1. Uvod
,, ...Arilje po geografskom svom položaju spravedljivo možemo nazvati
malim ovozemaljskim rajem, koga Moravica i Rzav, kao Tigar i Eufrat orošavaju i
koji žuborom i šumom svojih reka i na njima vodenica, kao vodopad Amazonske
reke i najbrižljiviju zoru uspavljuje. Dalje ono izgleda kao kakva mala varošica,
jer se tu nahodi crkva i škola, zajedno sa sreskom i opštinskom kućom, zatim
ima šest kuća i pet dućana, a za ovima, pak, nalaze se još tri mehane i tri
pekarnice... '', zapisao je učitelj Vladimir Popović, 1868. godine.
Austrijski naučnik i putopisac Feliks Kanic, 1888. godine iznosi svoje
viđenje Arilja: ,,Ostavljajući desno Godovik prešli smo Rzav, koji ovde izlazi iz
jednog tesnaca i na njegovom ušću u Moravicu stigli pred čuvenu crkvu u Arilju.
Blizu neugledne zgrade ariljskog sreskog načelstva nikla je izvrsna mehana u
kojoj me je, zahvaljujući ljubaznosti i snalažljivosti vlasnika, dočekala trpeza kao
u bajci. Iznenadila me je i lepa opštinska zgrada sagrađena 1872. godine, a
najviše škola završena 1886. godine. Ona znatno podiže glavni trg ove varošice
sa svega 54 kuće... Zajedno sa mestom izmenio se i izgled njegovih stanovnika:
prelazak od nekadašnje raje u samosvesne građane slobodne države ogleda se,
ne samo u ponašanju, već i u njihovoj spoljašnjosti. Mladi ljudi su zamenili fes
udobnom šajkačom, a ženska nošnja sve više naginje evropskom kroju''.
1
2. Položaj opštine i odnos prema okruženju
2.1 Granice i veličina opštine
Površina opštine Arilje iznosi 349 km², (što je manje od proseka u
Republici Srbiji koji iznosi 467.5 km²) na čijem području živi 19 784 stanovnika,
po popisu iz 2002 godine. Gustina naseljenosti je 56.6 st/km². Prosečna veličina
naselja iznosi 15.9 km
2
, a prosečan broj stanovnika po naselju je 899.
Gradsko područje zahvata površinu od 668 ha, a naseljava ga oko 6744
stanovnika po popisu iz 2002 godine.
Opština se na severu graniči sa opštinom Požega i to prema selima Roge
i Svračkovo, zatim vencem planine Blagaje preseca Veliki Rzav i izlazi do
Godovika, produžava Stanojevića brdom do Milićevog sela, pa izlazi na reku
Moravicu i njome produžava do ušća potoka Konika. Ovaj potok je granica
prema Lopašu, do Donje Kravarice, koja pripada opštini Lučani. Granica zatim
produžava na jug prema Stanojevom vrhu, do Kotraže i izlazi na Golo brdo, do
granice sa opštinom Ivanjica. Opštinska međa dalje produžava preko Đokovića
brda, pa se spušta u reku Moravicu, zatim preseca put za Ivanjicu i izlazi na
Malič. Obroncima planine Malič granica silazi u Ljupču reku i izlazi na severne
obronke Gradine. Od nje granica izlazi na obronke Kukutnice i spušta se u Mali
Rzav, preseca ga i izlazi na obronke Okruglice, pa se spušta u Veliki Rzav.
Njime ide do Sastavaka, odakle produžava prema Treštenoj steni, odnosno
graniči se sa opštinom Nova Varoš. Dalje granica produžava ka severu, prema
opštini Čajetina, pa preko Omara silazi u reku Ljubišnicu, preseca je i izlazi na
Ćavu, odakle produžava ka Smiljanskom brdu, pa silazi u reku Katušnicu. Njome
ide do ušća u Veliki Rzav, pa Rzavom ide do Gordića, odakle izlazi na Rastovac,
pa njegovim vencem silazi u Megarski potok, preseca ga i izlazi na Bjelovac,
(granica sa opštinom Užice), pa silazi u Veliki Rzav na ušću Dubokog potoka.
Dalje ide Velikim Rzavom do obronaka Kukavice, odakle dolazi na početnu tačku
granice sa Požegom.
Naselje Arilje, koje je administrativno – upravno središte opštine, nije
smešteno u geometrijskom centru teritorije, već se nalazi u severoistočnom delu
opštine, na ušću Velikog Rzava u Moravicu. Njegov položaj je određen
koordinatama 43
0
45' s.g.š. i 20
0
06' i. g. d. Centar naselja se nalazi se na 349 m
nadmorske visine. Na ovom mestu se ukrštaju magistralni i regionalni putni
pravci, povezani sa mrežom lokalnih puteva, koji Arilju omogućuju vezu sa svim
delovima opštinske teritorije. Rastojanje između naselja Arilje i najudaljenije
tačke u opštini iznosi oko 22 km. Većina sela se nalazi na udaljenosti do 10 km
od opštinskog centra. Na najvećoj udaljenosti od opštinskog centra su naselja
Visoka, Bjeluša, Radoševo i Brekovo.
Opštinu Arilje čini dvadeset jedno ruralno naselje i jedno naselje urbanog
karaktera (Arilje). Opština ima 21 mesnu zajednicu: u Arilju i selima Bjeluša,
Bogojevići, Brekovo, Virovo, Visoka, Vrane, Grdovići, Grivska, Cerova, Dobrače,
2
Čajetina
647
10.5
24
27.0
15996
4.8
25
667
Izvor: Opštine u Republici Srbiji, RZIS, 2001.
Ovo je po površini najmanja opština u Zlatiborskom okrugu i obuhvata
5.7% površine okruga i 0.4% površine Republike Srbije. Prema broju stanovnika
1991. godine, opština Arilje je bila na osmom mestu u Zlatiborskom okrugu.
Imala je 20335 stanovnika, ili 6.1% stanovništva okruga. Prosečna gustina
naseljenosti, po istom popisu, iznosila je 58.2 st/km
2
, što je malo iznad proseka
Zlatiborskog okruga (55 st/km
2
).
Geografski položaj opštine je dosta nepovoljan. Izolovana je od primorskih
i nizijskih oblasti, sa visokim i prostranim planinskim reljefom.
Opština Arilje ima dobre veze sa većim privrednim, kulturnim i
administrativnim centrima u Srbiji (Karta 1), naročito sa Užicem, Požegom,
Čačkom i Beogradom. Udaljena je od Beograda 195 km, Uzica 38 km, Požege
14 km, Čačka 47 km.
Opština Arilje ima pogodnost u tome što kroz njenu teritoriju prolazi
sekundarna osovina razvoja Šabac – Valjevo - Požega – Ivanjica, koja je veoma
značajna za razvoj ovog područja, ali je istovremeno nadovoljno iskorišćena i
valorizovana. Pored toga, Arilje se nalazi u neposrednoj blizini dominantne
Zapadnomoravske osovine razvoja, koja uz Podunavsku i Centralnomoravsku
predstavlja jednu od tri primarne osovine razvoja i integracije prostora Srbije, što
svakako povoljno utiče na integrisanje ove teritorije u šire prostorne i privredne
tokove
.
4
3. Društveno - istorijski kontinuitet
3.1 Arilje kroz istoriju – faze razvoja
Teritorija ariljske opštine je naseljena još od davnina. To nam dokazuju
arheološka nalazišta pećinskih naselja sa obe strane Velikog Rzava (atar sela
Radobuđa), koja datiraju iz paleolita - starije kameno doba.
Takođe u ovom delu opštine postoji i veći broj lokaliteta iz mlađeg kamenog
doba. U svim tim naseljima, prema arheološkim nalazima zemljoradnja je imala
primat nad stočarstvom. Ona pripadaju vinčansko - pločničkoj fazi mlađeg
neolita. Iz tog perida su i nalazi u selima Brekovu (2 600 g.p.n.e), Latvici i
Vranama.
Kontinuitet neprekidnog boravka ljudskih zajednica se nastavlja i dalje kroz
bakarno, bronzano i gvozdeno doba i moguće ga je pratiti na lokacijama
''Trnjaci'' i ''Davidovića čair'' i na lokalitetima u Cerovi.
Rimljani ove krajeve zauzimaju u I veku nove ere i pripajaju ih provinciji
Dalmaciji. Na području ariljske opštine ima dosta svedočanstava iz vremena
rimske vladavine, kao na primer lokalitet ''Gradina'' u selu Brekovu gde je bilo
rimsko utvrđenje, a ispod njega naselje. Dolinom Moravice, od današnje Ivanjice,
vodio je i rimski put prema Požegi.
Propast rimskog carstva i meteži koji su time izazvani, kao i prva stoleća
boravka Slovena na ovim prostorima u potpunoj su tami što se tiče pisanih
izvora jer se sa propašću rimskih naselja ugasili i antički izvori kulture i
pismenosti. Tek oko druge polovine X veka, krajevi oko današnjeg Arilja izranjaju
na površinu i svetlost dana. Tada su izbeglice iz Larise došle na mesto današnje
ariljske crkve i donele mošti Sv. Ahilija, grčkog episkopa, velikog propovednika
hrišćanstva, koji je živeo u IV veku. Ne zna se kada je podignuta prvobitna crkva
Sv. Ahilija, po kome je današnje Arilje dobilo ime, a koja je svakako bila od
velikog ugleda, kada ju je naš prvi arhiepiskop Sv. Sava izabrao za sedište
Moravičke arhiepiskopije 1220 godine.
Novu sabornu crkvu (Sv. Ahilija) Moravičke episkopije podigao je kralj
Dragutin, između 1283-1286 godine. Oslikavanje crkve je završeno 1296 godine.
Iz perioda srednjovekovne Srbije su i utvrđenja, kao na primer na steni
Golubinjak, iznad Velikog Rzava u selu Visoka, kao i ''Gradina'' u Brekovu. O
dobroj naseljenosti govore i ostaci srednjovekovnih crkava (''crkvine''), kao i
grobalja rasutih širom opštinskog atara: dva groblja u Bjeluši, zatim groblja i
crkvine u Visoci, takođe i u Brekovu, a i u Cerovi i Dragojevcu postoje dokazi o
postojanju starih grobalja i crkava, kao i srednjovekovni manastir ''Klisura'' u selu
Dobrače.
Novo svetlo na dokaz o ljudskim naseljima u ovom kraju bacaju turski
defteri od 1476 – 1572 godine. U njima su navedena mnoga sela oko današnjeg
Arilja i to većinom pod današnjim imenima. Pominju se: Visoka, Dobrače,
5
Sjeništa, Bela Reka, Jasenovo, Preseka, Trudovo, Kućani, Negbina, Ojkovica i
Močioci.
Knežev ukaz nije izvršen u jednoj odredbi. Kancelarija ariljskog sreza nije
otvorena u Kruščici. Otvorena je u Arilju, jer u Kruščici nije bilo nikakve pogodne
građevine za sresku kancelariju.
Oko 1876. godine dolazi do nove preraspodele sela među srezovima. U to
vreme ariljski srez ima 1984 poreske glave i 23 sela. Neka sela iz ovog sreza se
priključuju zlatiborskom srezu: Sirogojno, Trnava, Željine, Gostilje, Ljubiš,
Kućani, Negbina i Burađa, a neka požeškom: Roge, Svračkovo, Rupeljevo,
Rečice, Godovik i Milićevo selo.
Nova velika reorganizacija srezova i opština u Srbiji vrši se 15. marta 1890.
godine. Ariljski srez se tada ukida i njegova naselja se raspodeljuju na srezove:
Zlatiborski, Požeški, Užički i Moravički.
Sledeća administrativno-teritorijalna reorganizacija se vrši 1896. godine.
Tada se ponovo osniva ariljski srez i u njegov sastav ulaze sva naselja koja se
mu pripadala do 1890. godine, a osim toga i selo Rupeljevo iz požeškog sreza.
Međutim iste godine Bela Reka, Jasenovo i Ojkovica se izdvajaju iz ariljskog i
uključuju u zlatiborski srez. U novom ariljskom srezu sada se sela: Arilje,
Bogojevići, Grdovići, Grivska, Latvica, Stupčevići, Radobuđa, Rupeljevo,
Kruščica, Severovo, Čičkova, Visoka, Bjeluša, Brekovo, Dobrače, Preseka,
Trudovo, Močioci.
Ariljski srez ostaje u ovakvom sastavu do decembra 1945. godina, kada mu
se priključuju sela: Virovo, Cerova, Dragojevac, Mirosaljci i Trešnjevica, koja su
do tada pripadala dragačevskom srezu.
Posle Drugog svetskog rata Arilje nastavlja svoj život kao sresko sedište do
1955. godine, kada dolazi do ukrupnjavanja srezova i ariljski srez ulazi u sastav
novoformiranog sreza Titovo Užice, a naselja koja danas pripadaju opštini Arilje
su se nalazila u sastavu tri tadašnje opštine: Opština Arilje, sa naseljima: Arilje,
Bogojevići, Virovo, Vigošte, Pogled, Vrane, Grdovići, Grivska, Dobrače,
Dragojevac, Latvica, Mirosaljci, Radobuđa, Stupčevići, Tršnjevica i Cerova;
Opština Brekovo, sa naseljima: Bjeluša i Brekovo; Opština Kruščica, sa
naseljima: Visoka, Kruščica, Radoševo i Severovo.
Naselja Močioci i Preseka, koja su do tada pripadala ariljskom srezu ulaze u
sastav opštine Ivanjica, a naselje Trudovo se priključuje opštini Nova Varoš.
U decembru 1959. godine vrši se ukrupnjavanje srezova i opština. Tada
se formira nova opština Arilje, koja u istom sastavu ostaje sve do danas.
7
