14
4.
Projektovanje procesno orjentisane organizacione
strukture
Polaze
ć
i od naprijed opisanog stanja nedovoljne konzistentnosti i
odre
đ
enosti teorije i prakse organizacije i menadžmenta ovdje se želi
afirmisati projektantski pristup u dizajniranju i implementaciji
organizacionih sistema i njihove organizacione strukture.
Me
đ
utim, teorija dizajna, sli
č
no kao i teorija organizacije i
menadžmenta tako
đ
e ne daje jasnu i opšte prihvatljivu definiciju dizajna i
koncept procesa dizajniranja. Pregled ranije i savremene literature
dizajniranja može dati nekoliko sugestija u pokušajima definisanja pojma –
dizajn (design) [56]:
-
dizajn je težnja prema jednostavnosti i ure
đ
enom stanju;
-
objašnjenje pojma dizajn je u konceptima ure
đ
enog stanja i
organizacije;
-
dizajn je pronalaženje
č
injenica koje predstavljaju novi fizikalni
poredak, organizaciju i formu koje odgovaraju postavljenoj funkciji;
-
dizajn je promišljen i intuitivan napor usmjeren prema ure
đ
ivanju
funkcionalnih, materijalnih i vizuelnih zahtjeva za rješavanje
problema;
-
dizajn je iskaz reda i organizacije. Njegov cilj je jedinstvo. On mora
održati zajedništvo. On je izraz opšteprisutne ljudske težnje za
redom;
-
dizajn podrazumijeva namjere, zna
č
aj i svrhu;
-
planiranje i oblikovanje bilo kojeg
č
ina u pravcu željenog i
predvidivog kraja predstavlja proces dizajniranja;
-
dizajn je kreativno rješavanje problema (problem solving).
Analizom ovih definicija pojma DIZAJN, uo
č
ljiva je snažna korelacija sa
naprijed datim definicijama pojma ORGANIZACIJA, a posebno sa
definicijom koju je dao D. Mali
ć
, profesor termodinamike i prvi rektor
banjolu
č
kog Univerziteta:
«Organizacija je misaonim procesom realizovana neodre
đ
enost»
Iz ovih razloga je sasvim razumljiva tendencija da savremena literatura
organizacije i menadžmenta sve više naglašava ulogu postupka
dizajniranja organizacionih sistema, kao što je uobi
č
ajeno za tehni
č
ke
sisteme. Smatra se da je najbolji na
č
in da se nau
č
i nešto o sistemu taj da se
dizajnira, jer time dizajneri [29]:
a)
nau
č
e kako da iskoriste ono što ve
ć
znaju;
b)
nau
č
e kako da riješe ono što ne znaju i
c)
nau
č
e kako da nau
č
e ono što im je potrebno.
Iz prednjeg proizlazi da provo
đ
enje procesa dizajniranja zahtijeva
primjenu nau
č
nih principa u kreiranju organizacionih sistema. Pri tome je
u uspostavljanju odnosa sistema sa njegovim dijelovima bitno upoznavanje
na
č
ina me
đ
usobnog uticaja aktivnosti elemenata sistema, odnosno
identifikovanje relacija u sistemu. U okviru procesa dizajniranja, kona
č
no,
mogu
ć
e je identifikovati parametre kao što su: elementi okoline sistema,
vektore ulaza i izlaza, funkciju ciljeva, operator transformacije sistema
(procesni model), karakteristike sistema i vektor stanja. Definisanje ovih
parametara odgovaraju
ć
im dizajnerskim procesom obezbje
đ
uje dovoljnu
koli
č
inu podataka o sistemu za njegovu fizi
č
ku realizaciju i funkcionisanje
tokom životnog vijeka.
Prema Accoff-u [29],
č
ija se istraživanja smatraju suštinskim za integrisane
menadžment sisteme, prepoznatljiva su tri aspekta posmatranja društvenog,
odnosno sociokulturnog sistema koji predstavljaju polazišnu osnovu
projektantskog postupka.
I. Tri tipa entiteta definišu bilo koji sistem:
-
Funkcija sistema
u nekom ve
ć
em sistemu, odnosno njegova uloga
koju sistem ima u široj okolini,
-
Struktura sistema
– njegovi elementi i na
č
in na koji su integrisani u
cjelinu,
struktura elemenata, njihovih veza i procesa koji ostvaruju
svrhu postojanja sistema
Na bazi sistemskog pristupa, bez obzira na vrstu, tip i veli
č
inu sistema,
u fokusu njihovih dizajnera treba da budu dva glavna principa:
1.
Najbitniji faktori uspjeha sistema nisu u tome da svaki element
ispravno funkcioniše (izvršava svoju ulogu), nego leže u njihovoj
dobroj interakciji.
2.
Svako pojedina
č
no mjerenje uspjeha može dovesti do pogrešnog
utiska. Ispravno razumijevanje i vo
đ
enje ka uspjehu sistema mogu
ć
e
je jedino pra
ć
enjem pažljivo odabranog skupa mjerenja i njihovih
korelativnih odnosa [55].
Ovi principi proizilaze iz osnovnih karakteristika svih sistema. Naime, kao
što je naprijed ve
ć
pomenuto, sistemi mogu imati karakteristike koje ne
posjeduje nijedan od elemenata, a upravo one mogu imati kapitalan uticaj
na ukupne efekte
1
. Osnovni problem u kreiranju efektivnog i efikasnog
sistema su nepredvidljivi trendovi proistekli iz me
đ
usobnog djelovanja
elemenata sistema. Interakcije mogu biti kontraproduktivne i usmjerene u
neprihvatljivim pravcima.
To zna
č
i da je osnovni zadatak dizajnera sistema menadžmenta i njihovih
menadžera da projektuju i vode interakcije elemenata sistema.
Suština Acoff-ove teorije društvenog modela menadžmenta je, dakle, u
naglašavanju i upravljanju interakcijama me
đ
u ljudima i elementima
organizacione strukture u poslovnim sistemima. Iz ovog proizilazi da je
centralni zadatak dizajnera organizacionih sistema prepoznavanje
poslovnih procesa, te identifikacija i projektovanje njihovih me
đ
usobnih
relacija.
1
Jedna od karakteristika restorana može da bude “
izvrsna usluga
”. To je integralna karakteristika
po kojoj se raspoznaje sistem. Iako me
đ
u zaposlenima postoje oni koji brinu i predano rade na
kvalitetu usluge, ova karakteristika se postiže samo njihovim zajedni
č
kim djelovnjem i
interakcijom.
Procesna
organizacija
4.1. Procesi rada u industrijsim sistemima
U teoriji industrijskih sistema osnovnu strukturu
č
ine proizvodni sistemi
koji se definišu kao sistemi za ostvarivanje ciljeva proizvodnje odnosno
dobijanje proizvoda neophodnih za zadovoljenje potreba u društvu /16/. U
identifikaciji ovih potreba polazi se od pojedinih interesnih grupa u
društvenoj zajednici i njihovih specifi
č
nih interesa vezanih za proces
proizvodnje:
¾
Kupci:
Kvalitet proizvoda,
¾
Zaposleni: Zadovoljstvo
karijerom/poslom
¾
Vlasnici: Efekti
ulaganja
¾
Isporu
č
ioci: Stalna
mogu
ć
nost poslovanja
¾
Društvo: Odgovorno
poslovanje
Ovi interesi ostvaruju se proizvodnjom kao svrsishodnom djelatnosti
usmjerenom na dobijanje upotrebnih vrijednosti i prisvajanje prirodnih
resursa za ljudske potrebe, što zna
č
i da ona predstavlja opšti uslov za
razmjenu materije izme
đ
u
č
ovjeka i prirode odnosno vje
č
iti prirodni uslov
za život ljudi pa stoga i jeste jednako svojstvena svim oblicima ljudskog
društva. Osnovni model transformacije raspoloživih prirodnih resursa u
proizvode kroz proizvodne sisteme može se prikazati kao na sl. 4.1. [96].
resursi
tr`i{te
proizvoda
PROIZVODNI
SISTEM
(procesi rada)
materijal
informacije
energija
utro{ena
energija
informacije
o stanju
procesa rada
otpad
proizvod
materijal
uslovi
okoline
Slika br. 4.1.: Model transformacije raspoloživih resursa u proizvode
Pomenuta transformacija se u savremenim uslovima obavlja industrijskom
proizvodnjom, u INDUSTRIJSKIM SISTEMIMA organizovanim na na
č
in
koji obezbje
đ
uje odvijanje procesa rada kako proizvodnih sistema, tako i
ostalih podsistema struktuiranih u okviru industrijskih sistema.
Procesna
organizacija
01 INDUSTRIJA I RUDARSTVO
0101 Elektroprivreda
0121
Proizvodnja
gra
đ
evinskog materijala
0102 Elektroprivreda
0122 Proizvodnja rezane gra
đ
e i plo
č
a
0103 Proizvodnja
uglja
0123
Proizvodnja finalnih proizvoda od
drveta
0104 Prerada uglja
0124 Proizvodnja i prerada papira
0105 Proizvodnja nafte i zemnog gasa
0125 Proizvodnja tekstilnih prediva i
tkanina
0106 Proizvodnja derivata nafte
0126
Proizvodnja gotovih tekstilnih
proizvoda
0107 Proizvodnja rude gvož
đ
a
0127 Proizvodnja kože i krzna
0108 Crna metalurgija
0128 Proizvodnja kožne obu
ć
e i galanterije
0109 Proizvodnja ruda obojenih metala
0129 Prerada kau
č
uka
0110 Proizvodnja obojenih metala
0130 Proizvodnja prehrambenih proizvoda
0111
Prerada obojenih metala
0131 Proizvodnja pi
ć
a
0112 Proizvodnja
nemetalnih
minerala 0132
Proizvodnja
sto
č
ne hrane
0113 Prerada nemetalnih minerala
0133 Proizvodnja i prerada duvana
0114
Metaloprera
đ
iva
č
ka delatnost
0134 Grafi
č
ka delatnost
0115
Mašinogradnja
0135 .
0116
Prizvodnja saobra
ć
ajnih sredstava
0136 .
0117
Brodogradnja
0137 .
0118
Proizvodnja elektri
č
nih ma{ina i aparata
0138 .
0119 Proizvodnja baznih hemijskih proizvoda
0139 Proizvodnja ostalih raznih proizvoda
0120 Prerada hemijskih proizvoda
Proizvodnja kamena, {ljunka i peska
Slika br. 4.3.: Struktura djelatnosti ”industrija i rudarstvo”
U okviru ove klasifikacije od posebnog interesa za prou
č
avanje (0113 -
0117), obzirom da su u ovim oblastima industrijski sistemi najve
ć
e
složenosti, pa se rezultati istraživanja uz manje ili ve
ć
e modifikacije
jednostavno mogu primijeniti i na ostale industrijske sisteme.
Razlike u projektovanju strukture i organizacije industrijskih sistema
proizilaze iz stepena njihove složenosti kao posljedice strukture
