RELIGIJSKO – CIVILIZACIJSKE
ODREDNICE JUGOISTOČNE
EVROPE
-SEMINARSKI RAD-
Slika 1. Geografski položaj Jugoistočne Evrope
Geološkli sastav Jugoistočne Evrope je veoma raznovrstan, mogu se izdvojit tri krupne
morfološke celine. Prvo, zapadna zona mlađih venačnih planina koja se prostire u pravcu
severozapad - jugoistok, paralelno sa obalom Jadranskog i Jonskog mora, zatim istočna zona
mlađih vjenačnih planina (Karpatsko - balkanski luk) i centralna zona rasjednih planina koja se
pruža između istočne i zapadne zone. Osnovu ovog prostora čine kristalasti škiljci arhajske i
paleozojske starosti. Oni leže uglavnom ispod mlađih neogenih stena.
Reljef ovog poluostrva ima značajnu ulogu u definisanju geografskog položaja Balkana.
Procesi spajanja i prožimanja s jedne i odvajanja i izolovanja sa druge strane, predstavljaju
najznačajnije geografske procese koje Balkanskom poluostrvu daju posebne karakteristike i
specifičnosti. Sjeverni dio je širi i prostraniji od južnog što omogućava da se preko njega lako
prodre na Balkan. Sjevernim dijelom protiču glavne rijeke Sava i Dunav. U centralnom dijelu
poluostrva postoji veliki broj uzdužnih udolina koje se pružaju pravcem sjever-jug, od kojih je
najveća i najznačajnija Moravsko-vardarska udolina, koja omogućava spajanje sjeverne
kontinentalne oblasti sa južnim dijelom poluostrva. Kroz istoriju od Rimskog carstva, ovom
udolinom su vodili mnogi putevi koji su spajali vojske, trgovce, narode i civilizacije. Označaju
ove komunikacije najbolje govori njen drugi naziv „arterija Balkanskog poluostrva“.
Prostor Jugoistočne Evrope obiluje velikim brojem rijeka i jezera a posjeduje i znatna
šumska i rudna bogatstva. Rijeke ovog prostora otiču u sedam mora: Jadransko, Jonsko, Kritsko,
Sredozemno, Egejsko, Mramorno i Crno more. Najveću količinu vode sa ovog prostora odnosi
Dunav, koji se zajedno sa svojim pritokama Savom i Moravom uliva u Crno more. Veće rijeke
koje otiču u Jadransko more su Neretva i Drim, a u Egejsko more Vardar i Marica sa svojim
pritokama.
Veza sa Azijom preko moreuza Bosfor i Dardaneli, te veza sa Afrikom preko ostrva u
Egejskom moru je odredila značaj prostora Balkanskog poluostrva u civilizacijskom i kulturnom
smislu. Helenska kultura koju je kasnije naslijedila Vizantija ili Istočno rimsko carstvo, je kako
se smatra, na sličan način preuzela karakteristike nekih antičkih civilizacija, Persijske i Egipatske
u prvom planu. U prenesenu kulturu mogla se ubrojati i umjetnost, arhitektura, ishrana, običaji i
4
dr. Određene biljne i životinjske kulture takođe su porijeklom iz Azije, poput pšenice, ječma,
lana, konoplje, odnosno nekih domaćih životinja poput koza, ovaca, goveda itd.
Izlaz na veći broj mora, predisponirao je ovu regiju na razvoj pomorstva, trgovine i
turizma. Iako je uglavnom planinska regija, njena reljefna struktura nije ograničavajuća, već je
po više elemenata pozitivan razvojni faktor u JI Evropi. Za širenje različitih kulturnih krugova na
prostoru Balkanskog poluostrva, odnosno Jugoistočne Evrope, uporedo sa vojnim osvajanjima,
umnogome je doprinjela i trgovina, karavanska sa Malom Azijom, odnosno pomorska na
Sredozemlju, gdje su Stari Grci, a kasnije i Rimljani imali velike kolonije. Veliki značaj i uloga
Jugoistočne Evrope je u njenom saobraćajom povezivanju, „most“ Evrope i Azije.
U največe probleme spada nejednak razvoj regije Jugoistočne Evrope, njena
rascjepkanost na manje cjeline koje unutar sebe, a ni sa drugim cjelinama, nemaju izgrađen
stabilan odnos po pitanju očuvanja životne sredine, već se prirodna dobra eksploatišu bez
kontrole. Politika održivog razvoja EU, kojom se vraća značaj prirodi i prirodnim dobrima, te se
postavlja iznad profita kao pravila industrijske proizvodnje daje pšozitivan primjer kojeg bi
zemlje Jugoistočne Evrope trebalo da slijede.
2. DRUŠTVENO – GEOGRAFSKE KARAKTERISTIKE JUGOISTOČNE
EVROPE
Jugoistočna Evropa unutar svoje regije ima dosta protivriječnosti, uslovljenih specifičnim
istorijeko – geografskim razvojem. Praćenje i analiza promjena u društvu i privredi i planiranje
aktivnosti u skladu sa potrebama stanovništva čini razvoj i valorizaciju postojećih
geopotencijala. „Sociogeografska transformacija društva je proces koji karakteriše spektar
različitih socijalnih i prostornih oblika manifestovanih kroz formiranje velikog broja društvenih
grupa“.
STANOVNIŠTVO
Jugoistočna Evropa broji oko 70.000.000 stanovnika na približno 745.600 km², sa
prosječnom gustinom naseljenosti od 80 st./km², što znači da je JI Evropa rijetko naseljena i to
zbog toga jer su to uglavnom planinska područja, dok su naselja smještena u nizijama i riječnim
dolinama gušće naseljena, kao i ona u primorju. Tokom pisane istorije, Jugoistočnu Evropu su
pretežno naseljavali različiti indoevropski narodi, dok povremene invazije i državne uprave
turkijskih ( Huni, Avari, Turci) i ugro – finskih naroda ( Mađari) nisu ostavile značajnijeg traga u
etno – lingvističkom sklopu Jugoistočne Evrope. Izuzetak od ovog čine jedino krajnji jugoistočni
dijelovi poluostrva, koje danas pretežno naseljavaju Turci, kao i dijelovi Srbije i Rumunije u
kojima u značajnom broju žive Mađari.
∙
Južnoslovenski narodi
: Srbi ( Srbija, Crna Gora, Bosna i Hercegovina, Hrvatska,
Makedonija), Crnogorci ( Crna Gora, Srbija, Hrvatska), Bošnjaci ( Bosna i Hercegovina,
Srbija, Crna Gora, Hrvatska, Makedonija, Albanija), Hrvati ( Hrvatska, Bosna i
Hercegovina, Srbija), Slovenci ( Slovenija), Makedonci ( Republika Makedonija), Bugari
( Bugarska).
∙
Južnoslovenske etničke grupe i podgrupe:
Jugosloveni ( Srbija, Crna Gora, Bosna i
Hercegovina), Muslimani ( Srbija, Crna Gora, Bosna i Hercegovina), Goranci ( Srbija –
Kosovo i Metohija, Makedonija, Albanija), Bunjevci ( Srbija, Hrvatska), Šokci ( Srbija,
Hrvatska), Torlaci ( Srbija, Makedonija, Bugarska), Šopi ( Bugarska, Srbija, Makedonija),
Krašovani ( Rumunija), Janjevci ( Srbija - Kosovo i Metohija), Torbeši ( Makedonija,
Albanija), Pomaci ( Bugarska, Turska, Grčka), Palćeni ( Rumunija, Srbija).
∙
Zapadnoslovenski narodi i etničke grupe:
Slovaci ( Srbija – Vojvodina), Rusini ( Srbija –
Vojvodina).
5
