P S I K O L O GJ I
SARAJEVË / PRISTINË 2006
FSK/S - 10/06
prof. dr. sci. Mujo Haskoviq
PARATHËNIE:
Një nga fushat e para të interesimit të njeriut për njohje është fusha e jetës së tij psikike.
Si
homo sapiens
njeriu vazhdimisht është përpjekur të njohë natyrën që e rrethon, por
edhe qëndrimin e tij ndaj asaj rrethine. Ky interesim ekziston edhe sot, e për shkak të
ndërlikueshmërisë së saj, jeta psikike e njeriut do të mbetet fushë që përvetësohet
vështirë, por edhe fushë intriguese për hulumtime të reja. Në saje të psikologjisë
bashkëkohore sot realiteti psikik akceptohet si pjesë e realitetit të përgjithshëm, d.m.th. si
sintezë e realitetit natyror dhe shoqëror. Njohuritë fundamentale nga psikologjia gjithnjë
e më shumë aplikohen në sfera të ndryshme të veprimtarisë së njeriut. Kështu,
psikologjia ka gjendur vendin e vet në fushën e patologjisë sociale, të sjelljes asociale
dhe kriminale. Rëndësi të veçantë psikologjia ka për një numër të madh masash dhe
veprimesh operative – teknike, të metodave dhe të teknikave kriminalistike në zbulimin e
provave materiale, si dhe të veprimeve dhe të dëshmisë hulumtuese të fajit në procedurën
gjyqësore.
Funksioni i risocializimit të personave të gjykuar në kuadër të trajtimit penologjik
mbështetet në njohuritë nga psikologjia. Në fund, punëtorët operativë të organeve të
punëve të brendshme, policët, kriminalistët gjatë punës së vet komunikojnë me një numër
të madh njerëzish, e atë komunikim e ndërlikon një numër i madh i indikatorëve të
natyrës psikologjike. Pasi që aftësia e komunikimit me njerëzit e profileve të ndryshme
psikologjike nuk trashëgohet, por ajo arrihet përmes procesit të mësimit dhe të
përvetësimit të dijeve, është e nevojshme që studentët e Fakultetit të Shkencave të
Kriminalistikës të përvetësojnë informata të caktuara dhe të fitojnë njohuri të caktuara
nga psikologjia e përgjithshme, psikologjia e personalitetit, psikologjia sociale,
psikologjia e komunikimit, në mënyrë që të aftësohen për punët efikase dhe humane me
njerëzit. Të gjithë këto do t’ua ofrojë programi i propozuar nga moduli / lënda mësimore
– psikologjia.
Njohja e studentëve të Fakultetit të Shkencave të Kriminalistikës me nocionet
fundamentale nga psikologjia e përgjithshme, psikologjia e personalitetit, psikologjia
sociale, psikologjia e komunikimit, me theks të veçantë mbi njohuritë aplikative
psikologjike lidhur me punët e kriminalistit. Për studentët e Fakultetit të Shkencave të
Kriminalistikës, kjo është para së gjithash:
•
Pjesë e arsimimit dhe e kulturës së përgjithshme;
•
Njohuri shkencore që do t’u mundësojë punë më të suksesshme pas përfundimit të
studimeve;
•
Bazë për bashkëpunim më të suksesshëm me ekspertët e tjerë nga fusha e
shkencave shoqërore dhe natyrore;
•
Bazë për të kuptuarit më të lehtë të përmbajtjeve nga disa module/lëndë të tjera
siç janë: sociologjia, psikopatologjia, kriminologjia, kriminalistika, penologjia,
etika etj.
Rezultatet e procesit mësimor nga moduli / lënda e psikologjisë do të jenë shprehje e
qëllimeve të parashtruara. Njeriu në tërësinë e vet është i determinuar me faktorët
KAPTINA 1
ÇKA ËSHTË PSIKOLOGJIA?
Psikologjia është shkenca mbi shpirtin.
Psikologjia studion proceset dhe sjelljet e vetëdijshme dhe të pavetëdijshme psikike
të individit.
Psikologjia
studion në aspektin shkencor sjelljen dhe proceset psikike. Objekti i
interesimit të psikologëve përfshin sistemin nervor, ndjenjat dhe percepcionin, të
mësuarit dhe kujtesën, intelegjencinë, gjuhën dhe të folurit, mendimin, rritën dhe
zhvillimin, personalitetin, stresin dhe shëndetin,
çrregullimet psikologjike,
mënyrat e
zbutjes dhe të mënjanimit të çrregullimeve psikologjike, sjelljen seksuale, si dhe sjelljen
e njerëzve në rrethana sociale, d.m.th. në grupe të ndryshme dhe në organizata shoqërore.
PSIKOLOGJIA SI SHKENCË
Psikologjia, si edhe shkencat e tjera, përpiqet t’i përshkruajë, sqarojë, parashohë
dhe kontrollojë dukuritë që i studion. Pra, psikologjia përpiqet të përshkruajë, sqarojë,
parashohë dhe kontrollojë sjelljen dhe proceset psikike.
Kurdoherë që kjo është e mundur, emërtimet dhe nocionet përshkruese lidhen me
teorinë. Teoritë paraqesin formësimin e tërësishëm të raporteve të qarta midis dukurive
të vrojtuara. Teoritë psikologjike mbështeten në supozimet mbi sjelljen dhe proceset
psikike, përmbajnë pohime mbi parimet dhe ligjshmëritë që sundojnë midis tyre dhe na
bëjnë të mundshëm paraqitjen e sqarimeve dhe të parashikimeve. Teoritë psikologjike
mund t’i ndërlidhin pohimet mbi sjelljen (siç është të ushqyerit ose agresioni), proceset
psikike (mentale) (siç janë qëndrimet ose parafytyrimet), si dhe mbi strukturat anatomike
ose proceset biologjike. Për shembull, shumë prej reaksioneve tona ndaj drogës sikurse
ndaj alkoolit apo marihuanës, mund të maten kur manifestohen në sjellje, e supozohet se
ajo sjellje shpreh veprimin biokimik të drogave si dhe parashikimet tona (mentale) mbi
ndikimin e tyre. Psikologët verifikojnë, gjithashtu, teoritë e veta të përpiluara me kujdes
me anë të metodave hulumtuese, siç janë hulumtimet dhe eksperimentet në terren. Teoria
e kënaqshme psikologjike na i bën të mundshme parashikimet. Për shembull, teoria e
kënaqshme mbi urinë do të na bëjë të mundshëm parashikimin kur do të hanë njerëzit e
kur jo. Mirëpo, në psikologji për shumë teori është konstatuar se nuk janë të afta të
sqarojnë ose parashikojnë atë që është vërejtur. Për këtë arsye, ato teori janë braktisur
ose janë ndryshuar.
Nocioni i kontrollimit të sjelljeve dhe të proceseve psikike është kontravers. Disa
njerëz gabimisht mendojnë se psikologët kërkojnë mënyra që t’i shtyjnë njerëzit e tjerë ta
bëjnë atë që u urdhërohet – sikurse kukullave në pe. Kjo nuk është ashtu. Psikologët janë
të prirur të besojnë në dinjitetin e qenieve njerëzore, kurse dinjiteti i njeriut kërkon që
njerëzit të jenë të lirë të marrin vendime të veta dhe të zgjedhin sjelljen e vet. Tërë kohën
psikologët mësojnë gjithnjë e më shumë për ndikimet në sjelljen e njeriut, por atë dijeni
ata e aplikojnë vetëm në bazë të kërkesës dhe për t’u ndihmuar njerëzve në realizimin e
nevojave të tyre.
PSIKOLOGJIA E APLIKUAR
Psikologët kanë interesim të shprehur të përbashkët për sjelljen, por mund të
dallohen shumë mes veti. Disa psikologë në radhë të parë janë të angazhuar në
hulumtime themelore
(që ndonjëherë quhen bazike ose teorike apo hulumtime të
pastra). Hulumtimet themelore nuk kanë aplikim të drejtpërdrejtë në problemet personale
ose shoqërore, prandaj për këtë arsye konsiderohen hulumtime që kanë vetveten për
qëllim. Psikologët e tjerë merren me
hulumtime aplikative
, që i dedikohen kërkimit të
zgjidhjeve për problemet specifike personale ose shoqërore. Megjithëse hulumtimet
themelore nxiten nga kurreshtja dhe dëshira për dije dhe mirëkuptim, hulumtimet e sotme
themelore shpeshherë përmirësojnë mënyrën e nesërme të jetesës. Për shembull,
hulumtimet themelore të të mësuarit dhe të motivimit të kryera ndaj kafshëve në fillim të
këtij shekulli kanë gjetur një aplikim të gjerë në sistemet e sotme shkollore. Hulumtimet
themelore të veprimit të sistemit nervor i kanë zgjeruar njohuritë mbi çrregullimet siç
janë epilepsia, sëmundja e Parkinsonit, sëmundja e Alzheimerit.
Shumë psikologë nuk janë inkuadruar në kurrfarë hulumtimesh. Në vend të kësaj,
ata aplikojnë njohuritë psikologjike që t’ju ndihmojnë njerëzve të ndryshojnë sjelljen e
vet në mënyrë që të mund t’i arrijnë në mënyrë më të efektshme qëllimet e veta.
Psikologë të shumtë merren kryesisht me mësim. Ata i zgjerojnë njohuritë psikologjike
në klasë, seminare dhe punishte të ndryshme.
Mirëpo, të shumtë janë psikologët e inkuadruar në të gjitha këto aktivitete:
hulumtim, këshillim dhe mësim. Për shembull, profesorët e psikologjisë zakonisht
zbatojnë hulumtime të pastra ose të aplikuara, u japin këshilla klientëve individualë ose
industrialë dhe i mësojnë.
Psikologët klinikë dhe psikologët këshillëdhënës
Psikologët klinikë u ndihmojnë njerëzve që kanë probleme psikologjike në
përshtatjen ndaj kërkesave jetësore. Problemet e klientëve mund të shkojnë nga ankthi
dhe depresioni, vështirësitë në jetën seksuale e deri te humbja e qëllimeve jetësore.
Psikologët klinikë i vlerësojnë problemet me anë të intervistave strukturore dhe të
testeve psikologjike. U ndihmojnë klientëve të vet në zgjidhjen e problemeve të tyre dhe
në ndryshimin e sjelljes së papërshtatshme me aplikimin e
psikoterapisë dhe të
terapisë biheviorale.
Psikologët shkollorë dhe arsimorë
Psikologët shkollorë janë të punësuar në sistemin shkollor dhe u ndihmojnë
atyre që kanë të bëjnë me problemet që e pengojnë të mësuarit. Problemet e tilla
përfshijnë problemet sociale dhe familjare, problemet emocionale dhe vështërsitë
Aristoteli gjithashtu ka pohuar se njerëzit janë të motivuar në mënyrë bazike që të
kërkojnë kënaqësinë dhe t’i shmangen dhembjes, qëndrim ky që e ka shfrytëzuar teoria
moderne psikodinamike dhe teoritë e të mësuarit.
Ekzistojnë edhe kontribute të tjera të grekëve të vjetër. Demokriti (rreth viteve
460-370 para Krishtit), për shembull, ka theksuar se sjellja jonë është nën ndikimin e
ngacmimeve të jashtme. Ai ka qenë një nga të parët që ka parashtruar çështjen se a
ekziston diçka e tillë siç është vullneti i lirë ose zgjedhja.
Platoni (rreth viteve 427-347 para Krishtit), nxënës i Sokratit (rreth viteve 470-
399 para Krishtit), ka shënuar këshillën e Sokratit “njihe vetveten”. Që nga atëherë kjo
është motoja e mendimit psikologjik. Sokrati ka konkluduar se ne nuk mund të arrijmë
njohjen e plotë të vetvetes me anë të ndjenjave tona sepse ato nuk janë shprehje e saktë e
realitetit. Edhe sot dallojmë ngacmimet që veprojnë në receptorët tonë të ndijimit nga
percepcionet dhe ndijimet tona shpeshherë të shtrembëruara. Pasi që ndijimet e bëjnë të
mundshme njohjen e papërkryer, Sokrati ka propozuar që ta studiojmë vetveten me anë
të të menduarit racional dhe të
introspeksionit.
Mirëpo, le t’i kthehemi zhvillimit të psikologjisë si shkencë laboratorike në
gjysmën e dytë të shekullit 19. Disa historianë vejnë datën e fillimit në vitin 1860.
Atëherë Teodor Gustav Fechner (1801-1887) ka botuar librin që është gur kufitar në
psikologji: “Elementet e psikofizikës”. Ajo ka treguar se në çfarë raporti janë dukuritë
fizike (siç janë drita dhe zëri) me dukuritë psikologjike të ndijimit dhe të percepcionit.
Fechner gjithashtu ka treguar se si mund të masim shkencërisht efektet e atyre dukurive.
Shumica e historianëve e vendos fillimin e psikologjisë moderne si shkencë laboratorike
në vitin 1879. Atë vit Wilhelm Wund (1832-1920) ka themeluar laboratorin e parë
psikologjik në Leipzig të Gjermanisë.
DREJTIMET MË TË RËNDËSISHME PSIKOLOGJIKE
Strukturalizmi
“Wilhelm Wundt, sikurse Aristoteli, ka konkluduar se psiqika është dukuri
natyrore, që mund të studiohet shkencërisht si dhe drita, ngrohtësia dhe qarkullimi i
gjakut. Wundt ka shfrytëzuar introspeksionin duke u përpjekur t’i zbulojë elementet
themelore të përjetimit. I ballafaquar me drita dhe tinguj të ndryshëm, ai dhe kolegët e tij
kanë vrojtuar vetveten se si do t’i përshkruanin ndijimet dhe ndjenjat e veta.
Wundi dhe nxënësit e tij e kanë themeluar shkollën psikologjike të njohur si
strukturalizëm.
Strukturalizmi përpiqej të caktonte organizimin e përjetimeve të
vetëdijshme. E ka zbërthyer përjetimin në ndijime
objektive
siç janë të parit ose
shijimi dhe ndjenjat
subjektive
si reaksione emocionale, të vullnetit dhe të
parafytyrimeve mentale (për shembull kujtimet ose ëndrrat). Strukturalistët besonin se
mendja funksionon me kombinimin kreativ të elementeve të përjetimit.
