1. Rad, odnosi rada i njihovo proučavanje
Rad se, kao proces, ostvaruje kroz povezanu djelatnost pojedinaca.Rad pojedinca je dio društvenog rada i
dio rada kao društvenog procesa, čak i onda kada se rad pojedinca ispoljava kao izdvojena
djelatnost.Svako zaposlenje nije radni odnos, već samo ono koje sadrži bitno obilježje radnog odnosa!
Radni odnos podrazumijeva rad, koji predstavlja uspostavljanje odnosa između radnika i poslodavca u
skladu sa zakonom, kolektivnim ugovorom i drugim aktima.
2. Rad i tehnika
Tehnika smanjuje neophodnu količinu fizičkog rada, oslobađa vrijeme i stvara uslove za kreativan i
spontan rad čovjeka.Tehnološki progres je progres u razvitku tehnike, nauke i čovjekovog ovladavanja
prirodom.Kao izvor tehnološkog progresa, pod uticajem ideoloških motiva, često se navodi vojna
industrija, međutim, o njoj bi se moglo govoriti samo kao o slučajnom doprinosu tehnološkom progresu,
a ne kao isključivom izvoru.
3. Čovjek i rad
Rad, kao jedan od osnovnih uslova života ima i svojih negativnih uticaja na čovjeka koji otvaraju probleme
tehničkih i ekoloških mjera zaštite, kao i otuđenje rada, kao posljedicu redukcije uticaja čovjeka na uslove
i rezultate rada.Značenje i upotreba rezultata rada nisu predmet radnog prava.Javlja se potreba da se rad
definiše kao svrsishodna djelatnost, usmjerena na stvaranje za potrebe čovjeka, uz eliminaciju elemenata
destrukcije živog svijeta, uslova života na zemlji i zemljinog okruženja
4. Izučavanje rada
Izučavanjem rada se bavi više nauka u oblasti prava (Radno pravo, Međunarodno radno pravo, Upravno
radno pravo), kao i onih izvan pravnih oblasti (opšta sociologija, sociologija rada, industrijska sociologija,
sociologija profesija, sociologija preduzeća, psihologija rada, industrijska psihologija).Nauka Radnog prava
izučava načela i pravila državnog i autonomnog prava, sudsku praksu, običaje, ali i druge oblike
egzistencije pravila i odnosa koji se tiču radnih odnosa.
5. Radno pravo
Nakon II Svjetskog rata došlo je do ekspanzije radnog zakonodavstva na kolektivne odnose i pravo
(sindikalnu organizaciju i funkciju, kolektivne ugovore, štrajkove, ovlašćenja i obaveze poslodavca, radne
sporove, profesionalno osposobljavanje i usavršavanje radnika).Propisi u oblasti rada u tržišnim privredama
zasnivali su se na privatnoj svojini i preduzetništvu, a u socijalističkim privredama na državnoj
(opštenarodnoj, zadružnoj i društvenoj) svojini.Multipolarnost svojinskih odnosa stvara potrebu za
kombinovanjem različitih pravnoregulatornih sistema.
Za koncepciju radnog zakonodavstva danas su od
posebnog značaja i ratifikovane konvencije i preporuke MOR-a, kao i akti regionalnih organizacija, u
prvom redu Evropske Unije. Radno pravo obuhvata propise koji se odnose na zapošljavanje i radne
odnose.Radni odnosi obuhvataju: stalne poslove sa neprekidnim trajanjem, poslove sa izvjesnim sezonskim
ili periodičnim prekidima i poslove na određeno vrijeme.
Radni odnos pretpostavlja postojanje socijalnog
osiguranja, međutim nepostojanje socijalnog osiguranja nije indikator nepostojanja radnog odnosa.
Predmet
radnog pravo u širem smislu, zajedno sa socijalnim osiguranjem, jesu: radni i drugi odnosi zapošljavanja i
rada, tj. prava po osnovu zapošljavanja, načela i instituti vezani za njih, kao i prava iz socijalnog
osiguranja.Predmet radnog prava u užem smislu su prava i obaveze iz radnog odnosaRadno pravo kao
pozitivna pravna disciplina predstavlja granu prava koja obuhvata državne i autonomne propise o
međusobnim odnosima radnika, kao i propise o radnim odnosima kod poslodavaca.
6. Nazivi za radno pravo
Raznovrsnost faza i razvojnih nivoa radnih odnosa rezultirali su različitom terminologijom za ovu granu
prava.Nazivi fabričko, industrijsko i radničko zakonodavstvo posljedica su toga što su se pravne norme
koje regulišu rad odnosile isključivo na radnike (u početku samo na radnike u industriji).Iz razloga što se
sindikat izborio za kolektivno ugovaranje, ova grana prava nosila je i naziv sindikalno pravoU socijalizmu
je dominirao naziv “трудовое право” koji se zadržao i danas na prostorima Rusije i Bugarske.Predlagan i
upotrebljivan je i naziv socijalno pravo, ali iz razloga neodređenosti tog naziva i činjenice da radno pravo u
savremenim uslovima obuhvata i socijalno osiguranje, danas je opšteprihvaćen naziv radno pravo.
7. Značaj radnog prava
Radno pravo kao grana prava, prožeto je i privatnopravnim i javnopravnim normama, za njega se kaže da
predstavlja “ modus in rebus - srećan spoj” javnog i privatnog prava.Ono predstavlja jednu od
najznačajnijih grana prava budući da reguliše radne odnose i društveni položaj miliona radnika.Radno
pravo kao izraz društveno-ekonomskih odnosa utiče na razvoj ukupnih društvenih odnosa, a ti odnosi po
principu povratne sprege ostvaruju značajan uticaj i na radno pravo
8. Radni odnosi kao ugovorni odnosi
U robovlasničkom periodu nisu postojali radni odnosi, međutim ima osnova da se govori o ugovoru o
radu.Za srednji vijek karakteristični su cehovski odnosi zasnovani na esnafskom statutu, koji nisu imali
obligacioni karakter.Nakon buržoaske revolucije (1789.) dolazi do pune primjene ugovora o radu kao
instrumenta regulisanja odnosa pravno jednakih strana, a u obliku kolektivnog ugovora našao je formalnu
primjenu i u socijalističkom pravu.Dok je u kontinentalnom pravu ideja o ugovoru preuzeta iz rimskog
prava i preoblikovana pod uticajem individualističkog duha kapitalizma, u Engleskoj je ona postavljena u
okvirima običajnog prava.
9. Intervencija države u radne odnose (u odnose rada)
Prvu fazu intervencije države u radne odnose karakteriše eksploatacija radnika i zaštita interesa
poslodavca.Druga faza te intervencije se ogleda u zaštiti radnika od prekomjerne eksploatacije, očuvanju
buržoaskog poretka i očuvanju interesa kapitala; država je zakonodavstvom krotila slobodu ugovaranja,
dogmatizam i liberalistički duh.Početak intervencije države u vidu zaštitnog zakonodavstva vezuje se za
propise o ograničavanju radnog vremena žena i djece u Engleskoj.Zaštita radnika počela je veoma kasno, a
u tom pogledu od posebnog značaja su bili: Zakon o minimalnim godinama starosti kao uslovu za
zaposlenje (1816.), Zakon koji predviđa zaštitu u pogledu radnog vremena, noćnog rada, inspekciju rada
(1833.), Zakon koji je ograničio vrijeme rada (1844.)Danas se intervencija države u radne odnose ogleda
kroz mnogobrojne propise, naročito kolektivne ugovore, kao i kroz uvođenje socijalnog osiguranja
radnika.
10. Sindikalno organizovanje radničke klase i kolektivno ugovaranje
Sastavni dio zakonodavne politike buržoaskih država bila je i zabrana udruživanja radnika (Jelisavetin
statut – Engleska, Zakon Šapelijea – Francuska), što je radnike primoravalo na ilegalno
organizovanje.Početak borbe radničke klase karakteriše nedovoljna organizovanost nedovoljno svjesnog
proleterijata usmjerena u pogrešnom pravcu (lomljenje mašina, Ned Lud).Vremenom radnici nezadovoljni
svojim položajem bivaju sve organizovaniji (društvo za uzajamnu pomoć, sindikat sa tendencijom
obuhvatanja čitave klase radnika) te dolazi i do prvih ustanaka (Lionski ustanak 1831. god. i ustanak
Šleskih tkača 1844. god.).Sloboda udruživanja radnika prvi put je dozvoljena u Francuskoj zakonom iz
1848. god., da bi nakon državnog udara 1859. god. taj zakon prestao da važi.Tek nakon priznanja slobode
Nakon Oktobarske revolucije 1917. god. u Rusiji i osnivanja SSSR-a počela je izgradnja socijalističkog
prava čiji je elementarni dio činilo Novo Radno pravo koje je obilježavala planska centralizovana privreda,
tj. politika pune zaposlenosti bez obzira na realne potrebe, kao i dirigovani kolektivni i ugovori o radu.U
Jugoslaviji je radno pravo stvarano po ugledu na radno pravo SSSR-a sve do uvođenja samoupravljanja (na
zapadu poznatog kao “Jugoslovenski eksperiment”) koje je vodilo uspostavljanju socijalističkog
samoupravnog radnog prava.Radno pravo u Jugoslaviji se od 1950. značajno razlikovalo od radnog prava
SSSR-a iz razloga što je ono počivalo na konceptu društvene svojine i samoupravljanja, a ne državne
svojine kao u SSSR-u; ugovor o radu i kolektivni ugovori su bili marginalizovani i činili svega 2%
radnopravnog sistema; bilo je elemenata i tržišnih odnosa.
15. Nastanak i razvoj radnog prava posle II Svjetskog rata
Razvoj radnog prava posle II Svjetskog rata odvijao se u pet perioda:
I period karakterisao je nedostatak redovnih sudova i propisi koje su mahom donosili narodnooslobodilački
odbori; nakon Prvog zasijedanja AVNOJ-a donijete se odluke koje su se odnosile na plate, penzije,
zaposlenje, konfiskaciju i nacionalizaciju određene imovine.II period počinje oslobođenjem Beograda i
donošenjem Ustava iz 1946. koji je omogućio da radni ljudi postanu nosioci političke vlasti; Zakon o
nevažnosti pravnih propisa donijetih prije 6. aprila 1941. godine i za vrijeme neprijateljske okupacije kao i
razvijenija zakonodavna aktivnost omogućili su bolju zaštitu prava radnika regulisanjem pitanja plata,
zasnivanja i prestanka radnog odnosa, kolektivnih ugovora, radnih knjižica, inspekcije rada, socijalnog
osiguranja i dr.III period nazire se osnivanjem radničkih savjeta i formalno počinje donošenjem Zakona o
upravljanju privrednim preduzećima i višim privrednim udruženjima od 1950., tj. uvođenjem
samoupravljanja.
Prva kodifikacija radnog prava Jugoslavije izvršena je 1957. god. donošenjem Zakona o
radnim odnosima i Zakona o javnim službenicima čime je omogućeno jedinstvena regulativa radnih odnosa
svih zaposlenih, a neka prava radnika su bila zaštićena i krivičnopravnim sankcijama.IV period počinje
donošenjem Ustavnih amandmana XX-XLII 1971. od kojih su najznačajniji bili radnički amandmani (21,
22 i 23) kojima je određena organizacija udruženog rada kao osnovni oblik udruživanja rada i sredstava za
rad gdje radnici neposredno i međusobno putem samoupravnih sporazuma i društvenih dogovora uređuju
međusobne odnose i uslove svog rada.Zakon o udruženom radu iz 1976. detaljnije je razradio
problematiku radničkih amandmana i uveo pojam
radnog odnosa
kao međusobnog odnosa radnika u
osnovnoj organizaciji udruženog rada, tj. radnoj zajednici. V period se vezuje za promjene Ustava i
donošenje Zakona o preduzećima iz 1988. i Zakona o osnovnim pravima iz radnog odnosa 1989. čime je
napuštena koncepcija udruženog rada i afirmisan koncept ugovornih, najmnih i tržišnih radnih
odnosa.Donijeti su Opšti kolektivni ugovori na nivou republika, a zatim posebni kolektivni ugovori za
grane, tj. pojedine djelatnosti, a predviđena je mogućnost zaključivanja kolektivnih ugovora u preduzeću,
odnosno kod poslodavaca.U Crnoj Gori je u decembru 2003. godine na osnovu Zakona o radu donijet Opšti
kolektivni ugovor kojim su uređena prava, obaveze i odgovornosti po osnovu rada, postupak zaključivanja
ugovora, međusobni odnosi učesnika u njegovom zaključivanju i sva pitanja od značaja za zaposlenog i
poslodavca, a korigovan je 2010. Opštim kolektivnim ugovorom o izmjenama i dopunama Opšteg
kolektivnog ugovora.
16. Odnos radnog prava i ustavnog prava
Ono je što je za radno pravo ranije značilo građansko pravo danas to čini ustavno pravo.Ustavni principi
vezani za rad, radne odnose, kao i socijalno (zdravstveno, invalidsko i penziono) osiguranje se detaljno
proučavaju u radnom pravu.Pravo na rad, pravo rada društvenim sredstvima ili sredstvima u državnoj
svojini je princip univerzalnog karaktera i detaljno se proučava u radnom pravu; pravo rada društvenim
sredstvima, pravo na organičeno radno vrijeme, pravo na humane uslove za rad, pravo na godišnji odmor,
pravo na štrajk, zabrana prinudnog rada, zaštita lica sa invaliditetom, zaštita u vrijeme nezaposlenosti kao i
druga prava predstavljaju korpus prava koji su u ustavnom pravu postavljeni kao opšti principi, a u radnom
pravu kao osnovna načela.
17. Odnos radnog prava i građanskog prava
Radno pravo je nastalo u okvirima građanskog prava, a zatim se izdvojilo i osamostalilo; u svom začetku
sastojalo se iz ugovora o radu, ugovora o djelu i drugih ugovornih oblika, kao i imperativnih normi koje su
se odnosile na zaštitu na radu.Koegzistencija zaštitnih i ugovornih radnopravnih normi postupno je
dimenzionirala ovu granu prava, kao jednu od najmlađih.Socijalističke revolucije su potisnule ugovorne
radne odnose u buržoaskom društvu proklamujući ih kao eksploatatorske odnose; kolektivni i individualni
ugovori o radu su formalno održani uz restrikcije, a faktički svedeni na akte deklarativnog
karaktera.Kolektivni odnosi i kolektivitet su bili primarni što je u potpunosti potisnulo ugovorne odnose; u
tom periodu radno pravo se osjetno udaljilo od građanskog prava što je vodilo raskidu njihove
veze.Donošenje novog radnog zakonodavstva i obaveza zaključivanja ugovora o radu ponovo su približile
ove dvije grane prava gradeći njihov mnogostruk i složen odnos.
18. Odnos radnog prava i upravnog prava
Radno pravo i upravno pravo imaju više dodirnih i graničnih instituta, a ta veza je formirana intervencijom
države u radne odnose.Preplitanje između ove dvije grane prava počinje uvođenjem tzv. službeničkih
radnih odnosa koji su bili regulisani posebnim propisima te se postavljalo pitanje da li službenički radni
odnosi pripadaju problematici radnog ili upravnog prava .Donošenjem Zakona o radnim odnosima 1965.
uvedena je koncepcija jedinstvenosti radnih odnosa, terminološki eliminisni službenički radni odnosi i
uveden pojam
radnik
za sve zaposlene, a u periodu njegovog važenja nema propisa o javnim (državnim)
službenicima.U Crnoj Gori je 2008. donijet Zakon o državnim službenicima i namještenicima kojim se
uređuju pitanja položaja službenika/namještenika koja se odnose na zasnivanje i prestanak radnog odnosa,
zvanja, odgovornost, prava i obaveze iz radnog odnosa, zaštitu njihovih prava i druga pitanja.Prava iz
socijalnog osiguranja, pravila upravnog postupka i upravnog spora predstavljaju most između upravnog i
radnog prava jer se neka pravila upravnog postupka primjenjuju i u radnim odnosima.Veza između radnog i
upravnog prava postoji i kroz regulisanje i rad inspekcijskog nadzora koji je veoma značajan za zaštitu
prava radnika što se posebno ispoljava kroz njegovu funkciju i djelatnost u oblasti radnih odnosa.
19. Odnos radnog prava i sudskog prava
Pod sudskim pravom se podrazumijevaju: parnični, vanparnični, izvršni i krivični postupak.U vezi sa
parničnim postupkom (gdje spada i izvršni postupak) za radno pravo od značaja je odnos prema
građanskom procesnom pravu, tj. veza radnopravnih propisa sa pravilima parničnog postupka kojima je
regulisano postupanje redovnih sudova u sporovima iz radnih odnosa; danas se u radnim sporovima
primjenjuje Zakon o parničnom postupku čime je redefinisan odnos između građanskog parničnog i radnog
prava.Ne postoji direktna i bliska veza između Krivičnog procesnog prava i Radnog prava, već se ta veza
uspostavlja posredno kroz zaštitu prava okrivljenog i preko načela koja se kao opšteprihvaćena pravila
mogu primijeniti u disciplinskim stvarima u službeničkim ili radnim odnosima i od značaja su za njih;
norme krivičnog postupka se ne primjenjuju neposredno u disciplinskom postupku, ali dio načela i pravila
tog postupka se primjenjuje na osnovu autonomnih akata.
20. Odnos radnog prava i privrednog prava
Zapošljavanje i radni odnos se velikim dijelom ostvaruju u privrednim i drugim organizacijama koje su
organizaciono i na drugi način, uređene privredno-pravnim propisima.Radno pravo reguliše unutrašnje,
personalne, ekonomske i socijalne odnose u preduzećima i drugim organizacijama privrednog prava.Pitanja
