Retke vrste – definicija
Prema kriterijumima Međunarodne Unije za zaštitu prirode (IUCN), retka (R) je vrsta čija
je ukupna svetska populacija toliko mala da postoji opasnost da postane ugrožena ili ranjiva.
Vrsta je retka ukoliko naseljava malo geogafsko područje ili stanište ili se javlja
u veoma maloj(im) populaciji(ama) tj. predstavlja je mali broj jedinki.
Prirodnim procesima sukcesije, ali mnogo češće čovekovom negativnom aktivnošću,
pojedine vrste su ugrožene do te mere da je njihov opstanak u biosferi doveden u pitanje. Takve
retke vrste često predstavljaju i endemite.
U cilju zaštite retkih biljnih vrsta, samim tim i očuvanja biodiverziteta, izrađuju se tzv.
"crvene knjige" - liste retkih biljnih vrsta za pojedine geografske, često političke teritorije (npr.
države), u kojima su posebno naznačene one kojima preti izumiranje. Crvena knjiga flore Srbije -
Tom 1. Iščezli i krajnje ugroženi taksoni (Vladimir Stevanović Ed.), u izdanju Ministarstva
zaštite životne sredine Srbije, Biološkog fakulteta Univerziteta u Beogradu i Zavoda za zaštitu
prirode Srbije (Beograd 1999) je po prvi put sistematizovano predstavila podatke o retkim
biljnim vrstama naše zemlje.
Mnoge vrste su po samoj svojoj prirodi retke (malobrojne), ali ne i ugrožene. One
uključuju biljke, životinje, gljive i druge organizme. Mogu se jednostavno pronaći u malom
prostoru koncentrisano. Takva područja su najčešće udaljena i veoma izolovana od ostatka sveta
(Madagaskar, Australija, Havaji, Tibet...).
Retke i ugrožene vrste su zaštićene zakonom
.
Retkom vrstom se smatra ona čija je abundanca manja od 10,000 jedinki. Neke retke vrste
su prisutne ispod ovog broja (200 – 1000 jedinki), kao što su velike pande, crvene pande, vunasti
majmuni...
Genetički gledano, smanjene (retke) populacije su ugrožene jer poseduju manje potencijala
da se prilagode novim uslovima staništa, budući da je smanjen broj alela koji bi se rekombinovali
i dali podesnije fenotipske odgovore na nove uslove života. Osim toga, javlja se ukrštanje u
srodstvu (inbriding), što dodatno genetički slabi populaciju (iz generacije u generaciju opada
plodnost, stopa preživljavanja i otpornost na bolesti). Kada dostigne kritičnu veličinu, populacija
upada u vrtlog izumiranja, postaje retka ili nestaje. Ukoliko je bila zastupljena samo tom
populacijom ima veoma velike šanse da nestane.
Vrste postaju retke usled:
degradiranja staništa
– gubitak i degradacija terestričnih i akvatičnih staništa usled
požara, poplava ili nekih drugih elemetarnih nepogoda
uvodjenja invazivnih vrsta koje im postaju konkurencija
– pad i eliminacija autohtonih
vrsta, menjanje staništa
zagadjenja
–
hemijsko
(pesticidi, teški metali, saobraćajne i industrijske emisije štetnih
gasova koji kontaminiraju izvore hrane) i
fizičko
(urbanizacija)
specifičnosti staništa
– kvalitet zemljista, vodni režim staništa...
proganjanja i eksploatacije
– trgovina vrstama dovodi do toga da te vrste ukoliko se u
velikoj meri ekspoatišu postaju ugrožene i retke
osetljivosti vrste
bolesti unutar populacija i inbridinga
– neke bolesti mogi dovesti do masovnog umiranja
jedinki, kao i ukrštanje medju jedinkama u srodstvu
globalnih klimatskih promena
– globalno zagrevanje koje prouzrokuje ubrzano topljenje
leda na polovima i druge promene koje su ili neprirodne ili ubrzane...
Tri osnovna faktora koja dovode do pojave retkosti:
1. geografsko rasprostiranje
2. abundanca
3. specifičnost staništa
Pod
geografskim rasprostiranjem
podrazumeva se odredjena oblast koju neka vrsta
zauzima.
Abundanca
je brojnost vrste koja se najčešće izražava brojem jedinki koje je sačinjavaju.
Ona mora da zadovolji dva faktora:
da omogući optimalan opstanak vrste u okvirima postojećih populacija i
da te populacije nanesu što manje štete cenozi u kojoj žive.
Brojnost
se održava na različite načine (slonovi skoro da nemaju vrstu koja ih ugrožava,
dok su zečevi taj problem rešili velikim brojem nakota).
Pod
specifičnošću staništa
se podrazumeva sam tip (reka, šuma, pustinja, jezero, okean...) i
ekološki uslovi staništa koji odredjena vrsta naseljava.
