TEMA :
Razvoj i specificnosti organizacija u
oblasti saobracaja
Stana Tomanovic 20/13 Drumski saobracaj
Masinski fakultet, Podgorica
UVOD
Uloga saobraćaja u privrednom zivotu svake zemlje jeste mnogostruka i znaĉajna.Postoji cvrsta
uzajamna zavisnost izmedju stepena razvitka saobraćaja u jednoj zemlji i razvoja privrede.Saobracaj je
rezultanta odredenog nivoa razvitka privrede sjedne strane,a sa druge strane on sam vrši uticaj na
privredni razvoj svake zemlje.
Saobraćaj ima za cilj da poveze sferu proizvodnje sa sferom potrošnje.U tome je osnovna funkcija
transporta kao privredne djelatnosti I njegov ogroman znacaj za privredni zivot svake
zemlje.Saobraćaj utice na razvijanje teritorijalne podjele rada,kako u okviru jedne zemlje,tako i u svjeskim
razmjenama,kako bi se što bolje iskoristili prirodni uslovi koji postoje u pogledu privrednog izvora
sirovina,energetskih goriva,racijonalnijeg i boljeg korišćenja radne snage u
pojedninim podrucjima .
Izgradnja i modernizacija gradskog saobraćajnog sistema uslovljava ubrzanje razvoja
društvene podjele rada i razvoj novih industrijskih grana (industrija sinskih vozila,automobilskaindustrija I
dr.)sto ima veliki uticaj na zaposljavanje stanovništva.
Saobraćaj je znacajan uslovprivrednog razvitka svake zemlje kao I pojedinih regiona.Saobraćajna
infrastruktura: putevi,zeljeznicke pruge,rijeke i kanali,sa osnovnim infrastrukturnim objektima
omogućavaju odvijanje procesa proizvodnje saobraćajnih usluga,istovremeno su odluĉujući ĉinilac
prostornog povezivanja razliĉiti faktora proizvodnje saobraćajnih usluga.
Saobraćaj predstavlja raznoliki i složen sistem transportnih sredstava koje su ljudi i priroda
podarili čovečanstvu, povezujući prostorno i vremenski ljude, gradove i kulture. Saobraćaj je
uvek bio jedan od presudnih faktora za realizaciju ciljeva željenog ekonomskog, društvenog i
kulturnog razvoja pojedinih zemalja, regiona i naroda.
Saobraćaj omogućava zadovoljavanje proizvodnih, kulturnih, ekonomskih, odbrambenih i
mnogih drugih potreba i kao takav on predstavlja delatnost bez koje se ne može zamisliti
egzistencija ljudskog društva.
Podjela saobraćaja:
Podjela saobraćaja moze se vrsiti na razne naĉine.Kao kriterijumi za podjelu mogu nam
sluţiti izvjesne tehniĉke karakteristike,zatim naĉin organizacije prevoza,kao I izvjesne ekonomske
funkcije pojedinih saobraćajnih djelatnosti.Transportni sistem sastoji se od vidova saobraćaja.
Prema nacinu prevoza I prevoznih srestava saobraćajnim putevima,moguće je razlikovati:
*Kopneni saobraćaj koji se dijeli na:drumski,ţeljezniĉki,cjevovodni,I saobraćaj sa prenosivim
trakama,
*Vodeni saobracaj koji dijelimo na:pomorski,rijeĉni,jezerski I kanalski,
*Vazdusni saobraćaj,
*Postanski saobraćaj,
*Telekomunikacijski saobraćaj.
Prema naĉinu povezivanja vrsta saobraćaja, razlikujemo jednoredne i visestruke (kombinovane)prevoze,
koji mogu biti prekinuti ili neprekinuti.
Tokom period XIV-XVII veka ovaj sistem dostigao je dužinu od 250000 km, povezujući Peking
na severu i Handžou na jugu sa obalom mora na istoku (dva velika rečna basena Jangcekjanga i
Hoanhoa).
Tokom srednjeg veka trgovina se pojačala i to trgovina pomorskim putem. Plovidbe su bile
intenzivne La Manšom, Severnim morem, Baltičkim morem i Mediteranom, gde je bilo
skoncentrisano i najviše luka (Venecija, Barselona, Lisabon, Bordo, Hamburg, Norvič, London).
Najviše se trgovalo grožđem, vinom, vunom, drvetom, kamenom, soli, ili nekim luksuznim
robama. Tokom XIV veka pojavili su se savremeniji i brži brodovi (karavele i galeoni).
Evropljani su krenuli u traganje za novim, alternativnim i pomorskim putem za bogatu Indiju jer
su padom Carigrada 1453. godine Turci konačno
presekli kopnene trgovačke puteve sa Bliskim i Dalekim Istokom. Tom prilikom, pošto je bilo
reči o jedrenjacima, glavni uslov i faktor plovidbe bili su stalni vetrovi i kretanje morskih struja,
pa su tako i traganja za alternativnim pravcima bila znatno uslovljena ovim prirodnim faktorima.
Ipak, Evropljani su krajem XV i tokom XVI i XVII veka uspeli da otkriju američke kontinente,
oplove Afriku, naprave kružnu turu oko Zemljine kugle, otkriju Australiju, plove po Okeaniji, i
na taj način znatno prošire granice i mogućnosti pomorskih saobraćajnih pravaca. U tom periodu
smenjivalo se nekoliko velikih pomorskih
sila: Španija i Portugalija,Holandija, Engleska. Do kraja XVII veka najveći deo kolonija u svetu
držali su Evropljani i zahvaljujući njima odvijala se intenzivna kolonijalna trgovina, korišćenjem
pre svega pomorskog saobraćaja.
Nova era u razvoju saobra aja bila povezana sa industrijskom revolucijom i primenom parne
mašine u konstruisanju savremenih saobraćajnih sredstava. Zato se u nekom istorijskom razvoju
saobraćaja prvo izdvaja period od 1800-1870. godine, kada se dešavaju brojne inovacije, važne
za razvoj saobraćajnog sistema, parna lokomotiva Stivensona 1812 .godine i njen prvi put od
stanice Stokton do stanice Darlington u Engleskoj, nakon čega železnički saobraćaj počinje
intenzivni razvoj. Završetak transkontinentalne pruge u SAD 1869. godine bio je od presudnog
značaja za teritorijalni razvoj ove države. Tada je konačno Istočna obla SAD povezana kopnenim
putem sa Zapadnom obalom. Prvi parobrodi se pojavljuju 40-ih godina XIX veka i označavaju
pravu revoluciju u rečnom i pomorskom saobraćaju.
Razvoj pomorskog saobraćaja bio je podstaknut iskopavanjem dva velika kanala koji su
uticali neposredno na skraćivanje međunarodnih pomorskih puteva (Suecki kanal 1869. godine i
Panamski kanal 1914. godine). Moderna era u razvoju saobraćaja započinje krajem XIX veka (od
1870.) i to daljim razvojem železničkog saobraćaja (razvija se u Evropi i Severnoj Americi, ali se
gradi i u siromašnim delovima Afrike i Azije kao oruđe za uspešno osvajanje resursnih dobara u
tim zemljama od strane kolonijalnih posednika – primer je Indija koja je bila engleska kolonija i
kao posledica intenzivne gradnje železničke mreže iz tog perioda Indija i danas ima najgušću
železničku mrežu na svetu). Potom događaju se epohalni pronalasci telegrafa i telefona čime
započinje era telegrafsko – telefonskog saobraćaja, odnosno era kasnije savremenih
telekomunikacionih sredstava.
Posebno važan momenat u razvoju svetskog saobraćaja, a pre svega drumskog, bila je
konstrukcija T-modela u fabrici automobila »Ford« u SAD, čime je označen početak masovne
proizvodnje automobila, odnosno potrošnje istih. Pre toga prethodili su pronalasci motora sa
unutrašnjim sagorevanjem (Daimler 1889. godine) i dizel motora (1885. godine), kao i
pneumatskih guma (Dunlop 1885. godine).
Sa druge strane, ako su automobili značajno uticali na razvoj drumskog saobraćaja, to je bilo još
uvek u sferi prometa putnika. Kada je reč o prometu roba, početkom, a posebno tokom XX veka,
ekonomija obima i povećane proizvodnje i potrošnje u svim sferama uticali su na razvoj
saobraćaja (kabasti i teški tereti tipa ruda ili poljoprivrednih proizvoda sada su mogli da se
prevoze jeftinije i brže na veće udaljenosti zahvaljujući unapređenju brodogradnje). Tankeri za
prevoz nafte i njenih derivata su, takođe, primer razvoja saobraćaja, jer se sada ovaj energent
mogao prevoziti na velike udaljenosti. Saobraćaj je intenzivniji od Bliskog istoka prema
Zapadnoj Evropi, Severnoj Americi i Japanu, jer su tankerske rute za prevoz nafte bile najbrojnije
upravo na ovim destinacijama.
Istovremeno i tonaža tankera se stalno povećavala (od 100000 tona 60-ih godina XX veka do
današnjih 550000 tona). Početak XX veka označio je i pojavu jednog novog vida saobraćaja –
avionskog. Nakon prvog leta balonom 1783. godine, prvi zvaničan let bio je let braće Rajt 1903.
godine čime započinje era avionskog saobraćaja. U početku avionski saobraćaj se koristio za
transport putnika i pošte, a tek od 1919.godine započinju prvi letovi za transport robe. Međutim i
danas ovaj vid saobraćaja se smatra izuzetnom skupim za transport kabastih i teških materijala,
pa se transport robe avionskim saobraćajem ograničava samo na neke vrste roba i najviše putnika.
Dostignuća nauke i tehnike u avionskom saobradaju, ipak, su najpre bila vezana za vojnu
industriju.
U toku XX veka razvio se i telekomunikacioni saobraćaj, u kome su poslednje decenije XX veka
bile obojene prodorom Interneta i internet veza kao posebnog vida komunikacija.
Drumski saobraćaj ima vodeću ulogu u prevozu putnika u svetu (80% svetskog prometa
putnika), ali i roba na kratka i srednja rastojanja (“od vrata do vrata”). Među drugim vrstama
saobraćaja, drumski saobraćaj je vodeći i po dužini mreže saobraćajnica (24 mil. km, ili 70%
svetskog saobraćajnog sistema). Ipak, drumski saobraćaj se svrstava u red „mlađih“ saobraćajnih
grana Njegova istorija započinje u drugoj polovina XIX veka i obeležena je razvojem motora sa
unutrašnjim sagorevanjem. Karl Benc 1885. godine konstruiše prvi automobil sa unutrašnjim
sagorevanjem na tri točka, koji se smatra pretečom modernog automobila. Iste godine Gotlib
Dajmler konstruiše preteču današnjeg motocikla, a godinu dana kasnije isti čovek konstruiše prvi
automobil načetiri točka.Godina 1913. se smatra prekretnicom u industriji automobila jer se tada
u Fordovim fabrikama automobila uvodi pokretna proizvodna traka. U periodu od 1909-1927.
godine Fordove fabrike su proizvele 15 miliona automobila (čuveni model „TT“), koji su
preplavili američko tržište.
Modernizacija drumskog saobraćaja ide u dva pravca – modernizacija automobilskog parka i
modernizacija drumske mreže. Zahvaljujući specijalizaciji i izradi vozila za specijalne namene i
tečne terete (kontejnetovoza, panelovoza, rashladnih trejlera), drumski saobradaj je počeo
uspešno da konkuriše železničkom transportu.
Zapadnoevropski standardi dopuštaju auto vozove ukupne težine do 44 tone i dužine 18 m. Oni
su usaglašeni sa evropskim normama za bezbednost na putevima i zaštiti puteva. U SAD i Kanadi
su dozvoljeni i veći auto vozovi, a u Australiji još veći(50 m i preko 100 tona). Postoje tegljači i
platforme, koje omogućuju u vandrumskim i drugim uslovima da se prevoze superteški tovari. Za
razliku od železničkog, drumski saobraćaj stvara dosta ekoloških problema. Na drumski
saobraćaj otpada preko 40% antropogenog zagađivanja atmosfere. Zbog toga u razvijenim
zemljama prelaze na bezolovni benzin i katalitičke neutralizatore odrađenih gasova. Time se
smanjuju zagađenja u gradovima i urbano-industrijskim aglomeracijama. U zemljama Zapadne
Evrope, Japanu i J. Koreji visok procenat automobila koristi gas i dizel gorivo. Perspektivni
pravac ekološke modernizacije voznog parka je i usavršavanje elektromobila, posebno za gradski
saobraćaj.
Vodni saobraćaj
Vodeni saobraćaj obuhvata celokupan saobraćaj koji se odvija na vodenim površinama
(moru,jezerima, rekama, kanalima). Međutim, daleko najveći značaj u okviru vodenog saobraćaja
ima morski saobraćaj.
Morski saobraćaj obezbeđuje oko 4/5 ukupnog transporta u međunarodnoj trgovini, pri čemu je
posebno veliki udeo prevoza tereta (nafta i naftni derivati, a u porastu su međunarodni morski
prevozi rasutih tereta, posebno uglja, žita, nerudnih sirovina ruda, uglja, žita). Morskim
transportom se preveze preko 5,5 mlrd. tona tereta godišnje. Morski transport preveze relativno
mali deo ukupnog fizičkog obima prevezenog tereta, ali zbog velikog prosečnog rastojanja (7-8
hilj. km) na njega otpada
60% od ukupnog svetskog prevoza robe. Uporedo sa
interkontinentalnim, međunarodnim transportom, morski transport ostvaruje u velikom obimu
prevoz tereta sa velikom i malom kabotažom u granicama svoje zemlje. Velika kabotaža –
plovidba brodova između luka različitih morskih basena (na primer, Vladivostok –Novorosijsk –
Arhangelsk), mala kabotaža - prevozi između luka jednog mora (Bar – Bari).
Rokovi dostave roba u vodenom transportu su najveći. To je povezano kako s velikim
rastojanjima, tako i sa činjenicom da je svetska trgovačka flota jako zavisna od međunarodne
trgovine naftom.
Istorija pomorskog saobraćaja je veoma duga (još od Feničana, preko starih Grka i Rimljana,pa
sve do srednjeg veka i velikih geografskih otkrića). Međutim, za današnji morski saobraćaj od
velike važnosti su događaji sa početka XIX veka:
uspostavljene prvih redovnih pomorskih linija širom sveta, posebno između Evrope i
Severne Amerike (saobraćaj na njima su održavali brzi jedrenjaci – kliperi, čiji je razvoj
kulminirao uperiodu 1840-1870);
pronalazak prvog broda na mehanički pogon (Clermont), koga je konstruisao 1807.
godine Robert Fulton (“Klermon” je održavao redovan saobradaj na reci Hadson, SAD);
