjera

rada sistema obezbjeđuje da svi nezavisno razvijeni aplikativni programi rade

ispravno u skladu sa specifikacijama. S tim u vezi obavlja se  funkcionalno testiranje (gdje se
vrši  provjera funkcionalnosti prema zahtjevima korisnika), testiranje performansi i testiranje
dokumentacije   (provjera   korisničke   dokumentacije   i   primjera).   Testiranje   performansi

130

sačinjava verifikacija velikog broja simultanih pristupa

test na količinu podataka, provjera

prava pristupa, brzina odziva, te mogućnost oporavka pri padu informacionog sistema.

Test prihvatljivosti

je test informacionog sistema kojim se dokazuje da proizvod

zadovoljava korisničke zahtjeve i potrebe preduzeća, te uslove pod kojima ga je naručilac
spreman preuzeti. Ovo je sveobuhvatni i konačni test sa stvarnim podacima. Alfa testiranje
obuhvata verifikaciono testiranje stvarnog okruženja, kao I traženje grešaka i propusta.

Beta-testiranje

je validaciono testiranje koje obavljaju korisnici kod sebe, bez prisustva

izvođača, a provjera se vrši u stvarnim uslovima. Provjeravaju se performance sistema, vršna
opterećenja, upotrebljivost i lakoća upotrebe metoda i procedura, izrada rezervnih kopija i
oporavak sistema.

Nadzorni test

se provodi prema potrebi, a predstavlja potvrdu da je sistem gotov,

ispravan i spreman za primjenu. Ovaj test provode nezavisne institucije za osiguravanje
kvaliteta.

Plan testiranja sistema.

Testiranje mora biti sistemsko, prema unaprijed

napravljenom planu, koji sadrži: identifikator programa ili dijela obrade (npr. naziv opcije
sistema za ekransku formu), naziv funkcije (npr. unos ili izmjena), vrstu preduzete akcije (npr.
potvrda   pohrane   ili   prekid   obrade),   identifikator   ili   opis   podatka   koji   se   želi   obraditi,
ponašanje   programa   (npr.   neregularni   završetak   rada,   neispravni   podaci,   pogrešan   prikaz
podataka),   a   po   potrebi   i   očekivani   rezultat.   Provjeru   obavlja   odabrana   grupa   krajnjih
korisnika   koja,   koristeći   napravljena   rješenja,   nastoji   obaviti   svoje   svakodnevne   poslove.
Krajnji   korisnik   dodatno   iznosi   svoja   zapažanja   ili   prijedloge,     primjedbe   se   prikupljaju
dnevno,   a   greške   uklanjaju   po   mogućnosti   istog   dana.   Prikupljeni   dodatni   zahtjevi   se
procjenjuju, te se izrađuje lista prioriteta ugradnje. Nerealni i preveliki zahtjevi se odbacuju ili
se planira njihova naknadna ugradnja.

9.4. IZRADA DOKUMENTACIJE

Projektna dokumentacija treba da dokumentuje razvoj informacionog sistema, kao i

proizvode pojedinih faza razvoja. Dokumentaciju prema neđunarodnim standardima treba da
čini:

1. Plan validacije i verifikacije softvera -

Software Validation and Verification Plan;

2. Plan garancije kvaliteta softvera -

Software Quality Assurance Plan

;

3. Plan softverskog upravljanja konfiguracijom -

Software Configuration Management

Plan

;

4. Plan upravljanja softverskim projektom -

Software Project Management Plan

;

5. Specifikacija softverskih zahtjeva -

Software Requirements Specification

;

6. Dokument za softverski dizajn -

Software Design Document

;

7. Izvorni kod

Source code

;

8. Dokumentacija softverskog testa -

Software Test Documentation

;

9. Korisničko uputstvo -

User's manual

131

- objektno orjentisano programiranje.

Modularno programiranje

zasniva se na dekompoziciji programa na module čime se

znatno   olakšava   postupak   programiranja.   Prilikom   dekompozicije   programa   na   module,
potrebno   je   voditi   računa   o   koheziji   i   povezanosti   modula.   Za   razliku   od   modularnog
programiranja,   tehnika

strukturnog programiranja

je strukturne programe organizovala

hijerarhijski. Tehnika strukturnog programiranja ima brojne pozitivne karakteristike :

- u skladu sa principima tehnike modularnog programiranja složeni programski zadaci
se razlažu na manje cjeline,
- ostvareno je međusobno povezivanje modula u skladu sa logičkim tokom aktivnosti,
- moduli se organizuju u grupe modula u skladu sa aktivnostima,
- za razliku od modularnog i strukturnog programiranja, objektno orjentisano
programiranje prihvata dekompoziciju sistema na međusobno povezane objekte.

Faze programiranja mogu se sistematizovati na sljedeći način :

- analiza i definisanje zadataka,
- izbor metoda programiranja,
- izrada algoritma,
- kodiranje i
- testiranje i dokumentovanje programa.

Aplikativni softver

predstavlja programe namijenjene za rješavanje konkretnih

problema, aktivnosti i zadataka korisnika računarskog sistema. Interaktivno rješavanje
problema primjenom aplikativnog softvera podrazumijeva uspostavljanje dijaloga između
korisnika i računara. Korisnički (

aplikativni

) programi su svi programi koji se izvršavaju na

računaru, a služe za različite namjene. To su programi zbog kojih korisnici koriste računar.
Postoje dva pristupa u vezi sa korisničkim programima:

- razvoj vlastitih programa,
- nabavka gotovih programa od proizvođača softvera.

Vlastiti programi se razvijaju uglavnom za neke specifične primjene za koje nema

dovoljno kvalitetnih gotovih programa. Gotovi korisnički programi se nabavljaju uglavnom za
neke standardne i uobičajene namjene za koje postoje proizvođači softvera.  U  početku  je
glavni  trend  u  razvoju  softvera  predstavljajo  softver  razvijen  od  strane  profesionalnih
programera  iz  same  organizacije,  dakle  programi  koje  su  pisali  sami  korisnici.  Zatim  se
trendovi kreću u pravcu softverskih paketa koji se kupuju od prodavaca softvera. Ovaj trend je
doživio nagli rast sa razvojem manje skupih i lakih alata za upotrebu aplikativnih softverskih
paketa i višenamjenskih softverskih paketa za mikroračunare.

Najnoviji trendovi su softverski paketi dizajnirani za Web tehnologije i kolaborativne

aktivnosti. Ovakvi Web orijentisani aplikativni paketi se koriste od strane korisnika i radnih
timova na internetu kao i na kompanijskim intranet i extranet mrežama. Takođe, danas se
mnogi softverski paketi mogu učitati, dodati, iznajmiti ili zakupiti od aplikativnih servis
provajdera putem interneta ili kompanijskog intraneta. Da bi se olakšalo, ubrzalo i pojeftinilo
pisanje i razvoj programa u praksi se koriste određene metode simboličkog pisanja programa.

133

Simboli i pravila za pisanje programa su slični onima koji se koriste u standardnim jezicima i
to uglavnom u engleskom jeziku, zbog čega se takvi načini pisanja programa nazivaju

programski jezici

ili jezici za programiranje. Sistemi za razvoj aplikativnog softvera

omogućavaju korisniku da razvija i izvršava vlastite programe na računarima. U ovu grupu
sistemskog softvera spadaju:

- programski jezici,
- programi prevodioci,
- generatori aplikacija.

Programskim jezikom, kao softverskim proizvodom, rješavaju se određeni korisnički

zahtjevi koji apstraktne ideje putem algoritma transformišu u skup instrukcija nazvanih
programom. Softverske trendove prate i trendovi programskih jezika i alata. Oni se kreću od
mašinskih jezika koji koriste binarno kodiranje, preko proceduralnih jezika, koji koriste kratke
naredbe i matematičke izraze za specificiranje programskih instrukcija. Dalji trendovi se kreću
u pravcu vizuelnog grafičkog interfejsa za objektno orijentisano programiranje. Ovaj trend je
značajno ubrzan pojavom jednostavnih za upotrebu, neproceduralnih jezika četvrte generacije
(4GL).

Najnoviji trendovi u oblasti programskih jezika i alata su

poslovna inteligencija

kao i

grafički korisnički interfejs

GUI (engl.

Graphical User Interface

), kao i interfejs zasnovan na

prirodnom  jeziku  što  čini  softverske  pakete  lakšim  za  upotrebu.   Mogućnosti  poslovne
inteligencije  se  koriste  u  mnogim  tipovima  softverskih  paketa.  Na  primjer,  softveri  imaju
inteligentne  helpove  poznate  pod  nazivom

wizard

koji automatski izvršavaju softverske

funkcije kao što su generisanje grafikona kod

spreadsheet programa

ili generisanje izvještaja

iz  baze  podataka.  Dakle,  svi  ovi  trendovi  konvergiraju  ka  softverskim  paketima  pete
generacije  koji  su  višenamjenski,  ekspertski,  Web  orijentisani  sa  grafičkim  interfejsom
zasnovanim  na  prirodnom  jeziku,  a  koji  treba  da  podrže  produktivnost  i  saradnju  krajnjih
korisnika i informatičkih profesionalaca.

Viši programski jezici

omogućavaju da se programi pišu korišćenjem višeg nivoa

simboličkog predstavljanja. Ovi izvorni programi pišu se na osnovu skupa pravila, simbola i
konvencija za realizovanje imena, naziva i naredbi koje su vrlo slični pisanju na engleskom
jeziku.   Naredbe,   odnosno   instrukcije   takvog   programa   se   prevode   i   zamjenjuju   veći   broj
mašinskih   instrukcija.   U   praksi   postoji   značajan   broj   različitih   viših   programskih   jezika
poznatih   pod   različitim   imenima   i   sa   različitim   karakteristikama   i   mogućnostima.   Prateći
razvoj programskih jezika, njihova klasifikacija se može izvršiti na:

- mašinski orjentisani jezici (

Asembler

- viši programski jezici (

Pascal, Cobol,Fortran

- objektno orijentisani jezici (

Java, C++

- jezici poslovne intilegencije (

Prolog, Lisp

Da bi se programi napisani u nekom višem programskom jeziku mogli izvršavati oni se

moraju prevesti u mašinski program konkretnog procesora. Za prevođenje se koriste posebni
programi, odnosno programi prevodioci.

Programski prevodioci

služe za prevođenje

programa izvornog koda u formu koju računar može da prepozna. Postoje u praksi dva tipa
programa za prevođenje poznati pod nazivima:

134

Razvoj tima

definišu sljedeće karakteristike: formiranje

koje podrazumjeva ljubaznost,

nesklonost iznošenju stavova, prepuštanje vođenju, "jurišanje" koje se ogleda u neslozi,
sukobu ličnosti, stranačkoj pripadnosti, pomanjkanju kvalitetne komunikacije, neuspješnosti
dogovaranja, uviđanje dobrih strana zajedničkog rada, međusobno uvažavanje i predstavljanje,
te povezivanje u efikasnu operativnu grupu.

Klasičnu organizaciju tima sačinjavaju:

glavni programer, rezervni programer, mlađi

programer i administrator. Glavni programer mora istovremeno biti dobar programer i
rukovodilac. U poboljšanoj organizaciji ima ulogu rukovodioca ekipe, dok rezervni programer
služi kao zamjena za nekog od mlađih programera.

Modernu organizaciju tima

sačinjavaju izvršioci sljedećih radnih zadataka:

rukovodilac   projekta,   odnosno   viši   sistem   analitičar,   saradnju   sa   korisnikom   ostvaruje
poslovni analitičar, konceptualno i logičko oblikovanje obavlja sistem analitičar, a isporuku
aplikacija   vrši   poslovni   analitičar.   Nabavka   opreme   je   radni   zadatak   sistem   inženjera   za
računare,   a   mrežni   servisi   su   zaduženje   sistem   inženjera   za   komunikacije,   programsko
inženjerstvo   obavlja   programmer   analitičar,   dok   je   izrada   dokumentacije   posao   razvojnog
tima. Pomoćno osoblje se sastoji od administrativnog koordinatora, tehničara i činovnika.

Elastični model tima ima sljedeći oblik:

upravnik tima upravlja osobljem, rukovodilac

tima upravlja razvojem, projektant je zadužen za analizu i oblikovanje, a programmer
aplikacija vrši kodiranje i testiranje aplikacija. Administrator baze podataka je zadužen za
bazu podataka, a sistem inženjer obavlja) održavanje mreže i računara. Raspodjela uloga
konkretnim članovima, kao i broj članova pojedine kategorije, zavisi o konkretnom projektu i
raspoloživosti radnika.

Upravnik ili rukovodilac projekta

(

engl.

project manager)

upravlja projektom kao

osoba koja je nadređena rukovodiocima timova. Upravnik tima obavlja poslove planiranja,
upravljanja i nadzora, kao i rukovođenje ostalim članovima tima, dok se rukovodilac tima bavi
tehničkim aspektima aktivnosti koje se odnose na izradu i/ili uvođenje aplikacija/podsistema
informacionog sistema.

Upravljanje projektom

predstavlja proces organizovanja, planiranja, upravljanja i

nadzora u razvoju sistema kojim će se postići prava funkcionalnostuz minimalne troškove.
Uključuje različite aspekte upravljanje projektom obihvata: plan aktivnosti, sredstva i resurse
u projektu, organizaciju projekta, redoslije aktivnosti, upravljanje resursima i nadzor projekta.
Osnovni elementi plana su: veličina projekta, odnosno broj linija koda, napor izrade i vrijeme
izrade. Izgradnja informacionog sistema je posao koji se obavlja kao i svaki drugi inženjerski
poslovi, u planiranom vremenu i sa planiranim resursima.

Planiranje projekta

mora: odrediti obim, vremenski raspored i finansijska sredstva,

identifikovati investitora kao garanciju realizacije, izabrati rukovodioca projekta, odabrati
alate za upravljanje projektom i pokrenuti projekat.

Planiranje vremena

sačinjava: određivanje aktivnosti, procjena i dodjeljivanje

sredstava potrebnih za pojedinu aktivnost, procjena trajanja pojedinih aktivnosti, određivanje
zavisnosti između aktivnosti i izrada vremenskog rasporeda za projekat.

136

Nadzor

ad projektom sadrži određivanje postupka izvještavanja o napretku projekta,

praćenje napretka redovnim revizijama, preraspodjelu sredstava i aktivnosti u skladu sa
događajima, kao i ažuriranje vremenskog rasporeda.

PITANJA ZA PROVJERU ZNANJA:

1. Faze izrade informacionog sistema?
2. Objasnite pojmove programa i origramiranja?
3. Vrste programiranja?
4. Strukturirano programiranje?
5. Proceduralno programiranje?
6. Monolitni i inkrementalni pristup programiranju?
7. Programiranje od vrha prema dole, programiranje od dna prema gore i mješoviti pristup
programiranju?
8. Povećanje čitljivosti programa i definisanje naziva struktura podataka?
9. Programske preporuke, komentari i programski priručnici?
10. Načini provjere ispravnosti informacionih sistema?
11. Vrste testiranja informacionih sistema?
12. Plan testiranja informacionih sistema?
13. Izrada dokumentacije?
14. Osnovne metode programiranja?
15. Faze u procesu programiranja?
16. Aplikativni softver?
17. Klasifikacija programskih jezika?
18. Objasnite pojmove interpretera, kompajlera i linkera?
19. Razvoj tima, klasična, moderna i elastična organizacija tima?
20. Upravljanje, planiranje i nadzor projekta razvoja informacionog sistema?

137

10. PRIMJENA I ODRŽAVANJE INFORMACIONIH SISTEMA

10.1. UVOD

Uvođenje u primjenu projektovanog informacionog sistema uključuje instalisanje

opreme, završni prenos podataka, te prelazak na novi način rada.

Aktivnosti i preduslovi

su:

1. Testiranje sistema.
2. Izrada plana konverzije za uspješan prelazak na novi sistem.
3. instalacija opreme, aplikacija i baze podataka novog sistema, inicijalni unos
podataka, prenos postojećih podataka uz konverziju, uspostavljanje sistema zaštite i
održavanja.
4. Obuka tehničkog osoblja i krajnjih korisnika.
5. Prelazak na novi način rada, evaluacija projekta i sistema.

Uvođenje sistema

može biti neposredno i paralelno.

Neposredno uvođenje

podrazumjeva   početak   rada   novog   sistema   uz   istovremeni   prestanak   rada   starog   sistema.
Realizuje se na određeni dan, uobičajeno nakon završetka poslovnog razdoblja, po mogućnosti
na kraju sedmice. Mogući problemi su pojava grešaka koje nisu bile uočene tokom testiranja,
nepredviđeno  preopterećenje  opreme  u  punom pogonu  i  slično.  Nedostatak  je neposredna
izloženost   korisnika   greškama   sistema.

Paralelno uvođenje

podrazumjeva istovremeni rad

starog i novog sistema tako dugo dok se ne pokaže da novi sistem ispravno radi i da su se
korisnici navikli na novi način rada. Značajno je manje rizičan postupak u odnosu na
neposredno uvođenje. Nedostatak je potreba za dvostrukom obradom istih podataka, u starom
i u novom sistemu, što stvara otpor korisnika.

Korisnici mogu biti raspoređeni na različitim lokacijama.

Probno uvođenje

je paralelno

uvođenje sistema na jednoj lokaciji, a zatim i na ostalim lokacijama, nakon što se utvrdi da
sistem ispravno radi.

Postepeno uvođenje

je uvođenje grupa lokacija, dok

istovremeno

uvođenje

predstavlja jednovremeno uvođenje na svim lokacijama.

Modularno uvođenje

postepena zamjena starog sistema novim, uvođenjem po modulima. Mogući problemi su
potreba za spojnim programima.

Obuka korisnika informacionog sistema.

S tim u vezi obavlja se obuka tehničkog

osoblja korisnika i krajnjih korisnika sistema.

Obuka krajnjih korisnika

može uključivati opštu

informatičku kulturu, funkcije sistema i način upotrebe sistema, to jest korištenje aplikacija ili
obuku iz posebnih znanja potrebnih za obavljanje osnovne djelatnosti (npr. operaciona
istraživanja, projektovanje primjenom računara i sl.).

Obuka tehničkog osoblja

može

uključivati operativni sistem i uslužne programe, administriranje baze podataka, programske
jezike i CASE alate. Prvo se obavlja obuka tehničkog osoblja koje će održavati sistem i pružati
podršku krajnjim korisnicima, da bi se mogla pokrenuti primjena informacionog sistema.
Nakon toga treba obrazovati niže rukovodstvo, da bi se stekla njegova podrška pri obuci
ostalih korisnika tokom primjene. Zatim slijedi školovanje krajnjih korisnika, koje treba
prilagoditi funkcijama koje oni obavljaju u svakodnevnom radu.

139

Postupci i tehnike obuke

su kursevi, probni rad u fazi provjere rada sistema,

kvalitetni sistem interaktivne pomoći, prikladna dokumentacija i podrška tokom primjene.
Obuku mogu obaviti radnici naručioca (npr. odjeljenje informatike) ili vanjski izvođači obuke.

10.2. ODRŽAVANJE INFORMACIONIH SISTEMA

Održavanje je trajna aktivnost koja započinje odmah nakon uvođenja sistema u

primjenu. Bez obzira kako je dobro sistem dizajniran, konstruisan i testiran, greške će se
neizbježno pojaviti. Ispravljanje grešaka u primjeni se naziva održavanjem sistema ili
održavanjem programa. Održavanje samo po sebi ne podrazumijeva ugradnju poboljšanja ili
novih mogućnosti, ali se ona uobičajeno realizuju u toku održavanja. Tokom primjene i
održavanja obavlja se analiza dodatnih zahtjeva, planiranje i priprema aktivnosti koje slijede,
te tako započinje novi ciklus razvoja.

Servisiranje sistema.

Preventivno održavanje

sistema podrazumijeva zaštitu od

mogućih problema. S tim u vezi, neophodno je periodično obavljati redovnu izradu
sigurnosnih kopija (engl.

backup

). Pod

korektivnim održavanjem

se podrazumijeva popravka

nakon što se problem pojavio. U tom slučaju obavlja se vraćanje podataka iz sigurnosne kopije
(engl.

restore

) ili uklanjanje uzroka greške, odnosno ispravljanje programa.

Adaptivno

održavanje

je prilagođavanje funkcionalnosti, promjena strukture podataka ili optimizacija

programa.

Perfektivno održavanje

je nadgradnja sistema da bi se riješili novi problemi ili

ugradnja novih mogućnosti.

Definicija i validacija problema

podrazumjeva uočavanje uzroka grešaka u primjeni

(engl.

bugova

), odnosno problem reprodukcije greške, problem različitog tumačenja greške

koje nastaje usljed nerazumijevanja ili pogrešnog korištenja programa. Nepostojanje funkcije
čija ugradnja nije bila planirana nije bug. Održavanje može imati neželjene popratne učinke na
funkcionalnost   i   performanse   aplikacija.   Prije   izmjene   programa,   programi   treba   da   budu
“izmjereni” da bi se utvrdila osnovica prema kojoj će se ocijeniti izmijenjeni programi. S tim u
vezi   potrebno   je   poznavanje   programa,   odnosno   upravljanje   verzijama,   da   bi   se   izbjegle
različite verzije u primjeni kod različitih korisnika. Neophodna je mogućnost povratka na
prethodnu   verziju,   ako   je   ta   bila   bolja.   Poboljšanje   sistema   je   dorada   i   nadogradnja
informacionog   sistema   prema   novim   zahtjevima,   analiza   novih   zahtjeva   i   povratak   u
odgovarajuću   fazu   dizajna   i   izrade.   Većina   novih   zahtjeva   uzrokovana   je   promjenama   u
poslovanju, potrebama za dodatnim informacijama ili novim idejama korisnika.

Reinženjerstvo.

Neke aplikacije je teško održavati (npr. usljed zastarjelosti

tehnologije),   a   trošak   održavanja   pojedinih   aplikacija   može   dostići   trošak   izrade   novih.
Reinženjerstvo je adaptacija sa ciljem smanjenja troškova održavanja, odnosno prilagođavanje
većim   promjenama   tehnologije,   ispravka   informacionog   sistema   prije   nego   što   dođe   do
mogućeg prekida u radu, kao i ispravka sistema koji će biti lakše popraviti ako dođe do
prekida.  Pisanje   jednostavnih   novih   programa   odnosi   se   na

programe koji koristi samo

postojeće podatke. Primjeri takvih programa su pretraživanje i pregledanje podataka, kao i
generisanje izvještaja.

Restukturiranje baza podataka

je promjena strukture u postojećoj bazi

podataka. Prelazak na novu tehnologiju upravljanja podacima predstavlja veliki rizik.

140

LITERATURA

1. Axosoft Company -

http://www.axosoft.com/

, 2005.

2. Axtools -

http://www.axtools.com/

, 2006.

3. Avison, D.E. & Fitzgerald, G.,

Information Systems development: methodologies,

techniques and tools

, 2nd. ed. McGraw-Hill, 1998.

4. Balaban, N. i saradnici,

Informacioni sistemi u menadžmentu,

Savremena administracija,

Beograd, 2002.
5. Balaban, N., Ristić, Ž.,

Sistemi podrške odlučivanju,

Univerzitet u Novom Sadu, Novi Sad,

2001.
6. Balaban, N., Ristić, Ž.,

Poslovna inteligencija

, Ekonomski fakultet, Subotica, 2006.

7. Bagranoff, N. A., Simkin, M. G., Norman, C. S.,

Core Concepts of Accounting

Information Systems

: 9. edition: John Wiley&Sans, Inc., 2005.

8. Bošnjak, K., Latinović, B.,

Informatika,

Narodna i univerzitetska biblioteka Republike

Srpske, Banja Luka, 2004.
9. Burch, J. G., Gradnitski, G.,

Information Systems theary and practice

, John Wiley, New

York, 1989.
10. Brian, U., Edward, W., Internet Bible (IDG Books Worldwide, Inc, 1998), 1998.
11. Carnegie Mellon University, Software Engineering Institute - http://www.sei.
cmu.edu/seihome, 2006.
12. CollabNet, Inc. -

http://argouml.tigris.org/

, 2006.

13. Construx Software -

http://www.construx.com/doc.htm

, 2006.

14. Chen, S

., Continuous Auditing: Risks, Challenges and Opportunities,

The International

Journalof Applied Management and Technology 1, 2003.
15. Chorofas

D. N

., Integrating ERP, CRM, Suplyy Chain Management and Smart materials

Auerbach Publications, 2001.
16. Davis,G. B., Olson M. H.,

Management Information Systems

, McGrow Hill, New York,

1985.
17. Đorđević, D.,: „

Digitalni potpis i digitalni sertifikat

“, 15. Telekomunikacioni forum

Telefor, Beograd, 2007.
18. Firestone, J., M.,McElroy M.W.,

Doing Knowledge Managment the Learning

Organization

, 2005.

19. Grady Booch, James Rumbaugh and Ivar Jacobson:

The Unified Modeling

Language (UML

by Addison Wesley Longman, Inc., 1999.
20. S. Haag, M. Cummings, D. J. McCubbrey

, Management Information Systems for the

Information Age

, third edition, McGraw-Hill, Irwin, 2002.

21. Houle J., Cadigan W., Sylvain H. ect. (2000) “

Database Mining in the Human Genome

Initiative

”, Amita Corporation, 2000.

22. Hoffer A. J., George F. J., Valacich S. J.,

Modern Systems Analysis and Design

3/e, Prentice Hall College Div., 2001.
23. Hurgh E.Williams, David, L.,

Web Database Applicattions with PHP&MySQL

(Oreilly),

2003
24. Joe H., Absolute Beginners Guide to Networking, third edition (Que,2001), 2001.
25. Innon, W. H.,

Building the Data Warehouse

, John Wiley-QED, New York, 1992.

26. Kalakota, R., Robinson, M.,

e-Business 2.0

, Readsnop for Success Addison-Wesley,

Boston, 2001.

142

27. Kimbal, R.,

Thedata Warehouse Lifecycle Toolkit

, John Wiley&Sans, New York, 1998.

28. Kelly, S.,

Data Warehouse in Action,

John Wiley&Sons, New York, 1997.

29. Krsmanović, S.,

Informacioni sistemi u mrežnom okruženju

, Univerzitet ”

Braća

Karić

”, Beograd, 2001.

30. Krsmanović, S., Mandić, D.,

Menadžment informacioni sistem,

Univerzitet

"Braća

Karić

", Beograd, 1995.

31. Krčevinac, S.,

Zbirka predavanja, upravljački informacioni sistemi

, Fakultet za

menadžment, Beograd, 1996.
32. Laudon, K. C., Laudon, J. P.,

Management Information Systems

, Upper sedle River, N. J.,

Prentice Hall, 2000.
33. Laudon, K., Laudon, J.,

Menagment Information Systems,

New Approaches to

Organisation Technology Pretince Hall, Vedition, 2003.
34. Laslo, K.,

Programski jezik C++,

Akademska misao, Beograd, 2007.

35. Laslo, K.,

Programski jezik Java

, Akademska misao, Beograd, 2007.

36. Liautand, B.,

e-Business Intelligence

Turning Information into Knowladge into pofit

McGraw-Hill, New York, 2001.
37. Maciaszek, L.,

Requirements Analysis and System Design: Developing Information

Systems with UML

, 1/e, Addison Wesley Higher Education, 2002.

38. Mattison R., Data Warehousing Strategies, Technologies and Techonoiques, New York,
McGraw.Hill, 1996.
39. Marić, V., Stojanović, D

., Informacioni sistemi

, Ekonomski fakultet, Banja Luka, 2003.

40. Martin, M.,

Analysis and Design of Business Information Systems

, Prentice Hall, 1995.

41. McLeod R., Jordan E.,

Systems Development: A Project Management Approach

ISBN: 0-471-22089-2, Wiley Higher Education, 2002.
42. Mogin P., Luković I., Govedarica M.,

Principi projektovanja baza podataka

STYLOS, Novi Sad, 2000.
43. Milićev, D.,

Objektno orijentisano programiranje na jeziku C++,

Mikroknjiga, Beograd,

2001.
44.

Microsoft Ofifice Acces 2003 Korak po korak,

Cet Computer Equipment and Trade,

Beograd, 2004.
45. Mogin, P. i sardnici,

Principi projektovanja baza podataka

, Novi Sad, 1995.

46. Noakes-Fry,

E-Signatures-Digital and Electronic: Technology Overview

, Technology

Overview, Techologies, 17.6.2003, www.garner.com.
47. Obradović, D., Osnovi računarstva, Stylos, Novi Sad, 2003.61. Panian, Ž.,

Izazovi

elektroničkog poslovanja,

Narodne novine, Zagreb, 2002.

48. O.Brain, J.A., Mnagment Information Managing Information Technology in the
Internet worked Enterprise, New York : McGrow/Hill, 1999.
49. Object Management Group, Inc. -

http://www.omg.org/uml/

, 2006.

50. Panian, Ž., Klepec, G.,

Poslovna inteligencija

, Masmedia, Zagreb, 2003.

51. Panić, S., „

Infrastruktura sa javnim ključevima

“, Fakultet za poslovnu informatiku,

Beograd, 2006.
52. Peter. G. W.,

Keen Shaping the Future Bussines Design Trohugh Information Technlogy

Haward, Bussines Press, 1991.
53. Personen, L. T. T.,

Impementation of Design to Profit in a Complex and Dynamic Business

Context, Department of Process and Environmental Engineering

, University of Oulu,

Finland, 2001.

143

81. Stair, M. R., Reznolds,W. G.,

Principles of information systems

, sixth ed Thomson, Course

Technology, 2003.
82. Stankić, R.,

Projektovanje informacionih sistema

, Ekonomski fakultet, Beograd, 2008.

83. Stankić, R.,

Poslovna informatika

, Ekonomski fakultet, Beograd, 2005.

84. Stankić, R., Krsmanović, S.,

Elektronsko poslovanje

, Srpsko udruženje menadžera,

Bijeljina, 2001.
85. Spasić, D., „

Kreiranje testnog sertifikacionog tela za izdavanje digitalnih sertifikata

“,

XXIII simpozijum o novim tehnologijama u poštanskom i telekomunikacionom
saobraćaju, „PosTel 2005“, Saobraćajni fakultet, Beograd, 2005.
86. Spasić, D., „

Digitalni sertifikat Sertifikacionog tela pošte na smart karticama i USB

tokenima

“, XXII simpozijum o novim tehnologijama u poštanskom i telekomunikacionom

saobraćaju, „PosTel 2004“, Saobraćajni fakultet, Beograd, 2004.
87. Spasić, D., „

Kriptozaštita podataka u računarskim mrežama primenom simetričnih i

asimetričnih kriptosistema

“, „PTT saobraćaj“ br. 3/2000, Zajednica JPPT, Beograd, 2000.

88. Svlberschatz, H. F., Korth, S., Sudershan,

Database System Concepts,

McGraw-Hill, 1997.

89. Todorović, J.,

Strategijski i operativni menadžment,