Predavanje 1.
Realni socijalizam je poredak koji je postojao u Evropi u periodu od 1918 - 1990 (do kraja 80ih)
Postojalo je više stanovišta o prirodi tog poretka:
1. Stanovište o tome da je to bilo društvo u kome su klasni odnosi ukinuti (to je značenje
starije od 1918., i zastupao ga je i sam Marks);
2. Ovo stanovište su zastupali protagonisti (ideolozi) unutar samog sistema. Po njima,
socijalizam je društvo u kome su ukinute neke bazične karakteristike klasnog tipa društva
(ali nisu sve ukinute, neke su se zadržale). Postepeno se ukidaju klasne razlike, ali je
osnovni uslov ispunjen: ukinuto je privatno vlasništvo;
3. Zapadna ideološka perspektiva: ono što postoji u SSSR i istočnoj Evropi je socijalizam
shvaćen na Marksov način, samo što je njegova ključna karakteristika da se radi o
nedemokratskom poretku u kome je ukinuta tržišna ekonomija i pluralistički politički
sistem, i na osnovu toga uspostavljen totalitaran poredak, sistem lične vlasti – to je sistem
koji vidno zaostaje za razvijenim kapitalističkim društvima;
4. Dosta retko stanovište koje kaže da je realni socijalizam poredak koji se razlikuje od
svega navedenog: nema mnogo veze ni sa marksističkom teorijom, ni sa ideologijom
samih protagonista, ni sa ideologijom zapada: sistem se kvalifikuje kao realni socijalizam
kako bi se razlikovao od teorijskog socijalizma. Pojam realni socijalizam su kasnije
prihvatili ideolozi u SSSR-u i drugim socijalističkim zemljama, s tim što su ga oni opisali
kao teorijski socijalizam sa neophodnim praktičkim odstupanjima.
Stanovišta o načinu konstituisanja i reprodukcije sistema:
1. Osnova za legitimisanje poretka je Lenjinovo stanovište (o najslabijoj karici u
kapitalističkom poretku).
Marks je smatrao da vlada istorijska nužnost koja dovodi do sloma kapitalizma, i da će se on
urušiti tamo gde je najjači, gde su se njegove protivrečnosti najviše razvile (u njegovo vreme,
to je bila V. Britanija). Ova očekivanja su bila neopravdana.
Pojavila se reinterpretacija ove ideje od strane Lenjina: kapitalizam postoji kao svetski
sistem, globalni poredak (ne samo u Britaniji, SAD) - on se slama tamo gde je najslabiji, gde
su protivrečnosti najzastupljenije.
Kada je I sv. rat izbio, on je za Lenjina bio signal epohalne krize kapitalizma.
Radnici su stali na stranu buržoazije (nisu bili orijentisani na promenu sistema), a Rusija je
bila nesposobna da održi unutrašnji mir ili vodi rat, pa zbog ta dva boljševička partija treba
da mobiliše nezadovoljstvo, slomi kapitalizam u toj zemlji, što će se proširiti dalje. On je
dakle, trenutno, bio najslabiji u Rusiji zbog rata, bez obzira koliko je bio nerazvijen u Rusiji
pre rata.
Ideja je bila uspešna: carski poredak je pao, boljševici došli na vlast, ali ih nisu sledili
proleteri drugih zemalja, taj dao pao u vodu.
2. Drugo stanovište je zastupao Staljin. On je zastupao ideju o socijalizmu u jednoj zemlji -
dok ne dođe do svetske revolucije moguće je zamrznuti socijalističke odnose
(nedovršene), dok se ne dogodi preokret, a oni će služiti kao inspiracija. Za razliku od
Marksa (pitanje klase po sebi i klase za sebe), Staljin uvodi ideju (tačnije, preuzima je od
Lenjina) o partiji kao revolucionarnom subjektu. Dok je Lenjin mislio da će to biti u
početku revolucije, Staljin je mislio da to treba da bude trajno stanje, jer proleteri nikako
da stignu do samosvesti.
Socijalizam je prelazni period iz kapitalizma u besklasno društvo, i trajaće dok se ne
izvrši svetska revolucija. Ukinute su bazične pretpostavke kapitalizma.
Sve druge ideje su kritičke u odnosu na ovu:
1. Naizgled bliska (dolazi iz leve perspektive i odnosi se na isto mesto i period ispitivanja).
Sovjetski poredak je uspostavljen seljačkom revolucijom (Teda Skočpol - SSSR, Kina,
Francuska 1789). Polazna pretpostavka: relativna autonomija države. Preuzeli su je Tili i
Elijas.
Polazna pretpostavka (Tili, Skočpol): Političko polje (polje države) je autonomno polje
klasnih borbi (za ovladavanje državnim aparatima). Pomoću njih akumuliše se moć,
pomoću koje se izvlače resursi posredstvom državnog aparata. Borba na političkom polju
može biti nezavisna od borbe na ekonomskom polju (za kontrolu ekonomskih resursa).
Ne mora da postoji nužna veza između kontrole ekonomskih i političkih rasursa. U Rusiji
političku vlast kontroliše car, a konkurenti (latentni) su bili veliki zemljoposednici. Došao
do izražaja u ratu. U februarskoj revoluciji zemljoposednici su pokušali da preuzmu
državni aparat. Konkurenti su im bili seljaci (koji su isto bili nezadovoljni), koji su izveli
revoluciju (mobilisali su ih boljševici, eseri…). Boljševici su pobedili i uspostavili novi
poredak, sličan prethodnom, ali uspešniji. Od protobirokratije karakteristične za carsku
Rusiju, formiraju birokratski aparat, i uspevaju da od SSSR naprave svetsku velesilu,
rivalsku SADu. Uspostavljen je poredak u kome je država još više centralizovana (aparat
čvršće kontroliše ekonomske resurse).
2. Stanovište zasnovano na idejama Trockog – revolucija je izvršena, ali politički sistem je
sistem samovlašća, pa je revolucija nedovršena, čak i izdana. Bruno Rici se nadovezuje
na ovo. Rici se oblikovao u Italiji u vreme fašizma, u vreme kad je na istoku Italije
konstituisan sličan sistem i New Deal u SAD. Zaključio je da se nalazi u epohalnom
preokretu, koji se formira na globalnom nivou (ali ne socijalističkog tipa) - birokratizacija
sveta, a to je novi oblik klasnog poretka, na ruševinama kapitalizma, bez obzira kako je
do tih ruševina došlo (bilo revolucijom kao u SSSR; bilo demokratski na izborima, pa
uspostavlja velike civilizacije mobilizacijom ljudi (silom, primer Egipat) gde je velika
suprotnost između vladara (poseduje vojsku i državni aparat) i seoskih zajednica (koji su
samodovoljne zajednice) - to je sistem autoritarnog vladara i relativno autonomnih
seljaka - formirao se u Rusiji posredno, jer nisu imali uslove za neposredno, već preko
mongolske vladavine - Rusi su to preuzeli nakon oslobođenja od Mongola - taj sistem se
slomio u I sv. ratu, pa se obnovio nakon rata.
Razlike Vitfogela (bivšeg trockiste) i Baroa - Baro je preuzeo osnovnu ideju - jeste se
dogodilo ukidanje privatnog vlasništva (nema autonomnih seljaka, to je razlika) i zemlja
je modernizovana (sistem autoritarne vlasti je ovo uspeo da ostvari). Ostaju dva
problema: politički (nema slobode - onda to nije socijalizam, isto kao Trocki); razlika od
Trockog: ovo može prerasti u pravi socijalizam pomoću kulturne revolucije. U istočnoj
Evropi treba ostvariti što veće obrazovanje, što će dovesti do političkog oslobođenja.
-
Stanovište o totalitarnim poretcima u SSSRu i istočnoj Evropi - nema teorijsko
utemeljenje (ustanovljena kremljologija – ako je sistem totalitarian, onda treba ispitivati
intrige koje se događaju u Kremlju, kao grupi koja kontroliše društvo).
-
Stanovište ubrzane modernizacije.
-
Stanovište o socijalizmu kao posebnom načinu proizvodnje (Laziću najbliže) Markuš -
socijalizam nije varijacija kapitalizma, niti sistem u kome ni tendencijski ne postoji
ukidanje klasnih odnosa. To je sistem sui generis, koji ima vlastitu logiku reprodukcije.
Osnovne ideje o socijalizmu kao autonomnom tipu društva:
U socijalizmu je ponovo ukinuto ono što je u kapitalizmu uvedeno – relativno
razdvajanje tri sistema: ekonomskog, kulturnog i političkog – u kapitalizmu svaki od njih
može da funkcioniše relativno odvojeno, ima vlastita pravila reprodukaovanja, iako su
povezani; u socijalizmu nema ni relativnog odvajanja, on je objedinio ova tri podsistema.
Sistem nije totalitaran, već je totalizacijski (ova tri podsistema su totalizovana,
nediferencirana). Ovaj sistem nije politički determinisan (ali ni ekonomski, u
marksističkom smislu), nema jedne posebne oblasti koja determiniše društvene odnose,
već je objedinjeno.
Komandno-planska proizvodnja - ciljeve plana utvrđuje jedna grupa, oni imaju
monopol. Plan je sredstvo za ostvarivanje specifičnih interesa te grupe, predstavljenih
kao opšti interes (primer teška industrija).
Proizvodnja je planirana tako da proizvodi ekonomske i druge neravnoteže - što
uzrokuje neophodnost novog planiranja.
Ostatak: u knjizi “U susret zatvorenom društvu”
Predavanje 2.
Klasna priroda (dominantan tip društvenih odnosa) u socijalizmu
1. Stanovište dominantno u SSSRu (tzv. legitimacijsko stanovište) - ako je ukinuta osnova
reprodukcije klasnih odnosa (privatno vlasništvo), ukinute su i osnovne klase. Sovjetsko društvo
je društvo bez klasa (nije se zaustavilo na tome - postoje dve podvarijante):
- Analizira stvarne društvene odnose u SSSRu (tokom 20ih) - pojavljivali su se seljaci
privatni vlasnici, sitni trgovci, ostali su da postoje i neki stari vlasnici (buržoazija iz carskog
perioda). Konstatovano je da ima klasnih elemenata, ali to su ostatci klasa iz prethodnog sistema
(to je privremeno);
- Iako je ukinuto privatno vlasništvo, postoje drugi oblici klasnog raslojavanja. Stručnjaci
su, zbog društvenih potreba, plaćani više od radnika. Osim radnika, postoje druge grupacije
(seljaci, intelektualci…) koje imaju prijateljske odnose sa proleterijatom (teorija o prijateljskim
klasama - besmislena).
2. Trocki polazi od toga da se klase formiraju na osnovu vlasništva, a da je ta osnova ukinuta
(isto kao i kod prethodnog). Ali u SSSRu je izrazito nejednaka raspodela političke moći
(monopol birokratije nad političkom moći koji ima ekonomske posledice - birokratiju naziva i
kastom). Ovo stanovište je unutrašnje kontradiktorno – ono govori o monopolu, o ekonomskim
nejednakostima, o tendencijskom pretvaranju društva u klasno, ali smatra da nema osnove da se
ta klasa reprodukuje i ne može je ni biti, jer dok god je vlasništvo državno, to je socijalizam, ali
ipak postoji klasna suprotstavljenost između birokratije i proleterijata.
Ovo stanovište je divergiralo u različitim pravcima:
- Šarl Betlhajm - SSSR je zastao pred odlučujućim korakom o kom je govorio Trocki i da
ga nije ni napravio tj. njegova temeljna kategorija je i dalje najamni odnos (postoji monopol
jedne grupe u ekonomskim odnosima, sledi da druga grupa mora biti u najamnom odnosu).
Kapitalizam je najviši oblik klasnog društva – ako postoji najamni odnos, onda se to društvo
cepa na dve grupacije kao i ranije društvo. Jedna grupacija ista kao i u kapitalizmu (proleterijat),
dok sada postoji državna buržoazija (razlika je što klasična buržoazija ima privatni pojedinačni
monopol nad resursima, a ovde cela klasa zajedno čini državnog kapitalistu).
- Bruno Rici - postoji celokupna klasna struktura, reč je o novom klasnom društvu koje se
razvilo iz buržoaskog društva (državna birokratija nasuprot inteligencije, radnika…) - teorijski
nerazvijeno, ali se iz njega razvila neka druga stanovišta.
- Rudolf Baro - Između Trockog i Ricija. Ponavlja da je temeljna promena izvršena u
ekonomiji i da je zadržan politički monopol. Ali bitno je da moderno društvo ne može da
funkcioniše na toj jednostavnoj podeli, već da socijalističko društvo mora da razvija sloj
eksperata, koji će da obavljaju neophodne društvene uloge. Zato treba razlikovati tri temeljne
kategorije: birokratija, srednji slojevi (inteligencija - nužne intelektualne uloge obavljaju, pravi
revolucionarni sloj, kad naraste dovoljno odigraće ulogu koju Lenjin pridaje partiji - da osvesti
radnike u pogledu njihovih interesa i zajedno sa njima, čini revolucionarnu snagu) i radnici.
Ova sva stanovišta se kreću unutar marksističke paradigme. Ipak, ima i drugih:
