Razlike u intelektualnom, emocionalnom i socijalnom razvoju adolescenata iz potpunih i nepotpunih porodica

UDC 159.922.8:316.356.2

Jelena Jakši

Filozofski fakultet
Kosovska Mitrovica

RAZLIKE U INTELEKTUALNOM, EMOCIONALNOM I SOCIJALNOM
RAZVOJU ADOLESCENATA IZ POTPUNIH I NEPOTPUNIH PORODICA

Rezime

U ovom radu prikazani su rezultati istraživanja adolescenata iz

potpunih i nepotpunih porodica. Ispitivane su razvojne karakteristike
adolescenta koji žive sa oba roditelja ili sa jednim od roditelja usled smrti
ili odlaska drugog, razvoda ili ro

enja deteta u vanbra

noj zajednici.

Primenom Testa nizova, Plu

ikovog testa li

nosti i Testa socijalne prila-

enosti (R. Bojanovi

i S. Hrnjica) ispitivane su intelektualne spo-

sobnosti, emocionalne dimenzije li

nosti i kvalitet socijalnih kontakata

mladih uzrasta od 10 do 20 godina. Dobijeni podaci ukazuju na statisti

zna

ajne razlike izme

u adolescenata iz potpunih i nepotpunih poradica.

Klju

ne re

i: adolescencija, potpuna porodica, nepotpuna porodica,

intelektualni razvoj, emocionalni razvoj, socionalni razvoj.

Ruka koja ljulja kolevku upravljalja

ove

anstvom

(narodna poslovica)

Uvod u problem

Porodica

kao osnovna društvena

elija predstava prirodnu zajednicu

ljudi razli

ite starosne dobi, bazirana je na bio-reproduktivnim i socio-ekonom-

skim vezama muža i žene i njihove ro

ene ili usvojene dece. Naj

eš

e je poro-

dica sinonim sigurnosi, pažnje, ljubavi, topline, razumevanja... Kao mešavina
tradicionalne religijsko-patrijahalne i moderne ateisti

ko-materijalisti

ke poro-

dice zajdnica muža i žene i njihove dece nastoji da ostvari dve svoje bazi

funkcije:

da osigura fizi

ki opstanak deteta i

da izgradi kod deteta osnovne ljudske osobine.

Uloga porodice je odlu

uju

a u razvoju, a atmosfera u njoj je presudna

u životu svakog od nas.

Potpuna porodica

podrazumeva zajednicu muža, žene

i njihove ro

ene i usvojene dece. Toplina porodi

nog života i zdrava atmosfera

Jelena Jakši

u njoj, ispunjena ljubavlju, pažnjom, razumevanjem i saradnjom rezultira

e pra-

vilnim razvojem i zdravom li

noš

u sa pozitivnim potencijalima za samostalan

život pojedinca.

Nepotpuna porodica

(po Keningu) podrazumeva odrastanje uz jednog

roditelja usled smrti drugog, odlaska tj. 'dezerterstva' jednog od njih, razvoda ili
ro

enja deteta u vanbra

noj zajednici. Odrastanje i razvojne promene koje prate

dete na putu ka odraslosti nose sa sobom brojne probleme. Ukoliko dete raste
uz jednog roditelja, razvojni i životni problemi su znatno ve

i i potencijalni su

uzro

nici poreme

aja u najrazli

itijim sferama li

nosti.

Rizik odrastanja u nepotpunoj porodici je dodatno poja

an i naro

ito

veliki u periodu adolescencije, popularno nazvanom periodom 'bura i oluja' od

ijeg 'sre

nog ili nesre

nog' ishoda zavisi u mnogome budu

nost pojedinca.

Prema mišljenju Ekermana idealno zdrave porodice nema, one su ili

pretežno zdrave ili pretežno bolesne. Zdrava porodica je ona porodica

iji

la-

novi ne ispoljavaju neki psihopatološki poreme

aj, akutni ili hroni

ni. U osnovi

zdrave porodice je ljubav, ose

anje: sigurnosti, naklonosti, nežnosti, odanosti,

prijateljstva... Nepotpune ili 'dezorganizovane' porodice su izložene brojnim
problemima socijalne, emocionalne, moralne i materijalne prirode.

Moderna porodica kao mesto razmene ljubavi i materijalnih dobara ima

važnu društvenu ulogu koja se sastoji u:

1. obezbe

ivanju hrane, skloništa i drugih materijalnih potreba u cilju

održavanja života i pružanja zaštite od najrazli

itijih spoljašnjih

opasnosti,

2. stvaranju društvene zajednice koja izgra

uje emocionalne veze poro-

nih odnosa,

3. stvaranju prilika za razvijanje li

nog identiteta, koji je u vezi sa

identitetom porodice, pružaju

i psihi

ki integritet i snagu za

doživljavanje novih iskustava,

4. oblikovanju seksualnih uloga i njihovom adekvatnom prihvatanju,
5. pripremanju dece za integrisanje sa društvenim ulogama i prihvata-

nje društvene odgovornosti i normi ponašanja

6. podsticanju u

enja i pružanju podrške individualnoj kreativnosti i

inicijativi.

Po savremenim shvatanju porodica je zajednica pojedinaca koja treba

da omogu

i svakom njenom

lanu da prona

e mesto u društvu koje mu pripada.

U savremenom tuma

enju porodice sve se

eš

e pominje psihološko prisustvo

oba roditelja, psihološka dimenzija i uzajamno delovanje njenih

lanova.

Smatraju

i da su karakter i sudbina

oveka 'odre

eni' ve

u prvih 5 go-

dina života S. Frojd u svojim radovima veliku pažnju posve

uje zna

aju poro-

dice u oblikovanju li

nosti i mentalnom zdravlju deteta. S. Frojd shvata porodi-

cu kao instrument za disciplinovanje detetovih bioloških nagona, a roditelja kao

Jelena Jakši

noj, moralnoj i psihoseksualnoj zrelosti adolescenti su suo

eni sa brojnim dile-

mama i raznovrsnim problemima.

Adolescencija je izraz latinskog porekla (adolesscero

rasti, sazrevati...)

i ozna

ava dug, zanimljiv, lep, ali i mu

an razvojni put koji svaki pojedinac

mora da "prevali" da bi od biološkog organizma kakav dolazi na svet dospeo do
zrele li

nosti sa odre

enim mestom i funkcijom u društvu. Adolescencija je vi-

talna faza biološkog i psihi

kog rasta, mra

ni tunel sa neizvesnim krajem pra-

en "poletom tela i poletom srca".

Postoje razli

ite tendencije u definisanju adolescencije i odre

ivanju

njenih granica. Neki nau

nici polaze od fizi

kih i fizioloških obeležja procesa

sazrevanja, dok drugi posmatraju psihi

ke i moralno-društvene promene. S. Hol

definiše adolescenciju kao psihologiju jednog uzrasnog perioda, dok M. Mid i
Foster adolescenciju posmatraju kao socijalni fenomen mladih. Neki autori ado-
lescenciju poistove

uju sa pedagogijom ili psihologijom viših razreda osnovne i

srednje škole. Savremeni koncepti psihologije tretiraju adolescenciju kao po

et-

nu fazu razvoja koja obuhvata

itavu deceniju životnog ciklusa od 11 do 21 go-

dine života.

Sa biološkog aspekta adolescencija zapo

inje reproduktivnom fazom,

koju karakteriše sposobnost stvaranja sopstvenih potomaka, a usporavanjem fi-
zi

kog razvoja se završava. Sa psihološkog aspekta adolescent je osoba koja se

nalazi na prelazu od ponašanja tipi

nog za dete ka onom koje karaktertiše odra-

slu osobu. S druge strane pristalice sociološkog aspekta pod adolescencijom
podrazumevaju period usmeravanja, izbora i obu

avanja za odre

enu profesiju

kao i pove

anje nezavisnosti u odnosu na roditelje.

Postoje brojne teorije adolescencije me

u kojima se izdvajaju psihološ-

ka (po kojoj postoji interakcija uro

enog, genetskog programiranog materijala

sa faktorima sredine), teorija E. Eriksona (8 razvojnih stadijuma uklju

uje raz-

novrsne reakcije na promene u sazrevanju i razrešenje psihosocijalnih proble-
ma), zatim kognitivne teorije (u kojima se isti

e aktivna uloga svakog pojedinca

u odnosu na iskustvo i spoljašnje uticaje) i sociološka teorija (po kojoj je ado-
lescencija period socijalizacije koji karakteriše intenzivno prenošenje znanja i
iskustva sa roditelja i drugih

lanova društva na mladu osobu).

Antropolozi prou

avaju adolescenciju isti

i zna

aj bioloških faktora,

ali i insistiraju

i na njenoj kulturnoj uslovljenosti i uticaju obi

aja, sredine, kul-

ture, tradicije... u kojoj dete odrasta. Pri tom isti

u da period adolescencije nije

univerzalan, ve

kulturom uslovljen fenomen savremenog društva.