2
1. UVOD
Od nastanka čovječanstva pa do danas, društvo je pokušavalo na razne načine da izoluje lica koja se
nisu ponašala u skladu sa pravilima i normama društva i države. Od progonstva, preko anatemisanja i
žigosanja pa sve do kazne lišenja slobode i ograničenja kretanja, upravo ova posljednja se najduže
održala. Istorija je pokazala da se prema tim licima nikada nije postupalo na način na koji oni
zaslužuju. Rijetko kada je poštovan njihov integritet, dostojanstvo i ličnost. Čak i danas, mnogi
zatvorenici
žive u teškim uslovima koji su daleko ispod ljudskog dostojanstva – bez hrane i vode, u
uslovima koji djeluju negativno po njihovo zdravlje. Sa funkcionalne strane, zatvori nemaju veliku
ulogu u resocijalizaciji zatovrenika o čemu govori činjenica da se oko 65% bivših zatvorenika u
BiH
ponovo vrati u ustanovu za izdržavanje kazne. Sa finansijske strane, izgradnja zatvora, njegovo
održavanje se pokazalo kao veoma neekonomično.
Vođeni ovim činjenicama, veliki broj zvaničnika i vlada svjetskih i evropskih zemalja odlučio se za
reformu sistema kažnjavanja.
Tokom protekle dvije decenije, usljed procesa globalizacije, ekspanzije modernih tehnologija,
denacionalizacije i veće fluktuacije stanovništva, oživljavanja tržišne ekonomije i liberalnog
kapitalizma i brojih političkih promjena, kriminalitet je sve više počeo da se posmatra kao narastajuće
društveno zlo. To, kako primećuje Ian Tejlor (Ian Taylor), dovodi do strukturalnih promjena socijalne
kontrole. Uočava se znatno proširivanje polja i raspona kažnjivosti, što vodi i porastu zatvorske
populacije. Dolazi do napuštanja koncepta rehabilitacije, resocijalizacije, pa čak i popravljanja
(korekcije), uz stavljanje akcenta na zatvaranje, policijski nadzor i, što je moguće veće, umanjivanje
rizika opasnih pojedinaca, dok se domen kontrole kriminaliteta sve više privatizuje. Ili, kako primećuje
Dejvid Garland (David Garland), tokom osamdesetih i devedesetih godina 20. vijeka fokus se sa
"individualnih potreba prestupnika" sve više pomjera ka "bezbjednosti društva", što vodi reafirmaciji
punitivnih sankcija, a pitanja kriminaliteta i njegove kontrole se u velikoj mjeri politizuju. Sve veći broj
neželjenih ponašanja dobija značenje kriminalnog, a sistem formalne kontrole i kažnjavanja zauzima
sve dominantniju poziciju.
1
Uočeno je da trend povećanja primjene kazne zatvora i uopšte represije nije u skladu sa zahtjevima
koje postavljaju brojni međunarodni dokumenti. Povećanje represije nije uticalo na smanjenje stope
kriminaliteta, odnosno, dolazi do slabljenja i specijalno i generalno-preventivne funkcije kazne, i to
1
Mr. Sanja Ćopić,
Restorativna pravda i krivično pravni sistem
, Niš, 2010.; str. 7.
4
fundamentalno drugačiji način u odnosu na tradicionalni, krivičnopravni sistem reagovanja. Na to bi mogla da se
primeni Kunova (Kuhn) teorija socijalne revolucije koja se sastoji u sledećem: način na koji razumijemo i
objašnjavamo svijet je u svakom momentu rukovođen određenim modelom; onog trenutka kada taj model više
nije adekvatan, primjeren datoj situaciji, dolazi do „naučne revolucije" i pokušaja da se postojeći model zamjeni
novim
4
.
4
Ibid., Ćopić, str. 11.
5
2. RESTORATIVNA PRAVDA I OBIČAJNO PRAVO
Prije nastanka država i razvoja prava društvene odnose regulisali su običaji i običajno pravo (u
rodovskom i plemenskom uređenju). Običajno pravo zadržalo se na Balkanu u upotrebi do sredine 19.
vijeka, najduže u Crnoj Gori i Albaniji (Dečovi, 1986), gdje je sačuvan u pisanoj formi «Kanuni i Leke
Dukagjinit» 1933. godine kao zasebna zbirka sa ukupno 1263 paragrafa. Pored Kanona Leke
Djukagjini kodificirano običajno pravo albanskog naroda bilo je sabrano i zapisano i kroz
Skenderbegov i Gorski kanon, ali je samo Kanon Leke Djukagjini i dalje vrlo aktuelan, u smislu da se
državni zakon u potpunosti zanemaruje, a svakodnevni život i sporovi u potpunosti uređuju prema
Kanonu Leke Djukagjini
5
.
Kanon
Leke Djukagjini sastoji se od 1263 paragrafa, podijeljenih u 12 knjiga, koje posebno obrađuju
odnose albanaca unutar crkve, porodice i u braku, te u vezi sa imovinom (kuća, stoka i imovina),
radom, davanjem, izgovorenom riječi, časti, nanesenom i pretrpljenom štetom, učinjenom pakosti,
presuđivanjem, oslobađanjem i izuzimanjem. U dijelu koji obrađuje crkvu sadržana su pravila koja
regulišu
odnos i obaveze građana prema crkvi, kao i kazne koje se izriču ukoliko se ove obaveze ne
poštuju ili se na druge načine učini zlo prema crkvi.
Dio o porodici bavi se patrijarhalnom porodicom i odnosima unutar porodice u kojoj je domaćin „glava
porodice" ili „pater familias" dok su svi ostali u njegovoj vlasti, a žena tretira na podređen način. Prema
19. ovog Kanona „članovi porodice" su
„kućna čeljad; kad se ovi razmnože, dijele se na bratstva,
i
na
rodove, rodovi na plemena, plemena na barjak, a svi zajedno sakupljaju se u širu porodicu, koja se
zove narod; oni imaju istu domovinu, istu krv, isti jezik i običaje".
Dio o
braku odnosi se na sklapanja braka, prosidbu, te imovinsko-pravne odnosa koji iz njega
proizilaze. U ovom dijelu sadržan je običaj miraza, pri čemu se tačno određuje cijena «krvi žene» koju
se prosi, što i žene na spadaju u krvnu osvetu ili da su tretirane „kao stvari" ili „vlasništvo muža" od
momenta plaćanja miraza koji mužu daje pravo i da je ubije u slučaju prevare i ubistva gosta.
U dijelu o imovini uređuju se imovinsko pravni odnosi u ruralnoj zajednici (posjedovanje i prodaja
stoka, određivanje granica posjeda, međe, putevi, pašnjaci), dok je peti dio regulisao rad, zanate, lov i
trgovinu, kroz tada značajna zanimanja (mlinar, kovač, težak, plaćeni putnik) i u ovom dijelu sadržan je
zahtjev za restituciju za učinjeno zlo i štetu.
5
Dr. Sc. Azra Adžajlić-Dedović,
Restorativna pravda,
Sarajevo, 2014., str. 26.
7
poštenja i odanosti porodici. Međutim, u samom kanonu opisuje se i „umir krvi putem posrednika" koji
nalaže pomirenje između dvije porodice u konfliktu, a to pomirenje jednako je časno, preporučljivo i
adekvatno kao i krvna osveta.
Pitanje časti u slučajevima „umira krvi putem posrednika" vezano je za opraštanje i pomirenje i
oslobađa od obaveze prolijevanja krvi članu porodice ubice. „Umir krvi putem posrednika" restorativni
je model iz prošlosti koji pokazuje da je posredovanje, u svojoj tradicionalnoj formi, primjenljivo i u
slučajevima najtežih delikata. Naime, pozivajući se na Kanon Leke Djukagjini i njime propisane
običaje, koji su lokalnom stanovništvu sveti i neprikosnoveni, te duboko ukorijenjeni u svijest i način
razmišljanja, moguće pridobiti povjerenje ljudi i uputiti ih u proces pomirenja i u slučajevima najtežih
zločina (krvni delikti), što potvrđuje potrbu daljeg razvoja restorativne pravde i ističe njenu društvenu
korist i značaj.
2.1. Restorativna pravda: osnove postavke, principi i vrijednosti
Restorativna pravda predstavlja veoma kompleksan koncept koji nije lako odrediti, analizirati i zauzeti
u svakom momentu jasnu poziciju o njegovoj prirodi i bitnim karakteristikama. Tokom proteklih
godina uočena su neka konceptualna pitanja oko kojih se vode debate i koje unose podjele čak i među
same proponente restorativnog pristupa. Tako je danas, moguće govoriti o šest osnovnih pitanja oko
kojih se zauzimaju ponekada krajnje oprečne pozicije ali primećuju i brojna preplitanja
7
:
Definisanje restorativne pravde: proces ili ishod?
Ko su nosioci restorativne pravde (krug učesnika)?
Principi restorativne pravde i njihova fleksibilnost.
Restorativna pravda: nova paradigma ili komplementarni model postupanja?
Pozicioniranje restorativnih programa
u
ili
izvan
krivičnopravnog sistema?
Restorativna pravda: alternativna kazna ili alternativa kažnjavanju?
Upravo ova pitanja čine osnovu analize koja će biti iznjeta na odgovarajućim mestima u ovom radu.
7
Ibid., Ćopić, str. 15.
