RADNO PRAVO
-Ispitna pitanja –
1. Predmet radnog prava
Radno pravo je samostalna grana pravnog sistema i njen osnovni zadatak je da reguliše
pravne norme koje se tiču radnogpravnog odnosa. Radno pravo obuhvata skup pravila
kojim se regulišu radno pravni odnosi, pravne ustanove i pravni odnosi koji nastaju prilikom
uspostavljanja ili prekida rada zaposlenog, kao i posebne mere zaštita koje država
obezbeđuje svim licima koja su u pravnom odnosu. U pravnoj nauci proizilazi da radno
pravno reguliše radno pravne norme milione zaposlenih u svetu, i regulator je materijalnog i
socijalnog položaja. A njegov značaj je: pravni, ekonomski, politički i socijalni.
2. Izvori radnog prava
Izvori radnog prava: opšti pravni akti (njima se regulišu pravni odnosi). Izvori prava odnose
se na neodređen broj slučajeva i subjekata prava a država garantuje njihovu primenu. Koji
će opšti pravni akt biti izvor prava određuje država. Izvori radnog prava dele se po raznim
kriterijumima, donosiocu i prema poreklu. Prema poreklu su unutrašnji (nacionalni, domaći) i
izvore međunarodnog prava.
3. Heteronomni izvori radnog prava
To su unutrašnji izvori radnog prava. Heteromoni ili kongentni izvori su: Ustav, Zakoni (o
radu, zaštita o radu, o inspekciji rada, o štrajku, o ostvarivanju prava i zapošljavanju,
kolektivni ugovori, pravilnici itd.). Ove izvore utvrđuje država.
-
Ustav:
je akt najviše pravne snage. Ustavom se regulišu i osnovna prava, dužnosti
građanina na radu.
- Zakon:
najznačajniji izvor radnog prava. Regulišu pravni položaj privrednog subjekta i
predstavljaju pravni odnos za podzakonske i autonomne akte. Zakoni se vežu na one koje
regulišu radni odnos i ne regulišu radni odnos.
Zakoni koji regulišu pravni odnos:
Regulisanje isključivo radnog odnosa i Zakoni koji imaju za osnov regulisanje neke druge
odnose, ali dopunski regulišu i radne odnose. Zakoni koji regulišu radni odnos su: opšti
(opšti režim radnog odnosa i odnose se na poslodavce i zaposlene) i posebni (delatnost
državnih organa, javne službe, lokalna samouprava itd).
Zakon o radu je matični Zakon radnih odnosa i njime se uređuju sistem radnih odnosa u
SR.
-
Podzakonski akti
: donose ih određeni državni organi. To su: uredbe, odluke, pravilnici,
naredbe. Donose se na osnovu izričitih ovašćenja u Zakonu. Uredbe usvajaju samo Vlade,
a pravilnici su češće u upotrebi kao vrsta podzakonskih akata države.
4. Autonomni izvori radnog prava
Ovo su unutrašnji izvori prava i utvrđuje ih ne državna organizacija tj. organizacije radnika i
poslodavaca. Autonomno pravo nije potpuno nezavsno od “državnog prava”. Kod ponekih
kolektivnih ugovora država se javlja kao stranka tj. učesnik. Najznačajniji su kolektivni
Ugovor o radu i drugi opšti akti.
-
Kolektivni Ugovor o radu:
je sporazum zaključen u pisanoj formi između unije
poslodavaca i sindikata. Njime se uređuju međusobni odnosi ugovorenih strana (obligacioni
deo) i uslovi rada (normativni deo). Obligacija sadrži: klauzula o očuvanju socijalnog mira,
sindikalne sigurnosti, mirenju, posredovanju, arbitraži,…Normativni deo sadrži: odredbe
kojima se regulišu prava, obaveze, odgovornosti, radno vreme, zarade i naknade zarade
itd.
Vrste kolektivnih Ugovora:
- Opšti:
zaključuju se na nivou RS. Primenjuje se na sve zaposlene i poslodavce na teritoriji
RS.
- Poseban
kolektivni Ugovor:
zaključuje se za teritoriju jedinice teritorijalne autonomne ili
lokalne samouprave. Poseban kolektivni Ugovor za granu, delatnost ili grupaciju za teritoriju
RS zaključuju ga reprezentativni poslodavci i sindikat. A za teritoriju jedinice teritorijalne
autonomije i lokalne samouprave zaključuju ga udruženja poslodavaca i sindikat.
- Pojedinačni kolektivni Ugovor:
Zaključuje se kod poslodavca između sindikata
poslodavca i direktora. Ako učestvuje više sindikata, dindikata bira članove i organizuje se
odbor.
-
Opšti akti:
Zakon o preduzećima propisuje sledeće opšte akte: statut (osnovni akt
preduzeća sadrži odredbe o firmi, delatnosti, sedište preduzeća, zastupanje, statusne
promene), pravilnik (regulišu se značajna pitanja vezano za zaposlene i poslodavce.
Pravilnik o radu je jedinstven opšti akt, ali postoje i pravilnici o sistematizaciji radnog mesta,
zaštita na radu itd.) i odluku (regulišu se pitanja na prava, obaveze i odnosa iz radnog
prava). .Opšti akt je u saglasnosti sa ustavom, zakonom i kolektivnim ugovorom o radu.
5. Međunarodni izvori radnog prava
Su akti međunarodnih organizaciji i međudržavni ugovori.
Akti organizaciji ujedinjenih nacija:
univerzalna deklaracija o pravima čovečanstva koju
je donela generalna skupština ujedinjenih nacija. Ovo nije formalni izvor prava jer iz nje ne
proizilaze posebne obaveze da države članice UN, ali su je mnoge zemlje u svetu unele u
svoje ustave. Zatim, Pakt o ekonomskim, socijalnim i kulturnim pravima. Ovde su
propisana: prava na rad, odmor, odsustvo, socijalno osiguranje itd.
Akt međunarodne organizaciji rada:
najznačajnije mesto je normativna delatnost koja se
ostvaruje donošenjem konvencija i preporuka koje čine tzv. Mađunarodno radno
zakonodavstvo. Predmet ovog akta su različiti odnosi iz oblasti radnog i socijanog prava.
Konvencije Međunarodne organizaciji rada imaju obaveznu pravnu snagu za sve države
članice koje ih ratifikuju. One predstavljaju multilateralni međunarodni ugovori sui generis.
Preporuke Međunarodne organizaciji rada:
su moralna obaveza za države članice da
preduzmu odgovarajuće Zakonske mere da koje odgovaraju ciljevima preporuke. Preporuke
predhode donošenju konvencija, nemaju karakter međunarodnog ugovora. Preporuke su
formalni izvor prava.
Akti regionalnih organizacija:
to su određeni propisi koje donose organi regionalne
zajednice samostalno ili uz saglasnost država članica.
Bilaterani ugovori:
su izvori radnog prava i zaključuju ih dve države uz poštovanje principa
prioriteta. Njime se regulišu prava i obaveze u vezi sa radom i prava i obaveze socijalnog
osiguranja zemalja ugovornica, na osnovu rada i boravka u jednoj državi.
6. Radni odnos-pojam i uređivanje
Pojam:
To je odnos na osnovu rada koji se zasniva ugovorom između zaposlenog (radnika)
i preduzeća, pravnog ili drugogo fizičkog lica tj. poslodavca. Radnim odnosom se smatra i
odnos između države i zaposlenog. On nastaje kao dobrovoljan odnos i ciljevi su:
obavljanje određenih poslova, ekonomsko korišćenje sredstava i ostvarivanje prava i
obaveze koje se tiču na radu i po radnom osnovu. Zaštita se obezbeđuje pred sudom a
prava i obaveze se obezbeđuju kod poslodavca. Položaj zaposlenih je izjednačen svuda
isto.
Uređivanje:
Važenje i otkaz kolektivnog ugovora
Kolektivni Ugovor se zaključuje na period od tri godine. Po isteku prestaje da važi, jedino
ako se učesnici ne dogovore drugačije najkasnije 30 dana pre isteka važenja kolektivnog
ugovora. Pre isteka roka važenje ugovora može prestati sporazumom svih učenika ili
otkazom. Ako je u pitanju otkaz Ugovor se primenjuje još 6 meseci a učesnici počinju
pregovore najkasnije 15 dana od podnošenja otkaza.
Rešavanje sporova
Rešava arbitraža koju obrazuju učesnici kolektivnog ugovora 15 dana od nastanka spora.
Rad arbitraže utvrđuje se kolektivivnim ugovorom. Opšti i poseban Ugovor objavljuje se u
Službenom glasniku. Ugovor se registruje kod nadležnog ministarsva koji propisuje minister.
Pravilnikom o registraciji utvrđen je Sadržaj i postupak registracije kolektivnih ugovora.
- Statusna normativna teorija
- Mešovita teorija
8. Opšti uslovi zasnivanja radnog odnosa
Po Zakonu radni odnos može da zasnuje lice koje ima najmanje 15 godina i ispunjava
druge uslove određene zakonom i pravilnikom o sistematizaciji poslova. Ovi pravilnikom se
uređuje organizacioni deo kod poslodavca, vrsta poslova, stepen stručne spreme i dr. Ali
posebni uslovi za zasnivanje radnog odnosa se utvrđuju podzakonskim aktima saveznih
odnosno republičkih organa. Npr. Letačko osoblje, mornarica, itd. Iako je ovo lice maloletno
ono stiče sva prava zaposlenog, i može raspolagati svojom zaradom ali mora i da doprinosi
svom obrazovanju, vaspitanju i izrdžavanju. Sa licima mlađim od 18 godini radbi odnos se
može zasnovati samo uz saglasnost roditelja, usvojioca ili staraoca, pod uslovom da ga
takav rad ne ugoržava. Ovo lice zasniva radni odnos samo na oosnovu zdravstvenog
organa kojim se utvrđuje da je sposobno za zasnivanje radnog odnosa. Uzrast se dokazuje
izvodom iz metične knjige rođenih ili nekom drugom ispravom. Opšta zdravstvena
sposobnost se dokazuje lekarskim uverenje koje ne sme biti straije od 6 meseci.
9. Posebni uslovi zasnivanja radnog odnosa
Pravilnikom o sistematizaciji i organizaciji poslova utvrđuju se posbni uslovi za rad kao i
stručna sprema, vrsta poslova.Opšti akt kod poslodaca predviđa posebne uslove koje
zaposlenih mora ostvarivati.
Stručna sprema-uslov za obavljanje posla. Utvrđuje se pravilnikom o organizaciji i
sistematizaciji poslova za radna mesta. Od vrste posla Zavisi i stepen stručne spreme.
Utvrđuje se u suštini jedan stepen stručne spreme, ali zavisno od vrste poslova moguće je
da se utvrdi dva ili više stepena stručne spreme.1980. donet je društveni Ugovor o
jedinstvenim osnovama za kvalifikaciju zanimanja i stručne spreme koji se i danas
primenjuje. Stručna sprema se razliku od zanimanja. Stručna sprema su opšta stručna
znanja i veštine za obavljanje posla, a zanimanje je određeni posao i radni zadaci koje
zaposlenih obavlja radi proizvodnje materijalnih dobara, vršenja usluga bez obzira na granu
delatnosti. Stručna sprema se razvrstava prema program obrazovanja. Unutar stepena
stručna sprema se razvrstava na struke po karakteristikama obrazovanja. Zanimanje se
razvrstava po složenosti poslova i radnih zadataka. Društveni dogovor podrazumeva 8
stepena stručne spreme za 8 kategorija zanimanja.
Pre društvenog dogovora stručna sprema se stepenovala na niža (osnovna škola), srednja
(srednja i gimnazija, i VK radnik), visa (visa škola ili I stepen nastave na višoj školi) i visoka
(Fakultet, akademija ili dr. visoka škola).
Radnici u proizvodnji i pružanju usluga su se stepenovali PK (praktični rad uz proveru
sposobnosti i polaganje ispita), K (privreda ili škole sa praktičnom obukom), VK (stručno
usavršavanje radnika i polaganjem određenog ispita u ustanovama za stručno
obrazovanje).
Znanje i sposobnost
- Radna sposobnost zaposlenog da uspešno obavlja određene poslove
nezavisno od stručne spreme koju ima. RAdna mesta koja imaju posebna ovlašćenja i
sposobnosti znanje i sposobnost su značajni uslovi za zasnivanje radnog odnosa. Ove dve
karakteristike se cene na osnovu ranijeg rada zaposlenog.
Radno iskustvo:
stiče na određenim poslovima.Ako je ono uslov za dobijanje radnog mesta
mora biti utvrđeno opštim aktom o sistematizaciji kao i trajanje radnog iskustva u okviru
radnog vremena.
Stručni ispit –
Ovde se Zakonom propisuje obaveza polaganja stručnog ispita za zaposlene
i postavljena lica u državnim organima (ministrastva, pravosudnim organi, rudari,
zdravstveni radnici, javna preduzeća i dr..). Ako se stručni ispit predvidi aktom jedne
organizaciji, on ne mora biti priznat u drugoj organizaciji, ali moguće je da ga ova
organizacija prizna bez ponovnog polaganja.
Posebna zdravstvena sposobnost-
utvrđuje se posebnim aktom kod poslova koji se
obavljaju uz posebne napore i dr štetnosti ili opasnosti. Zaposleni koji zasnuje radni odnos
na poslovima koji zahtevaju određenu zdravstvenu sposobnost dužni su da se podvrgavaju
redovnim zdravstenim pregledima. Ovaj uslov se ispunjava i dokazuje lekarskim uverenjem.
Strani jezik
– to je poseban uslov za zasnivanje radnog odnosa (novinarstvo, turizam,
saobraćaj,..). Dokazuje se pismenom ispravom ili neposrednom proverom.
Ostali posebni uslovi
– javljaju se u pojedinim opštim aktima: godine, dvojezičnost, pol,
visoka prosečna ocena i dr.
Posebne godine života
– 15 godina je opšti uslova za zasnivanje radnog odnosa. Tek sa
navršenih 18 godina zaposlenih može zasnovati radni odnos na mestima koji se obavljaju
uz fizičke napore. Postoje i poslovi koje ne mogu obavljati zaposleni preko određenog
starosnog doba.
Dvojezičnost-
je uslov u višenacionalnim sredinama.
Pol
–
ne može biti utvrđen kao poseban zahtev. Muški pol može biti utvrđen kao poseban
uslov za zasnivanje radnog odnosa, ako se time ostvaruje posebna zaštita žena na radu.
Objavljeni stručni ili naučni radovi
– samo kao uslov na određenim poslovima u
naučnoistraživačkim organizacijama i visokoškolskim ustanovama.
Visoka prosečna ocena
– uslov za poslove asistenta pripravnika u visokostručnim
ustanovama.
Određena lična svojstva
- Važi za karakteristična radna mesta npr. Manekeni, radio spikeri
itd.
10. Ugovor o radu
To je akt kojim se zasniva radni odnos. Zaključuje se između zaposlenog i poslodavca.
Zaključivanje ugovora o radu se vrši pre stupanja zaposlenog na rad i smatra se
zaključenim posle potisivanja obe strane. Može se zaključiti na neodređeno i određeno
vreme. Zaključuje se u pisanom obliku. On mora da sadrži određene elemente iz Zakona o
radu: Naziv i sedište poslodavca, ime i prezime zaposlenog i njegovo prebivalište, vrsta i
opis poslova, stepen stručne spreme, način zasnivanja radnog odnosa, radno vreme,
novčani iznos zarade, naknada zarade, uvećane zarade i druga primanja, rokovi za isplatu
zarade, pozivanje na kolektivni Ugovor, pravilnik o radu koji je na snazi, trajanje radnog
vremena. Pored ovog mogu se ugovoriti i druga prava i obaveze. Kada zaposlenih stupi na
rad danom određenim u ugovoru tog dana ostvaruje i obaveze iz radnog odnosa. Ako ne
stupi tada na rad smatra se da nije ni zasnovao radni odnos (jedino ako je bio sprečen).
je da se zarada obračunava i isplaćuje u novcu, ali Ugovorom se može predvitei isplata dela
u naturalnom obliku (obezbeđivanje stanovanja i ishrane). Najmanji procenat zarade koji se
obračunava i obavezno isplaćuje i novcu utvrđuje se ugovorom o radu i ne može biti niži od
50% zarade zaposlenog. Ako je ugovoreno da se zarada isplaćuje delom u novcu delom u
nature, za vreme odsustva zaposlenog poslodavac je dužan da zaposlenom naknadu
isplaćuje isključivo u novcu.
17. Zasnivanje radnog odnosa sa stranim državljanima
Strana lica ili lica bez državljanstva zasnivaju radni odnos po Zakonu o radu. Strani
državljanin ili lice bez državljanstva može da zasnuje radni odnos sa svim preduzećima,
ustanovama, bankom i dr. ako ispunjava opšte uslove za zasnivanje radnog odnosa. To su
sledeće sulovi: stalno nastanjivanje tj. privremeni biravak u RS i odobrenje za zasnivanje
radnog odnosa. Ako strani državljanin ima privremeni boravak ili stalno nastanjenje u RS i
ako radni odnos zasniva za obavljanje stručnih poslova ugovorom o poslovno tehničkoj
saradnju, dugoročnoj proizvodnju, strano ulaganje ili prenos tehnologije ne mora da ima
odobrenje za zasnivanje radnog odnosa. Strani državljanin stupa na rad na osnovu
potpisanog ugovora. On daje i pismenu izjavu kojom prihvata nadležnosti domaćeg suda u
slučaju spora sa poslodavcem. Radni odnos mu prestaje ako mu istekne ili mu bude
otkazan ili poništen boravak. Ili danom prestanka ugovora. Takođe poslodavca može sa
stranim državljaninom da zaključi Ugovor o bavljanju privremenih i povremenih polsova ali
ne duže od 3 meseca u kalendarskoj godini.
18. Način zasnivanja radnog odnosa
Ugovor o radu
: zaključuju zaposleni i poslodavac i potpisuju ga. Može da se zaključi na
određeno i neodređeno vreme. Zaključuje se pre stupanja na rad zaposlenog u pisanom
obliku. Ako se ne zaključi Ugovor o radu sa zaposlenim, smatra se da je zaposlenih
zasnovao radni odns na neodređeno vreme danom stupanja na rad. Ugovor o radu sardži:
Naziv i sedište poslodavca, ime i prezime zaposlenog i njegovo prebivalište, vrsta i opis
poslova, stepen stručne spreme, način zasnivanja radnog odnosa, radno vreme, novčani
iznos zarade, naknada zarade, uvećane zarade i druga primanja, rokovi za isplatu zarade,
pozivanje na kolektivni Ugovor, pravilnik o radu koji je na snazi, trajanje radnog vremena.
Pored ovog mogu se ugovoriti i druga prava i obaveze. Kada zaposlenih stupi na rad
danom određenim u ugovoru tog dana ostvaruje i obaveze iz radnog odnosa.
Stupanje na rad:
Zaposleni ostvaruje prava i obaveze stupanje na rad. Ako ne stupi na rad
na datum određen ugovorom o radu smatra se da nije ni zasnovao radni odnos, jedino ako
je bio opravdano sprečen. Poslodavac je dužan da najkasnije 15 dana od datuma stupanja
na rad zaposlenog. Kandidiat pre zasnivanja radnog odnosa dostavljam isprave i druga
dokumenta poslodavcu. Poslodavac ne može da zahteva podatke o: porodičnom, bračnom
satatusu, planiranju porodice. Poslodavac ne može da uslovljava zasnivanje odnosa testom
na trudoću, osim ako postoji rizik za trudnoću. Poslodavac obaveštava kandidata pre
potisivanja ugovora o poslu, uslovima, obavezama i drugim obavezama.
19. Izmena ugovora o radu (aneks ugovora o radu)
Anex u slučaju:
- premeštaj na drugo radno mesto zbog organizacije i procesa rada
- premeštaj na drugo radno mesto kod istog poslodavca
- upućivanje na rad kod drugog poslodavca
- u drugim slučajevima utvrđenim opštim aktom i ugovorom o radu
Odgovoarajući posao za koji se zahteva ista vrsta i stepen stručne spreme.
Za Anex ugoora poslodavac je dužanda zaposlenom u pisanom obliku dostavi razloge za
ponudu, roku u kojem se zaposlenih izjašnjava o ponudi i pravne posledice nastale
