Pojam i predmet radnog prava (individualni i kolektivni radni odnos)
Radno pravo je posebna i samostalna grana prava. U radnom pravu se izučavaju
radni odnosi kao posebna grupa, odnosno, deo društvenih odnosa. Radno pravo se
razvilo kao samostalna grana prava izdvajanjem iz gradjanskog prava, preobražajem
ugovora o radu. Razvoj radnih odnosa i intervencija države u radne odnose doveli su,
ne samo do odvajanja radnog prava iz gradjanskog prava, već i do takvih promena
usled kojih su se u radnom pravu našle norme imperativnog karaktera (državni propisi
zaštitnog karaktera), preplićući se sa normama ugovornog prava i ugovornim
karakteristikama radnih odnosa.
Kao grana prava, radno pravo obuhvata skup normi kojima se reguliše nastanak,
sadržina i prestanak radnog odnosa, kao i pravni položaj subjekata radnog prava
(poslodavca, zaposlenih, organa zaposlenih, sindikata, države, zavoda za zapošljavanje
itd.)
Radno pravo proučava najamne odnose radnika i poslodavca, i principe i
institute u vezi sa njima. Propisi u oblasti radnih odnosa posle drugog svetskog rata su
se proširili i na kolektivne odnose i pravo – sindikalno organizovanje, kolektivne
ugovore, štrajkove, obaveze poslodavca, funkcionisanje radničkog preduzetništva,
radne sporove i profesionalno osposobljavanje radnika. Proširivanje radnog
zakonodavstva obuhvata i oblast socijalnog osiguranja.
Radno pravo ne obuhvata uvek sve radne odnose (prvobitno nije obuhvatalo
radne odnose službenika, a u nekim zemljama ne obuhvata ih ni danas u celini).
Takođe, u teoriji se ističe da radno pravo ne obuhvata sve odnose rada, nego samo
neke od njih. Ipak, kako se u radnom pravu izučavanju manje ili više detaljno aspekti
nekih od tih odnosa, može se reći da radno pravo izučava odnose rada regulisane
propisima.
U našem pravu predmet radnog prava u širem smislu obuhvata – radne i druge
odnose zaposlenja i rada odnosno prava po osnovu zapošljavanja, načela i institute
vezane za njih i prava iz socijalnog osiguranja. U užem smislu sadržina i predmet
radnog prava su prava i obaveze iz radnog odnosa. Prava, obaveze i odgovornosti iz
radnog odnosa, odnosno po osnovu rada, uređuju se Zakonom o radu ( 8. mart 2005.) i
posebnim zakonima, u skladu sa ratifikovanim međunarodnim konvencijama, kao i
kolektivnim ugovorom i ugovorom o radu, a pravilnikom o radu, odnosno ugovorom o
radu - samo kada je to Zakonom o radu određeno.
Odredbe Zakona o radu se primenjuju na:
o
Zaposlene koji rade na teritoriji RS, kod domaćeg ili stranog pravnog, odnosno
fizičkog lica (poslodavca); Zaposlene koji su upućeni na rad u inostransto od
strane poslodavca;
o
Zaposlene u državnim organima, organima teritorijalne autonomije i lokalne
samouprave i javnim službama;
o
Zaposlene strane državljane i lica bez državljanstva koji rade kod poslodavca na
teritoriji Republike Srbije ako zakonom nije drugačije određeno.
Pojam radnog odnosa
Radno pravo proučava radne odnose kao posebnu grupu, odnosno deo
društvenih odnosa.
4
Radni odnos je odnos po osnovu rada između zaposlenog i poslodavca koji se
zasniva na osnovu ugovora o radu. Zaposleni je fizičko lice koje je u radnom odnosu
kod poslodavca. Poslodavac je domaće odnosno strano pravno i fizičko lice koje
zapošljava, (radno angažuje) jedno ili više lica.
U radne odnose spadaju i radni odnosi u državnim organima, jedinicama lokalne
samouprave i drugih fizičkih odnosno pravnih lica koji se zasnivaju na osnovu akta
nadležnog organa. Ugovor o radu je obavezan akt ali se radni odnos zasniva tek
stupanjem radnika na rad.
S obzirom na to da li se normama radnog prava regulišu individualni ili kolektivni
radni odnosi, radno pravo se može podeliti na individualno i kolektivno radno pravo.
Kolektivni radni odnosi se uspostavljaju između više radnika, predstavnika
sindikata, sa jedne i poslodavca/poslodavaca ili udruženja poslodavaca sa druge strane,
povodom ostvarivanja i zaštite ekonomskih i socijalnih prava ili profesionalnih interesa
zaposlenih.
Kao predmet radnog prava javljaju se i odnosi koji se uspostavljaju povodom
rada, a nemaju karakter radnog odnosa (privremeni i povremeni rad, ugovor o
zastupanju i posredovanju, ugovor o delu).
Predmet radnog prava (pored radnog odnosa i odnosa povodom rada) su i
statusi subjekta radnog prava: nastanak i prestanak radnog odnosa; prava i obaveze i
odgovornosti subjekta radnog odnosa; procesi koji se odvijaju u radnom odnosu
(postupak disciplinske i materijalne odgovornosti, postupak ostvarivanja i zaštite prava)
radno-pravna ovlašćenja organa i lica koja odlučuju o pravima, obavezama i
odgovornostima; mere koje se ističu subjektima radnog odnosa; prava i obaveze
subjekata radnog odnosa prema drugim subjektima radnog prava koji utiču na
funkcionisanje radnog odnosa (državni organi, zavodi).
Kao naučna disciplina, radno pravo proučava sistem normi radnog prava, uslove
nastanka i razvoja radnog prava, pozitivno važeći sistem normi, njihovu primenu i
funkcionisanje u praksi, kao i odnos radnog prava kao grane prava prema drugim
granama prava u pravnom sistemu.
2. Pojam individualnog radnog odnosa (bitni i nebitni elementi)
Najkraće rečeno, radni odnos je dobrovoljan, pravno regulisan rad koji zaposleni
obavlja lično, na organizovan način, primajući za taj rad nagradu - platu. Dobrovoljnost,
lično obavljanje rada i plaćenost rada uvek su prisutni, i u teoriji uglavnom
opšteprihvaćeni elementi pojma radnog odnosa.
Bitne karakteristika radnog odnosa su:
1. Dobrovoljno stupanje na rad
2. Lična radnopravna funkcionalna veza
3. Uključivanje u organizaciju rada
4. Zarada
Nebitni elementi radnog odnosa su :
1. Trajanje radnog odnosa
2. Subordinacija
3. Dužina trajanja radnog vremena
5
vreme).
Odnos na određeno vreme može postati i odnos na neodređeno vreme
ako zaposleni nastavi da radi najmanje 5 radnih dana po isteku roka na koji je zasnovan
radni odnos.
2. Radno vreme - radni odnos se zasniva sa obavezom radnika da radi određeno
radno vreme u toku dana, odnosno radne nedelje. Postojanje radnog odnosa u našem
pravu, ne zavisi od dužine radnog vremena na koje se radnik obavezao. Minimalni broj
časova za postojanje radnog odnosa može biti zakonom određen.
Danas se zakonom određuje puno radno vreme, koje je jedno od osnovnih prava
radnika u radnom odnosu na osnovu koga može da ostvaruje sva prava i u punom
obimu.
Obaveza je poslodavca da to vreme ne smanjuje, ako je radni odnos
zasnovan na puno radno vreme ili ako ga smanjuje, da za to postoji pravni osnov.
Radno vreme kraće od punog znači u načelu, da se obim prava smanjuje srazmerno
radnom vremenu. Kod nas se obim prava određuje u odnosu na dužinu radnog
vremena, ali radnik ima sva prava, srazmerno dužini rada. Može se postaviti pitanje
jedino oko rada kraćeg od polovine punog radnog vremena. U uporednom pravu
nepuno radno vreme ponekad određuje i pravni karakter zaposlenja, pa radnog odnosa
nema sa bilo kojom dužinom radnog vremena.
3. Subordinacija se kao element ne javlja u svim radnim odnosima, smatra se da
subordninacije nema u radnim odnosima u privredi, ni u radu kod kuće, ali postoji u
državnoj upravi. Ako zavisnost radnika od poslodavca podrazumeva i odnos
naredbodavca i izvršioca, onda je to odnos subornidacije.
3.Opšti i posebni režimi radnih odnosa
Prava iz Zakona o radu odnose se na sve zaposlene i poslodavce – to je opšti
režim radnog odnosa. Osnovna prava (standardi) su ona koja su sadržana u ovom
zakonu i ta opšta pravila važe za sve zaposlene u vezi sa radom ako posebnim zakonom
nije drugačije određeno. U Zakonu o radu propisano je da se odredbe tog zakona
primenjuju na sve zaposlene koji rade na teritoriji Republike Srbije, kod domaćeg ili
stranog pravnog odnosno fizičkog lica (poslodavca), kao i na zaposlene koji su upućeni
na rad u inostranstvo od strane poslodavca i na zaposlene strane državljane i lica bez
državljanstva koji rade kod poslodavca na teritoriji Republike Srbije, ako zakonom nije
drugačije određeno.
Radni odnos sa svim svojim elementima i karakteristikama (pravima i
obavezama), u svom osnovnom obliku, uređen je pored zakona kolektivnim ugovorom i
ugovorom o radu. To je opšte pravilo.
Odredbe zakona se primenjuju i na zaposlene u državnim organima, organima
teritorijalne autonomije i lokalne samouprave i javnim službama, ako zakonom nije
drugačije određeno.
Radni odnosi državnih i javnih službenika regulišu se posebnim zakonom ali u
skladu sa opštim režimom radnih odnosa. Ovi zakoni radne odnose mogu regulisati
specifično, polazeći od posebnosti odnosa u državnim organima i javnim službama
(odstupanje od opšteg režima). I na te radne odnose primenjuju opšta pravila, ako neki
odnos nije uređen posebnim zakonom.
7
